ruch religijno-społeczny, który został zapoczątkowany w Niemczech przez Marcina Lutra i szybko rozwinął się w całej Europie. Jego wynikiem było powstanie niezależnych od papieża Kościołów protestanckich. Powszechnie za początek reformacji uznaje się dzień ogłoszenia przez Lutra w 1517 r. w Wittenberdze 95 tez skierowanych przeciw sprzedaży odpustów.

Głównymi przyczynami reformacji były: zeświecczenie oraz niski poziom moralny i intelektualny duchowieństwa, nadmierny fiskalizm i nadużycia hierarchii kościelnej, zbyt duże zaangażowanie Kościoła w walce o wpływy polityczne.

Poza Niemcami, gdzie na tle religijnym prowadzono długoletnie wojny religijne zakończone w 1555 r. tzw. pokojem augsburskim (uznał on podział wyznaniowy Niemiec), reformacja duże sukcesy odniosła w Szwajcarii (Zwingli, Kalwin), krajach skandynawskich, Niderlandach i Anglii, gdzie ostatecznie religiami panującymi stały się wyznania protestanckie.

Szacuje się, że reformacja oderwała od Kościoła katolickiego ok. 1/3 Europy. W jej wyniku powstały następujące wspólnoty protestanckie: luteranizm, kalwinizm, zwinglianizm, anglikanizm. Przyczyniła się także do rozwoju języków narodowych, wzbogaciła narodową kulturę i literaturę w Europie oraz wpłynęła na ukształtowanie się nowoczesnych stosunków polityczno-społecznych. Jednakże wywołała też długotrwałe i krwawe konflikty i wojny religijne, pogłębiając podział polityczno-religijny Europy, co odbiło się jeszcze głośnym echem w czasie wojny 30-letniej (1618-48 r.)

Podział religijny Europy na przełomie XVI i XVII wieku