epoka pomiędzy odrodzeniem a oświeceniem. Słowo "barok" zwykło się łączyć z włosko-portugalskim wyrazem barocco, oznaczającym surową, nie obrobioną perłę, oraz hiszpańskim baruecco, mającym podobne znaczenie. Przyjmuje się, że barok trwał od końca XVI do połowy XVIII w. Ponieważ nie wybuchł w wyraźnej opozycji do odrodzenia, nowe tendencje narastały powoli już od połowy XVI w., w jednych krajach wcześniej, w innych później.

Na zmiany miały wpływ liczne czynniki zewnętrzne, takie jak:

· reformacja, która obudziła krytycyzm wobec Kościoła i obyczajów jego dostojników oraz rozbudziła zainteresowanie naukowe i refleksje filozoficzne dotyczące istoty bytu i miejsca człowieka we wszechświecie;

· kontrreformacja, będąca reakcją na reformację, dzięki której zaczęto myśleć o poważnych reformach instytucji Kościoła, rozpoczęły się dążenia do odrodzenia kultury chrześcijańskiej obficie czerpiącej z humanizmu i antyku;

· kryzys gospodarczy XVII w., który nastąpił po rozkwicie ekonomicznym w XVI w. i który spowodował wzrost nastrojów pesymizmu, niepokoju, zagubienia;

· wzrost znaczenia Kościoła, prześladowania innowierców, działalność edukacyjna jezuitów i karząca inkwizycji, pogłębiające religijność, duchowość oraz zainteresowania problemami metafizycznymi;

· kryzys ideałów humanistycznych: ładu życia, harmonii, tolerancji, umiejętności godzenia wartości ziemskich i wiecznych.

Trudno ściśle określić koniec epoki baroku. Klasycyzm oświeceniowy nie pojawił się nagle. Właściwie klasycyzm trwał nieprzerwanie od odrodzenia poprzez barok do oświecenia. Np. we Francji silnie zaznaczał się i w XVII w., by następnie zdominować kulturę francuską w wieku XVIII. Tendencje barokowe wygasały długo i powoli, mieszając się z rokokowymi i klasycznymi.

· Cechy sztuki barokowej: Sztuka epoki baroku jest bogata i niezwykle zróżnicowana. Różnią się dzieła twórców, którzy na pierwszy rzut oka nie mają ze sobą nic wspólnego, jak choćby El Greco i Rubens, odmienne są dzieła sztuki powstające w różnych krajach, np. we Włoszech i w Polsce. Jak nigdy wcześniej zaznaczają się w kulturze cechy narodowe, np. w Polsce sarmatyzm. W samej sztuce baroku można wyróżnić nurt dekoracyjny, klasycyzujący i realistyczny. Pod koniec epoki powstał też właściwie odmienny nurt zwany stylem rokoko.

Najbardziej znamienne cechy baroku we wszystkich odmianach i dziedzinach sztuki:

  • monumentalizm,
  • pogłębienie perspektywy,
  • operowanie kontrastami i światłem,
  • wydobywanie ekspresji, emocji, dramatyczności,
  • iluzjonizm, stwarzanie wrażenia trójwymiarowości,
  • dążenie do syntezy sztuk,
  • ozdobność, szokowanie, zaskakiwanie.

Najciekawsze zjawiska, charakterystyczne dla malarstwa barokowego, możemy zaobserwować w twórczości następujących twórców:

· El Greco - obrazy tego malarza, np.: Zmartwychwstanie, Widok miasta Toledo, urzekają ekspresją i atmosferą wizji. Postacie są odmaterializowane, o silnie wydłużonych proporcjach. Nastrój potęgują efekty świetlne i kontrastowe zestawienia barw o chłodnej tonacji.

· Diego Velazquez był portrecistą królów. Pozy, gesty, układy postaci w jego obrazach są schematyczne, ale ożywia je kolor i światło. Najwspanialsze jego portrety to Papież Innocenty X i wizerunki hiszpańskich infantek, a wśród nich Las Meninas - ponadczasowe arcydzieło.

· Peter Paul Rubens był dworzaninem, dyplomatą i wielkim malarzem. Tworzył wspaniałe, monumentalne, ekspresyjne obrazy religijne, np. Upadek potępionych. Jest to wizja Sądu Ostatecznego rzucona na tło kosmicznej nieskończoności. Obraz jest dramatycznym poematem o ludziach wplątanych w wir nadludzkich sił, które poruszają słońce i gwiazdy. Rubens był też znakomitym malarzem scen rodzinnych i ciepłych, uduchowionych portretów. Dynamika, bogaty koloryt, natłok i ruch ciał to narzucające się cechy tego malarstwa. W potocznym obiegu funkcjonuje Rubens jako malarz obfitych kształtów, ciał bujnych i rozłożystych.

· Anton van Dyck też był wziętym portrecistą. Konwencjonalne w ujęciu postaci jego malarstwo zwraca uwagę subtelnością w przedstawianiu twarzy, drobiazgowością szczegółów i troską o bogate, piękne tło. Często u niego, podobnie jak u Leonarda da Vinci, w tle portretu występuje pejzaż.

· Malarstwo holenderskie wyspecjalizowało się w kreowaniu pejzaży, scen rodzajowych i martwych natur. Malarze pochodzący z tego kręgu byli także mistrzami w obrazowaniu psychiki ludzkiej. W tym zakresie najwybitniejszym był Rembrandt van Rijn. Słynne są jego portrety grupowe, a zwłaszcza Lekcja anatomii dra Tulpa. Zebrane na obrazie osoby łączy więź psychiczna, wydobyta przez kontrast czerni i bieli, oraz światło skupiające się na twarzach portretowanych. Inne portrety grupowe Rembrandta, jak Wymarsz strzelców czy Sprzysiężenie Claudiusa Civiliusa odznaczają się dramatyczną treścią zawartą w obrazie. Rembrandt był wspaniałym portrecistą. Skupiał się na twarzach portretowanych i wydobywał ich indywidualne rysy.

Kościół Il Gesů w Rzymie

Kościół św. św. Piotra i Pawła w Krakowie

Zamek w Podhorcach - widok od frontu

Pałac w Wilanowie - widok od frontu