5. 1. Narodziny opozycji demokratycznej w Polsce 1. Kryzys społeczno-gospodarczy w 1976 r. a. po pierwszych korzystnych latach rządów Edwarda Gierka sytuacja gospodarcza zaczęła się pogarszać. b. władze podjęły decyzję o znacznych podwyżkach cen na niektóre towary c. reakcją na podwyżkę cen były strajki, które wybuchły 25 VI 1976 r. w Radomiu, Ursusie i Płocku d. do stłumienia protestów władze skierowały Zmotoryzowane Oddziały Milicji Obywatelskiej (ZOMO) e. uczestników protestów dotknęły represje f. zapadła natychmiastowa decyzja o wstrzymani podwyżek g. na towary, których brakowało, władze wprowadziły kartki 2. Organizacja pomocy dla represjonowanych robotników a. w 1976 r. został utworzony Komitet Obrony Robotników (KOR) b. KOR został utworzony przez 14 działaczy, m.in.: Jana Józefa LipskiegoJacka Kuronia i Antoniego Macierewicza c. formy działania KOR-u –  organizowanie pomocy materialnej dla robotników zwolnionych z pracy – organizowanie pomocy prawnej dla sądzonych robotników – wydawanie „Biuletynu Informacyjnego KOR” oraz pisma „Robotnik” d. w 1977 r. został zamordowany współpracownik KOR, student Stanisław Pyjas 3. Kształtowanie się opozycji a. w 1977 r. Komitet Obrony Robotników przekształcił się w Komitet Samoobrony Społecznej „KOR” (KSS „KOR”) 5. 2. Narodziny „Solidarności” 1. Kryzys społeczno-gospodarczy w 1980 r. a. w 1980 r. gospodarka polska znalazła się w stanie zapaści – postępowało zubożenie społeczeństwa – w sklepach brakowało podstawowych towarów b. wybuch strajków w sierpniu 1980 r. w Szczecinie i Trójmieście – działaczka Wolnych Związków Zawodowych Anny Walentynowicz została zwolniona z pracy – 14 sierpnia 1980 r. w Stoczni Gdańskiej im. Lenina rozpoczął się strajk okupacyjny – na czele strajku stanęli Bogdan Boursewicz i Lech Wałęsa – akcji strajkowa objęła inne zakłady – strajki solidarnościowe c. w celu koordynacji akcji strajkowej został utworzony Międzyzakładowy Komitet Strajkowy (MKS) d. MKS ogłosił listę 21 postulatów 2. Zwycięstwo robotników a. 31 VIII 1980 r. zostało podpisane tzw. porozumienie sierpniowe – władze zobowiązały się spełnić postulaty protestujących robotników b. Edward Gierek ustąpił ze stanowiska I sekretarza KC PZPR c. nowym I sekretarzem KC PZPR został Stanisław Kania 3. 17 IX 1980 r. został utworzony Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” (NSZZ „Solidarność”) c. NSZZ „Solidarność” był pierwszą od wielu lat organizacją niezależną od PZPR b. przewodniczącym NSZZ „Solidarność” został Lech Wałęsa c. do NSZZ „Solidarność” wstąpiło prawie 10 milionów osób d. studenci utworzyli Niezależne Zrzeszenie Studentów (NZS) e. na wsi powstał NSZZ Rolników Indywidualnych f. organem prasowym NSZZ „Solidarność” był „Tygodnik Solidarność” 5. 3. Stan wojenny w Polsce 1. Wprowadzenie stanu wojennego w Polsce a. skupienie  władzy przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego –  od roku 1968 był ministrem obrony narodowej – w lutym 1981 r. został premierem rządu – w październiku zastąpił Stanisława Kanię na stanowisku I sekretarzem KC PZPR b. sytuacja gospodarcza kraju w 1981 r. nadal się pogarszała 2. W nocy z 12/13 XII 1981 r. władze PRL wprowadziły stan wojenny a. został wprowadzony niezgodnie z obowiązującym prawem b. władzę przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON) z gen. Wojciechem Jaruzelskim jako przewodniczącym c. najważniejsze skutki wprowadzenia stanu wojennego – została zawieszona działalność wszelkich organizacji – w tym NSZZ „Solidarność” – władze wprowadziły godzinę policyjna, zaostrzyły cenzurę i ograniczyły media – w tym prasę – granice państwa zostały zamknięte – wielu działaczy „Solidarności” zostało aresztowanych i internowanych  3. Społeczeństwo wobec wprowadzenia stanu wojennego  a. górnicy z kopalni „Wujek” zorganizowali strajk, który został siłą stłumiony – zginęło 9 uczestników b. działacze opozycyjni organizowali manifestacje c. działacze „Solidarności”, którzy uniknęli uwięzienia, utworzyli Tymczasową Komisję Koordynacyjną NSZZ „Solidarność” d. opozycyjnie nastawiona część społeczeństwa bojkotowała działania władz i organizowane przez nie imprezy d. podziemną działalność rozpoczęło Radio Solidarność oraz zaczęły pojawiać się nielegalne publikacje – tzw. drugi obieg f. stan wojenny został zawieszony w grudniu 1992 r., a ostatecznie zniesiony 22 lipca 1983 r. 4. Ostanie lata PRL a. w 1984 r. został zamordowany przez funkcjonariuszy SB  kapelan „Solidarności” ksiądz Jerzy Popiełuszko b. w 1984 r. z inicjatywy władz zostało utworzone  prokomunistyczne Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych (OPZZ) c. sytuacja gospodarcza kraju systematycznie pogarszała się – przejawem były m.in. puste półki w sklepach d. rząd podejmował nieudane próby wyprowadzenia kraju z kryzysu 5. 5. Upadek komunizmu w Polsce i powstanie III Rzeczypospolitej 1. Okrągły Stół a. geneza Okrągłego Stołu – w dalszym ciągu pogarszała się sytuacja gospodarcza kraju i poziom życia Polaków – w maju i sierpniu 1988 r. odbyły się liczne strajki – na decyzję o przystąpieniu do negocjacji wpłynęła polityka Michaiła Gorbaczowa w ZSRS b. nowym premierem rządu został Mieczysław Rakowski c. decyzję o podjęciu rozmów rządu z opozycją podjęli: – Czesław Kiszczak – minister spraw wewnętrznych – Lech Wałęsa – przywódca opozycji d. obrady Okrągłego Stołu toczyły się od lutego do kwietnia 1989 r. w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie e. kluczowe punkty tzw. kontraktu – postanowiono przywrócić urząd prezydenta i senat – zapadła decyzja o przeprowadzeniu częściowo wolnych wyborów – ponownie zalegalizowano Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” – 17 IV 1989 r. 2. Wybory 4 czerwca 1989 r. a. wybory były częściowo wolne: – kontrakt gwarantował, że PZPR i jej sojusznicy będą miały zagwarantowane 65% miejsc w sejmie – wyborcy mieli dokonać w pełni wolnego wyboru 35 posłów i wszystkich senatorów b. w wyborach zdecydowane zwycięstwo odniósł NSZS „Solidarność” – zdobył wszystkie możliwe do zdobycia w wyniku głosowania miejsca w sejmie – 35% – 99 ze 100 miejsc w senacie 3. Przemiany polityczne po wyborach czerwcowych a. zgodnie z umową prezydentem został gen. Wojciech Jaruzelski b. posłowie NSZZ „Solidarność” utworzyli Obywatelski Klub Parlamentarny (OKP) – przewodniczącym został Bronisław Geremek c. Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (ZSL) i Stronnictwo Demokratyczne (SD) zerwało sojusz z PZPR i przystąpiło do koalicji rządowej z Obywatelskim Klubem Parlamentarnym  d. utworzenie pierwszego niekomunistycznego rządu w Polsce – 12 IX 1989 r.– Tadeusz Mazowiecki został premierem rządu – Leszek Balcerowicz – ministrem finansów i autorem reform gospodarczych – Krzysztof Skubiszewski – ministrem spraw zagranicznych  e. nowelizacja konstytucji z 29 XII 1989 r. – wprowadzono nazwę Rzeczypospolita Polska (zamiast Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej) – przywrócono godło w formie orła w koronie  - usunięto artykuły o kierowniczej roli PZPR oraz przyjaźni ze Związkiem Radzieckim – wprowadzono m.in. pluralizm polityczny i swoboda działalności gospodarczej f. demokratyzacja życia politycznego w Polsce – zlikwidowano cenzurę – Służbę Bezpieczeństwa zastąpiono Urzędem Ochrony Państwa, a funkcjonariuszu poddano tzw. weryfikacji, czyli ocenie – rozwiązano Ochotnicze Rezerwy Milicji Obywatelskie (ORMO) i Zmotoryzowane Oddziały Milicji Obywatelskiej (ZOMO) –  zniesiono święta komunistyczne: 22 Lipca – przywrócono tradycyjne święta narodowe: 3 Maja i 15 Sierpnia b. w 1977 r. powstał Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO) c. w 1978 r. powstały Wolne Związki Zawodowe (WZZ) – m.in. Andrzej GwiazdaAnna Walentynowicz d. w 1979 r. powstała Konfederacja Polski Niepodległej (KPN) – Leszek Moczulski e. działalność Ruchu Młodej Polski – Aleksander Hall 4. Znaczenie pontyfikatu Jana Pawła II dla społeczeństwa polskiego a. 16 X 1978 r. kardynał Karol Wojtyła został wybrany na papieża i przyjął imię Jana Pawła II b. wybór Polaka na papieża został przyjęty przez polskie społeczeństwo z ogromnym entuzjazmem c. w czerwcu 1979 r. odbyła się pierwsza pielgrzymka Jana Pawła II do Polski