Przejdź na stronę główną Interia.pl

Król Edyp

Sofokles

Narodziny teatru i dramatu greckiego

Teatr, a z nim dramat, rozwinął się w Atenach, w VI w. p.n.e. Wyrósł on z pieśni obrzędowych ku czci Dionizosa, boga wina, urodzaju i odradzającej się przyrody. Z biegiem lat pieśni te przekształciły się w utwory sceniczne, które z czasem usamodzielniły się, zatracając pierwotny, ściśle religijny charakter.

Teatr, tzn. widownię, budowano na stokach wzgórz, pod gołym niebem, wykuwając w skale amfiteatralnie rozłożone siedzenia, przewidziane dla tysięcy widzów. U stóp amfiteatru znajdowała się okrągła powierzchnia, zwana orchestrą, na której swobodnie poruszał się chór. Za czasów Sofoklesa i Ajschylosa całość przedstawienia rozgrywała się w tym miejscu. Później poza orchestrą, naprzeciw środkowych miejsc widowni, zbudowano wąskie, prostokątne podwyższenie, na którym pokazywali się artyści. To miejsce nazwano proskenion. W głębi znajdowała się fasada budynku z pięknymi kolumnami o wyglądzie świątyni czy pałacu. Ten budynek to scena (skene = buda). Front jego miał zwykle troje drzwi, przez które wchodzili i wychodzili aktorzy. Przez drzwi te można też było wytoczyć małą platformę dla pokazania zabitego za sceną tyrana. Akcja rozgrywała się w tym czasie na trzech poziomach: orchestra, proskenion, skene.

Na scenie aktorzy (a byli nimi wyłącznie mężczyźni) występowali w maskach symbolizujących płeć, wiek, zawód, klasę społeczną i charakter osób dramatu. Chodzili zaś na koturnach, tj. w obuwiu o grubej podeszwie i symbolicznej barwie, zaś głowy przybierali wysokimi, ozdobnymi fryzurami (onkos). Na twarzach nosili maski. Szaty bohaterów odznaczały się bogactwem i jaskrawością barw, które również miały znaczenie symboliczne. Purpura np. wyrażała dostojeństwo, wysokie stanowisko, z czym związana była także wysokość koturnów i fryzur. Ciemne barwy wyrażały smutek, żałobę, rozpacz. Jedynie postaci z niższych sfer, jak służący i posłańcy, ubrani byli w zwykłą, noszoną na co dzień, odzież.

W Grecji wytworzyły się trzy różne typy dramatu. Jeden z nich to tragedia, wywodząca się z pochwalnych, podniosłych hymnów, czyli dytyrambów, śpiewanych przez pasterzy przebranych w koźle skóry. Stąd pochodzi nazwa: tragos = kozioł i ode = pieśń. Jest to dramat poważny, konfliktowy, dochodzi w nim bowiem do starcia przeciwstawnych postaw ludzkich, reprezentujących najczęściej różnowartościowe racje. Główny bohater tragedii antycznej przeciwstawiał się fatum, dlatego akcja kończyła się zawsze katastrofą, która w tragedii antycznej, zgodnie z ówczesnym poglądem na świat, miała swe źródło w przeznaczeniu.

Drugi typ dramatu stanowi komedia, wyrosła z satyrycznych pieśni śpiewanych w czasie procesji i pochodów ku czci Dionizosa (komos = wesoły orszak) oraz żartów i zabawnych scenek odgrywanych przez ludowych wesołków. Jest to więc dramat lekki, pogodny, satyryczny, o pomyślnym zakończeniu. Komizm wypływał w nim z charakteru postaci (komizm charakteru), z sytuacji, które same przez się budziły śmiech (komizm sytuacyjny) i wreszcie z dowcipów (komizm słowny). W przeciwieństwie do tragedii, wykorzystującej jako temat głównie mity, komedia poruszała przeważnie sprawy aktualne, obyczajowe lub polityczne. Odmianą jej byt dramat satyrowy, w którym chór występował w kostiumach przedstawiających satyrów (bóstwa o postaci pół ludzi pół kozłów), towarzyszy Dionizosa. Według legendy prowadzili oni wesoły i wyuzdany tryb życia grając, tańcząc i śpiewając przy winie, często w towarzystwie nimf.

Najważniejszym teoretycznym dziełem starożytnym poświęconym literaturze jest Poetyka Arystotelesa (najstarszy przekaz pochodzi z X wieku). Autor wypowiada się w niej na temat rodzajów i gatunków literackich, określa zasady ich tworzenia oraz podstawowe cele artysty.

Podstawową zasadą dramatu antycznego były trzy jedności: akcji, miejsca i czasu. Fabułę stanowił jeden wątek, a akcja toczyła się w tym samym miejscu i trwała jedną dobę. Równocześnie występowało na scenie dwóch, a wyjątkowo trzech aktorów. Stąd wiele scen miało charakter żywych i ciętych starć słownych. Scen zbiorowych nie było, a wydarzenia z udziałem wielu osób opisywał zwykle posłaniec (angelos). Dla uzyskania efektów scenicznych używano różnych machin. Poza aktorami występował chór, który zapowiadał pojawienie się bohaterów, komentował wydarzenia na scenie i w pieśniach lirycznych wypowiadał refleksje, wykonując przy tym odpowiednie figury taneczne.

Kompozycja dramatu była trójdzielna. Część pierwszą stanowił prolog, wprowadzający w sytuację dramatu, przedstawiał bowiem bohaterów i zapoznawał z tematem utworu. Kończył się on węzłem dramatycznym, tj. wydarzeniem rozpoczynającym rozwinięcie akcji, a więc drugą, najważniejszą część. Obejmowała ona kilka epejsodionów, tj. aktów, podzielonych pieśniami chóru - stasimonami, szczytowym zaś jej punktem była perypetia, stanowiąca przełom w akcji dramatycznej, kończącej się katastrofą - klęską bohatera. Ostatnia, trzecia część, to epilog, będący zwykle wyjaśniającą wypowiedzią skierowaną do publiczności. Pieśń wejściową chóru zwano parodos, a zamykającą dramat - exodos.

TRAGEDIA JAKO GATUNEK: Tragedia jest gatunkiem dramatu obejmującym utwory, w których akcja zbudowana jest wokół nieprzezwyciężalnego konfliktu między wybitną jednostką i jej dążeniami a siłami wyższymi. Wybitna jednostka, czyli bohater utworu, musi przegrać, z góry jest skazana na klęskę. Każdy krok, każda decyzja jedynie przyspiesza ostateczną, finalną katastrofę.

POJĘCIA ZWIĄZANE Z TRAGEDIĄ:

Tragizm - cecha świata, w którym rozgrywa się tragedia. Według tragików i współczesnych filozofów tragedia dotyka człowieka w momencie narodzin - musi on podjąć los, który przypadł mu w udziale. Ma do dyspozycji tylko cząstkę czasu i cząstkę wiedzy - jest śmiertelny, jego działania są kalekie, niepełne, ciąży nad nim przypadek, przymus, konieczność. Naprawdę tragedia występuje tam, gdzie w sieć losu zostaje uwikłana jednostka wybitna, dumna, niepodległa, pragnąca rzucić wyzwanie przeznaczeniu (jest tak w wypadku Antygony, Kreona, Edypa).

Konflikt tragiczny - konflikt między równorzędnymi racjami, przed którym staje bohater tragedii antycznej. Nie można go ocenić prawnie ani etycznie, a postać tragiczna właściwie nie podlega żadnym osądom. Każdy jej wybór przynosi jakiś rodzaj winy.

Wina tragiczna - wina, o którą nie można nikogo obwinić, dlatego nie można oceniać postaci, która ją ponosi. Wina tragiczna jest kulminacyjnym punktem tragedii. “Popadnięcie w winę” (np. w wypadku Kreona z Antygony moment wydania rozkazu dotyczącego zwłok Polinejkesa) jest początkiem tragicznego losu bohatera (Kreon doprowadzi do śmierci wszystkich swoich bliskich). Wina tragiczna ma źródło w samej sferze tego, spośród czego można wybierać (wszystko jest nią skażone - każdy wybór Kreona jest zły, przynosi winę).

Katharsis - właściwie do dziś nie wiemy na czym polegało “oczyszczenie” widzów obserwujących starożytne tragedie. Wiadomo, że w Atenach obchodzono obrzędy oczyszczające, których tradycje sięgają bardzo daleko. Już w czasach starożytnych istniały różne hipotezy dotyczące katharsis. Najważniejsze jest stanowisko Arystotelesa, który uważał, że katharsis polega na wywołaniu w widzach przeżyć litości i trwogi za pomocą odpowiednio skonstruowanego świata przedstawionego. Według Arystotelesa tragik miał przedstawiać bohaterów niewinnych i podobnych do widzów obserwujących sceniczne wydarzenia. Dotknięty nieszczęściem bohater przez swą niewinność wzbudzał sympatię, a przez podobieństwo do ludzi go obserwujących, trwogę (widzowie dochodzili do wniosku: “mnie również może to spotkać”). Tego rodzaju uczucia miały prowadzić do “oczyszczenia” i przeżyć pozytywnych.

Mimesis - kategoria podstawowa dla tragedii antycznej - naśladownictwo. Według Arystotelesa artysta tworzy według prawdopodobieństwa, przedstawia rzeczywistość taką jaka jest lub jaka powinna być, mówi o wydarzeniach, które mogą (!) się zdarzyć (w odróżnieniu od historyka, który relacjonuje wypadki z przeszłości). Rzeczywistość tworzona w procesie mimetycznym jest celowo uporządkowana, możliwa w stosunku do istniejącego świata (co sprzyja wywołaniu u widza uczuć litości i trwogi - katharsis).

Potrzebujesz pomocy?

Antyk i Biblia (Język polski)

Teksty dostarczyło Wydawnictwo GREG. © Copyright by Wydawnictwo GREG

autorzy opracowań: B. Wojnar, B. Włodarczyk, A. Sabak, D. Stopka, A. Szóstak, D. Pietrzyk, A. Popławska
redaktorzy: Agnieszka Nawrot, Anna Grzesik
korektorzy: Ludmiła Piątkowska, Paweł Habat

Zgodnie z regulaminem serwisu www.bryk.pl, rozpowszechnianie niniejszego materiału w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, utrwalanie lub kopiowanie materiału w celu rozpowszechnienia w szczególności zamieszczanie na innym serwerze, przekazywanie drogą elektroniczną i wykorzystywanie materiału w inny sposób niż dla celów własnej edukacji bez zgody autora podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności.

Korzystanie z portalu oznacza akceptację Regulaminu.

Polityka Cookies. Prywatność. Copyright: INTERIA.PL 1999-2019 Wszystkie prawa zastrzeżone.