czyli za życia króla - odbyła się tylko raz w 1529 r., kiedy to król Zygmunt I Stary ogłosił swym następcą Zygmunta II Augusta (swojego syna). Elekcję tę w 1530 r. zatwierdził senat, ale 8 lat później król został zmuszony do wydania dekretu, zgodnie z którym w przyszłości elekcji miała dokonywać cała szlachta. Zdając sobie sprawę z tego, jakie niebezpieczeństwo dla Rzeczypospolitej niosą ze sobą wolne elekcje (praktyczny paraliż funkcjonowania państwa, przekupywanie szlachty i magnaterii przez państwa ościenne, niebezpieczeństwo wojny domowej), król Jan II Kazimierz usiłował przekonać szlachtę do elekcji vivente rege, ale te reformatorskie plany przekreślił ostatecznie rokosz Jerzego Lubomirskiego (1665-66 r.).

Od samego początku polskie wolne elekcje odbywały się viritim - tzn. prawo udziału w elekcji miał każdy szlachcic. Drugą zasadą elekcji była formalna jednomyślność: ewentualne rozbieżności co do wyboru danego kandydata miały być usuwane dzięki rzeczowym argumentom i apelom odwołującym się do patriotyzmu szlachty. Ta zasada od samego początku nie sprawdziła się, gdyż dochodziło do podwójnych elekcji, a o ostatecznym przeforsowaniu elekta decydowała siła zbrojna.