wystąpienia rewolucyjne, które przetoczyły się przez Europę w latach 1848-1849, historiografia nazwała Wiosną Ludów. Przyczyny tych wydarzeń były dosyć złożone. Burżuazja dążyła do zniesienia pozostałych po ustroju feudalnym resztek ograniczeń gospodarczych oraz przekształcenia monarchii absolutnej w parlamentarno-konstytucyjną.

W Europie Środkowej i Wschodniej chłopi dążyli do zniesienia pańszczyzny, Niemcy i Włosi domagali się zjednoczenia ich państw, a inne narody (np. Polacy i Węgrzy) domagały się niepodległości.

W Anglii i Francji narastały zaś antagonizmy między robotnikami a pracodawcami, gdyż w wyniku klęsk nieurodzaju (w latach 1945-47) doszło do upadku wielu przedsiębiorstw, a co za tym idzie - wzrostu bezrobocia i głodu.

Wiosna Ludów stanowi bardzo ważny przełom w dziejach politycznych i społecznych Europy. Przede wszystkim wszędzie (poza Rosją) zlikwidowana została pańszczyzna i wprowadzono rządy konstytucyjne. Wśród narodów, które utraciły swą państwowość (lub nigdy jej nie miały), bardzo ożywiło się poczucie świadomości narodowej.

Można też zauważyć, że w drugiej połowie XIX w. doszło do znacznego osłabienia autorytetu monarchów, gdyż zmalała wiara w wywodzące się jeszcze ze średniowiecza prawa i zwyczaje legitymizmu. Osłabiona została też rola Kościoła, który liberałowie oskarżali i potępiali za popieranie starych feudalnych porządków.

· rewolucja 1848 r. we Francji: rządy tzw. monarchii lipcowej (Ludwika Filipa Orleańskiego) nigdy nie były zbyt stabilne. Raz po raz wybuchały afery gospodarcze i skandale finansowe. Niezadowolenie budził fakt, że rząd sprzyjał tylko interesom przemysłowców i finansistów. Nastroje te stały się jeszcze bardziej radykalne po kryzysie nieurodzaju z lat 1846-47 oraz kryzysie gospodarczym, który spowodował zamknięcie wielu przedsiębiorstw i banków. Konsekwencją tego był wzrost bezrobocia i głodu.

Ponieważ istniał zakaz zwoływania zebrań publicznych, opozycja organizowała bankiety, w czasie których krytykowano politykę rządu. Kiedy 22 II 1948 r. policja usiłowała przeszkodzić w odbyciu się zaplanowanego na ten dzień bankietu, w Paryżu rozpoczęły się masowe demonstracje. Dwa dni później doszło do walk na ulicach. Przerażony tym Ludwik Filip zdecydował się na abdykację i wyjechał z Paryża.

Ukonstytuował się rząd tymczasowy, który ogłosił Francję republiką (II Republika Francuska). Zniesiona została kara śmierci, niewolnictwo w koloniach, przywrócono wolność prasy i zebrań, wprowadzono powszechne prawo wyborcze i 10-godzinny dzień pracy. Władza wykonawcza miała spoczywać w rękach prezydenta wybieranego na czteroletnią kadencję, zaś władzę ustawodawczą sprawować miał jednoizbowy parlament wybierany na trzy lata. Ze strachu przed bezrobotnymi utworzono tzw. warsztaty narodowe, w których mieli oni znaleźć pracę. Zostały one jednak źle zorganizowane, a koszty ich utrzymania były bardzo wysokie. Dlatego rząd zdecydował się podnieść podatki, co sprawiło, że chłopi i mieszczaństwo zrazili się do robotników. W wyborach z 23 IV 1848 r. zwyciężyła burżuazja, która tym samym osiągnęła swój cel - władzę.

W maju doszło do licznych manifestacji robotników, które tak przeraziły paryżan, że zaczęli się domagać likwidacji warsztatów narodowych. Kiedy rząd podjął kroki zmierzające do pozbycia się bezrobotnych z miasta (tzn. odesłania ich do prac na prowincji), wraz z robotnikami zorganizowali oni powstanie. Od 23 do 26 czerwca w Paryżu znów doszło do walk, które zostały krwawo stłumione przez rząd.

W grudniu 1848 r. odbyły się wybory prezydenckie, w których zwyciężył Ludwik Napoleon Bonaparte, bratanek Napoleona I.

· kraje niemieckie: kryzys nie ominął też Związku Niemieckiego. Wzrosła liczba bezrobotnych wskutek bankructwa fabryk i zakładów rzemieślniczych. W marcu 1848 r. w południowych i zachodnich krajach niemieckich doszło do wystąpień chłopów, którzy domagali się zniesienia nadal obowiązujących obciążeń feudalnych. Wydarzenia te oraz pogłoski napływające z Francji zaktywizowały liberałów, którzy głośno zaczęli się domagać wolności słowa i nowoczesnej konstytucji. Demokraci dodali do tych postulatów hasło zjednoczenia Niemiec. W Kolonii robotnicy żądali też prawa do swobodnego zrzeszania się i przedstawili cały szereg postulatów ekonomiczno-społecznych.

Do niebezpiecznej sytuacji doszło w Berlinie, gdzie w trakcie ogłaszania projektów reform w kierunku zebranych na placu zamkowym ludzi padły strzały, od których zginęło ok. 200 osób.

Chcąc uspokoić nastroje, król pruski Fryderyk Wilhelm IV powołał rząd złożony m.in. z przedstawicieli liberałów. Zwołany wkrótce Landtag Pruski (2 kwietnia) uchwalił wolność prasy, wyznania, zebrań i stowarzyszeń. Posłowie nie chcieli wprowadzić większych zmian, gdyż obawiali się rewolucji społecznej i polskiej oraz zbrojnej interwencji Mikołaja I. Nie byli też pewni zachowania się pruskich konserwatystów - junkrów, oficerów, pastorów, a także samego króla.

18 V 1848 r. we Frankfurcie nad Menem rozpoczął obrady ogólnoniemiecki parlament, którego podstawowym zadaniem było opracowanie ogólnoniemieckiej konstytucji. Została ona ogłoszona 28 III 1849 r. Na jej podstawie Niemcy miały tworzyć federację państw rządzoną przez dziedzicznego cesarza, wybierającą wspólny rząd i dwuizbowy parlament. Państwa wchodzące w skład tej federacji miały jednak zachować bardzo szeroką autonomię.

W parlamencie frankfurckim zwyciężyła koncepcja tzw. Małych Niemiec, co oznaczało, że w przyszłej federacji nie było miejsca dla Austrii. Koronę cesarską zaproponowano królowi Prus, który odmówił jej przyjęcia, ponieważ był zwolennikiem odgórnego zjednoczenia Niemiec (dokonanego na drodze porozumienia pomiędzy poszczególnymi władcami niemieckimi). Wkrótce też przystąpiono do zdławienia rewolucji. Parlament ogólnoniemiecki został rozwiązany, a posłowie wydaleni z kraju. Powstania w miastach niemieckich zostały krwawo stłumione przez wojska pruskie.

· Austria: w państwie Habsburgów obok niechęci do rządu (zwłaszcza do Metternicha) i antagonizmów społecznych, w 1848 r. ze szczególną siłą dały o sobie znać tendencje narodowo-wyzwoleńcze w Galicji, Włoszech, na Węgrzech, a także w Chorwacji i Czechach.

Pod wpływem wydarzeń z Francji i Prus także w Wiedniu 12 III 1848 r. doszło do demonstracji. Przerażony Metternich opuścił miasto, ale demonstrantom to nie wystarczyło. Żądali parlamentu, konstytucji, niezawisłych sądów, zniesienia przywilejów stanowych, równouprawnienia religijnego i narodowego. Do protestów przystąpili też robotnicy, którzy zaczęli głosić znacznie radykalniejsze hasła. To sprawiło, że burżuazja postanowiła pójść na kompromis z władcą - zadowoliła się dymisją Metternicha, zniesieniem cenzury, obietnicą konstytucji i utworzeniem Gwardii Narodowej.

25 IV 1848 r. cesarz Ferdynand I nadał konstytucję, która zniosła system absolutny. Wiedeńczycy woleli jednak, by konstytucja była uchwalona przez parlament, gdyż obawiali się, że ogłoszona przez cesarza może być w każdej chwili przez niego odwołana. Cesarz postanowił więc chwilowo opuścić stolicę. W jego imieniu arcyksiążę Jan otworzył obrady sejmu konstytucyjnego. Zniósł on pańszczyznę i przeprowadził uwłaszczenie chłopów (za częściowym odszkodowaniem). Nie przysporzyło to sejmowi popularności ani wśród chłopów, ani wśród ziemiaństwa.

Tymczasem wojska austriackie pod dowództwem feldmarszałka Radetzky'ego odniosły zwycięstwo we Włoszech, co pozwoliło na pewne uspokojenie nastrojów w Wiedniu i powrót cesarza do stolicy. Stłumione także zostało powstanie praskich radykałów przeciwko czeskim legalistom oraz spacyfikowano Kraków i Lwów.

Trudna sytuacja utrzymywała się nadal na Węgrzech, gdzie Komitet Obrony Narodowej z Lajosem Kossuthem na czele rozpoczął powstanie. Kiedy rząd zdecydował się wysłać przeciw Węgrom wojsko stacjonujące w Wiedniu, w stolicy Austrii 6 października wybuchło powstanie. Na miasto zostały skierowane armie Windischgrätza i Jelačicia. 31 października powstanie wiedeńskie upadło, a wobec walczących zastosowano bardzo surowe represje.

2 XII 1848 r. cesarz Ferdynand I abdykował, a na tronie zasiadł jego 18-letni bratanek Franciszek Józef I, który rządził Austrią aż do 1916 r.

· powstanie węgierskie: na czele węgierskiej opozycji antywiedeńskiej stali Lajos Kossuth i poeta Sandor Petöfi, który był inicjatorem powstania. Wybuchło ono w marcu 1848 r. Jeszcze w tym miesiącu sejm stanowy węgierski uchwalił konstytucję, która została zaakceptowana przez cesarza austriackiego Ferdynanda I (był on jednocześnie królem Węgier). Konstytucja wprowadzała wolność prasy oraz dwuizbowy parlament, który kontrolował rząd, a także znosiła pańszczyznę. Szybko okazało się, że zdecydowana większość szlachty węgierskiej i mieszczaństwa dąży jedynie do autonomii w ramach monarchii habsburskiej. Tylko niewielka część szlachty opowiadała się za całkowitą niezależnością państwa.

Sytuację komplikował jeszcze fakt, że w skład Korony Węgierskiej wchodziły też ziemie zamieszkane przez Rumunów, Słowaków, Chorwatów. Często na tych terenach szlachta była (w przeciwieństwie do chłopów) narodowości węgierskiej. Tak więc do antagonizmów narodowościowych dochodziły jeszcze klasowe. Szlachta bała się, że Austriacy użyją przeciw niej rumuńskich czy chorwackich chłopów. Kiedy jesienią 1848 r. rząd austriacki zdecydował się wysłać na Węgry armię Jelačicia, rozpoczęła się regularna wojna austriacko-węgierska.

8 X 1848 r. Kossuth powołał Węgierski Komitet Obrony i rozpoczął formowanie armii, w której znaleźli się też polscy generałowie Henryk Dembiński i Józef Bem. Pod koniec 1848 r. powstał legion polski z gen. Józefem Wysockim na czele.

W styczniu 1849 r. Peszt i Buda zostały zajęte przez armię Windischgrätza, a 4 marca cesarz Franciszek Józef I wydał tzw. manifest ołomuniecki, na mocy którego Węgry zostały włączone do cesarstwa. W odpowiedzi na to 14 kwietnia rząd i sejm węgierski ogłosiły w Debreczynie "deklarację niepodległości" i zdetronizowały Habsburgów. Jednak część węgierskich magnatów i generałów nie była z tego zadowolona. Na pomoc Austriakom przyszły wojska cara Mikołaja I. Po zaciętych walkach i ostatecznej klęsce pod Temeszwarem, 13 VIII 1849 r. powstańcy ogłosili kapitulację.

· Włochy zjednoczenie Włoch