Dodaj do listy

Socjologia dla kandydatów na studia z socjologii – wybór najważniejszych pojęć

Wiedza społeczna na przestrzeni wieków

Społeczeństwo, będące obiektem zainteresowania współczesnej socjologii, stanowiło też przedmiot obserwacji rozmaitych myślicieli i filozofów, którzy swoimi stwierdzeniami położyli podwaliny pod rozwój współczesnej wiedzy społecznej. Socjologia musi czerpać z wielu źródeł, począwszy od starożytnych, by nie wypaczać obrazu materii, która stanowi obiekt jej zainteresowania. Poznawanie reguł kulturowych obecnych w danym społeczeństwie jest jednocześnie poznawanie samej jego istoty. W skład tej wiedzy nie wchodzi tylko współczesność, ale również historyczne i kulturotwórcze mechanizmu, które zadecydowały, że przybrało ono obecną postać.

Wielcy starożytni filozofowie: Tukidydes, Arystoteles czy Platon, a także nieco młodsi jak Hobbes czy Machiavelli wnieśli istotny wkład w rozwój nauk społecznych, które nikt wówczas jeszcze nie nazywał socjologią. Sformułowali oni szereg myśli, które z upływem czasu nie straciły na aktualności.

Socjologia dużymi garściami czerpie z bogatej skarbnicy wiedzy, którą pozostawili po sobie najwięksi myśliciele ludzkości. Jest to bowiem nauka, która kumuluje w sobie osiągnięcia innych nauk, także tych, które mają wielusetletnią historię. Wszystkie one bowiem rozpatrują koncepcję człowieka rozpatrywanego z różnych płaszczyzn

Wiedza społeczna w ciągu całego swojego istnienia przeszła przez kilka wielkich przemian stanowiących kamienie milowe jej rozwoju. Pierwszą z nich było wyodrębnienie życia społecznego z porządku natury, co dokonało się za pośrednictwem greckich filozofów między piątym, a trzecim wiekiem przed naszą erą. Natomiast druga istotna rewolucja w pojmowaniu natury ludzkiej była dziełem myślicieli ery nowożytnej, którzy wyraźnie oddzielili społeczeństwo od organizmu państwowego. Społeczeństwo to następnie stało się elementem badań naukowych mających ustalić rządzące nim prawa. Przedmiotem systematycznego badania społeczeństwo stało się dopiero w dziewiętnastym wieku, to wtedy powstało osobna gałąź wiedzy o społeczeństwie zwana socjologią. Obecnie dokonuje się ostatnia już rewolucja w myśleniu o społeczeństwie. Bada się go z zachowaniem wszelkich rygorów formalnych opierając się na danych empirycznych, a nie spekulacjach, które nie wnoszą niczego nowego do naszej wiedzy

Przedstawiona powyżej historia myśli społecznej może wydawać się zbytnim skrótem myślowym, niemniej jednak pozwoli ona nam na prześledzenie głównych prądów myślowych obecnych w działach wielkich myślicieli opisujących społeczeństwo.

Czym jest więź społeczna?

Pojęcie "więzi społecznej" jest terminem wieloznacznym i dlatego rozmaicie interpretowanym przez socjologów. Nowocześnie rozumiane pojęcie "więzi społecznej" wyznacza dyskusja między zwolennikami dwóch przeciwstawnych poglądów. Jedni twierdzą, ze człowiek jest istotą z natury altruistyczną, chętną pomagać innym, natomiast ich oponenci nie zgadzają się z tym twierdzeniem mówiąc, że człowiek jest egoistą, który bez odpowiedniej zachęty nie ma ochoty na współpracę z innymi.

Więź społeczna scala zbiorowość ludzi, którzy jedynie zamieszkują na wspólnym terytorium w grupę ludzi mających ze sobą wiele wspólnego. Dopiero dziewiętnasty wieku przyniósł ze sobą obserwację, ze bez stwierdzenia istnienia więzi miedzy jednostkami dane terytorium zamieszkuje jedynie grupa osób, całkowicie obcych wobec siebie, nie tworzących wspólnoty, która powoduje, ze człowiek zaczyna identyfikować się z celami grupy.

Wyróżniamy dwa poziomy uzewnętrzniania się więzi społecznej. Pierwszy z nich ma charakter wspólnoty rzeczowej. Zaliczamy do nich pewne obiektywne czynniki wskazujące na wspólne pochodzenie grupy. Do tych elementów zaliczamy: wspólne terytorium, ten sam język, wspólne pochodzenie i kulturę oraz taką samą organizację społeczeństwa. Drugi poziom istnienia więzi objawia się w psychice członków zbiorowości i składają się na nią specyficzne stany świadomości takie jak poczucie przynależności do danej zbiorowości, duma z osiągnięć własnej grupy, działania i postawy świadczące pozwalające zidentyfikować daną jednostkę jako członka tej, a nie innej zbiorowości lub grupy. Dwupoziomowe traktowanie więzi społecznej pozwala uchwycić fizyczno - psychiczny ogląd rzeczywistości.

Najważniejszą cechą więzi społecznej jest scalanie luźnej zbiorowości w jeden organizm. Ten organizm może liczyć równie dobrze kilkanaście osób (rodzina czy grupa rówieśnicza) jak i kilka tysięcy czy kilka milionów (np. naród). Więź społeczna łącząc poszczególne jednostki w zbiorowość mającą poczucie wspólnoty jednocześnie wyodrębnia ją od innych społeczności.

Jednym z rodzajów więzi społecznej, która występuje naturalnie, gdyż pojawia się od momentu narodzin człowieka jest więź naturalna, która wiąże nowo narodzonego członka społeczeństwa z jego rodzicami i rodzeństwem. Dziecko, które się rodzi niejako naturalnie wchodzi w związki społeczne ze swoimi najbliższymi krewnymi, którzy od najmłodszych lat uczą go życia w społeczeństwie. Następnie, wraz z jego dojrzewaniem i rozwijaniem jego osobowości, staje się członkiem innych grup społecznych (grupy rówieśniczej, a potem grupy zawodowej), z którymi również łączą go silne związki.

Więź naturalna jest więzią o charakterze genetycznym, gdyż człowiek nie wybiera, w jakiej rodzinie przychodzi na świat. Jest to więź zastana, w przeciwieństwie do innego rodzaju więzi - będącej wynikiem odgórnego ustanowienia pewnych konwenansów zachowania. Więź naturalna różni się od tej stanowionej również tym, ze nigdy się nie kończy, ponieważ nigdy nie przestajemy być częścią rodziny, nasza przynależność etniczna również się nie zmienia nawet pomimo tego, że w dzisiejszym zglobalizowanym świecie każdy wybiera sobie sam miejsce zamieszkania.

Podstawą więzi stanowionej wydaje się być istniejący w starożytności podział na wolnych i niewolników. Więź stanowiona jest czasami trwalsza niż więź naturalna, ale tylko wtedy, gdy państwo lub społeczeństwo potrafi zmusić swoich członków do jej podtrzymywania. Ta więź bowiem jest sztucznie utrzymywana siłą lub prawem, jeśli tylko brak środka przymusu wówczas ona słabnie, a nawet rozpada się. Źródłem jej powstania są istniejące w społeczeństwie podziały

Przymusowa więź stanowiona jest przeciwieństwem więzi dobrowolnej. Więź dobrowolna wypływa ze stowarzyszeń o różnym charakterze, których członkowie dobrowolnie zrzeszają się, najczęściej dla osiągnięcia pewnego celu. Już w starożytności powstawały w Grecji zgromadzenia biesiadne w ramach miasta - państwa. W średniowieczu na takim rodzaju zrzeszeń opierała się gmina miejska. Z rozwojem społeczeństwa, również rozmaite zrzeszenia przybierały coraz bardziej skomplikowany charakter. Były coraz bardziej liczne, a także wyspecjalizowane. Zrzeszenia obejmowały również coraz większe obszary nie obejmujące tylko jednej społeczności, a kilka lub kilkanaście. Z czasem pojawiły się zrzeszenia ponadnarodowe.

Te trzy typy więzi społecznej, czyli naturalna, stanowiona i zrzeszeniowa stanowią niejako ideał więzi. Czasami jednak niełatwo jest zidentyfikować rodzaj więzi łączącej poszczególne jednostki w danej społeczności. Przykładem niech będzie rodzaj więzi łączącej obywateli danego państwa. W tradycji europejskiej istnieje tendencja do utożsamienia obywateli, czyli narodu powstałego z połączenia poszczególnych grup etnicznych z państwem, czyli organizmem politycznym istniejącym na danym terytorium rządzonym przez jeden ośrodek władzy. Takie utożsamienie więzi państwowej z narodową jest jednak pewnym nadużyciem, ponieważ nie zawsze ludzie mieszkający na wspólnym terytorium utożsamiają się z państwem, w którego granicach żyją. Istnieją poza tym narody, które ciągle jeszcze walczą o niepodległość, ponieważ uważają się za odrębną społeczność od tych, które są ich sąsiadami. Wspólnota narodowa poza tym przybiera różne formy i całkowicie nieuprawnione jest łączenie ich z organizacją polityczną, jaką jest państwo.

Społeczeństwa multietniczne jak na przykład amerykańskie mają specyficzny charakter. Tutaj możemy rzeczywiście zaobserwować proces unifikacji więzi państwowej opartej na stanowieniu z więzią narodową, która ma charakter naturalny. Takie społeczności nazywane są przez socjologów "naród - państwo". Społeczeństwo północnoamerykańskie jest zresztą cały czas w procesie tworzenia, ponieważ właściwie wyodrębniło się nie na podstawie poczucia przynależności etnicznej, ale na wierności pewnym zasadom, napisanym w amerykańskiej konstytucji.

Więź społeczna może przybierać różną postać, w zależności od tego, w jakiej zbiorowości ona występuje. Małe społeczności charakteryzują się relacjami i stosunkami społecznymi o charakterze bezpośrednim. Każdy z członków tej zbiorowości zna innych i spotyka się z nimi., Wielkie zbiorowości natomiast (państwo, naród) łączą swoich członków więzią opartą na wspólnocie pewnych cech charakterystycznych takich jak język, kultura, pochodzenie, często religia, zasady współżycia społecznego, wspólny organizm polityczny.

Współczesne społeczeństwo wymusza nowe rodzaje relacji między wielkimi społecznościami, a małymi zbiorowościami. Jedną z nich jest więź średniego zasięgu. Występuje ona w małych społecznościach lokalnych i łączy ze sobą cechy więzi charakterystycznej dla mas ludzkich z więzią małych grup społecznych. W społecznościach regionalnych oprócz relacji bezpośrednich istnieją również pośrednie, które stają się coraz bardziej istotne. Społeczność lokalna w ich wyniku wewnętrznie się różnicuje, związki między ludźmi nie mają li tylko osobistego charakteru, ale zawiązują się relacje o charakterze intencjonalnym. W łonie jednej zbiorowości powstają podgrupy, rządzące się swoimi prawami.

Podział więzi na wielkiego, średniego i małego zasięgu pozwala zidentyfikować rodzaj społeczności, którą dana więź opisuje. Więź małego zasięgu charakteryzuje małe społeczności, średniego społeczności liczące sobie kilkadziesiąt członków, natomiast wielkiego zasięgu całe narody. Liczebność społeczności, którą badamy, jest zależna od najsilniej tkwiącej w psychice człowieka i uzewnętrzniającej się w jego działaniu rodzaju więzi społecznej.

Rodzaj więzi społecznej może być również rozpatrywany w zależności, od tego, jakie sfery życia i działalności człowieka obejmuje. Wyróżniamy tutaj więź o charakterze ogólnym oraz szczegółowym. Więź o charakterze ogólnym łącząca członków wspólnot obejmuje cały zakres działalności jednostki, nie ograniczając się do żadnego specyficznego kryterium decydującego o przynależności jednostki do tej, a nie innej wspólnoty. Natomiast więź o charakterze szczegółowym charakteryzuje zrzeszenia. Ludzie udzielający się w tym dobrowolnych zgromadzeniach łączą wspólne zainteresowania i pasje lub dążą do osiągnięcia wspólnego celu. Zrzeszenia z reguły nie obejmują innych aspektów życia człowieka, chociaż istnieją lub istniały stowarzyszenia, które troszczyły się całościowo o dobrostan członków. Takimi zrzeszeniami były chociażby cechy rzemieślnicze w średniowieczu, które bardzo głęboko ingerowały w autonomię jednostki. Nie ograniczały się jedynie do sfery zawodowej, ale rozwijały swoich członków pod względem towarzyskim. Przynależność do cechu dawała pewne przywileje w życiu.

Ogólny lub szczegółowy charakter więzi jest obecnie bardzo istotnym kryterium, ponieważ socjologowie obserwują tendencję do zmiany charakteru więzi społecznej ze wspólnotowej na zrzeszeniową. Widomym tego znakiem jest pojawianie się ciągle nowych stowarzyszeń, które rekrutują członków nie tylko w obrębie jednej grupy etnicznej, ale wielu. Te stowarzyszenia przybierają kształt międzynarodowy i dotyczą wszelkich sfer ludzkiej działalności takich jak: nauka, kultura, sztuka, gospodarka. Takie stowarzyszenia wytwarzają specyficzny rodzaj więzi, który obejmuje przedstawicieli różnych wspólnot narodowych. Zrzeszenia wytwarzają więc więzi, które są bardziej rozległe od wspólnotowych.

Nie wszystkie rodzaje więzi istnieją w świadomości jednostek, które ją odczuwają. Tak się rzecz ma szczególnie w przypadku więzi zrzeszeniowej, stanowionej i naturalnej. Najczęściej uświadamiana jest więź mieszana, którą charakteryzują się chociażby społeczności lokalne. Ta więź jest bowiem oparta na pewnym systemie wartości, który dzieli cała wspólnota. Wartości te są bardzo głęboko uświadamiane przez członków wspólnoty.

Więź społeczna jest silnie zróżnicowana, co odzwierciedla stan ludzkiej świadomości. Jak już tu było wspominane, małe zbiorowości charakteryzują się relacjami społecznymi opartymi na bezpośrednich kontaktach między ludźmi. Wielkie zbiorowości natomiast są połączone więzią bardziej o charakterze emocjonalnym niż rzeczowym. Godło, hymn i flaga państwowa wywołuje silne reakcje wzruszenia u niektórych ludzi. Przykładem tego są również imprezy sportowe, gdzie kibice bardzo mocno identyfikują się ze swymi reprezentantami.

Socjologowie cały czas próbują znaleźć odpowiedź na pytanie, co właściwie integruje ludzi w społeczności, co sprawia, ze czują się jej częścią. Prawdę mówiąc nie znamy odpowiedzi na to pytanie pomimo tego, ze funkcjonuje w terminologii socjologicznej termin "więź społeczna", która jednak nie jest pojęciem na tyle jednoznacznym, by stwierdzić, co naprawdę powoduje, ze ludzie się identyfikują ze swoim otoczeniem. Niekiedy bowiem jednostki nie uświadamiają sobie więzi łączącej ich ze społecznością, która jest nie tyle subiektywnym, co obiektywnym kryterium przynależności do pewnej grupy pozostając ponad jej podziałami.

Więź społeczna nie opiera się jedynie na poczuciu bliskości z innymi ludźmi, przyjaźni i sympatii do innych członków społeczności. Ważniejszym aspektem jest tutaj poczucie pewnej bliskości losów członków zbiorowości objawiających się we wspólnym położeniu, pochodzeniu i podobnym stylu życia. Podobny styl życia objawia się podejmowaniem podobnych zachowań w określonych sytuacjach.

Więź społeczna czasami może być przyjmowana dobrowolnie, jako konieczny element współżycia społecznego, a czasami jako przykry obowiązek. Więź dobrowolna, czyli rodzaj zobowiązań, które jednostki przyjmują na siebie z własnej woli powstaje wtedy, gdy jednostki zajmują taką samą lub podobną pozycję w strukturze społecznej. Więź tworzy się wówczas spontanicznie, ludzie uświadamiają sobie, ile zależności łączy ich z innymi podobnymi sobie jednostkami, często z takim przywiązaniem idą w parze silne uczucia identyfikacji. Kiedy zaś jednostki zajmują różne, krańcowo odlegle od siebie pozycje w strukturze społeczeństwa czy to pod względem stopnia zamożności czy na skali prestiżu społecznego, ta więź ma charakter stanowiony. Wówczas nie jest ona odbierana jako coś pozytywnego.

Dwa istotne elementy składają się na właściwe pojmowanie tego, czym jest więź społeczna, czyli to, co ludzi integrują pozwalając im stworzyć jednolitą zbiorowość. Jednym z nich jest poczucie wspólnych pasji i potrzeb, czyli uświadomienie sobie, że łączy ich wiele przekonań: wspólne poczucie estetyki, uczestnictwa w życiu religijnym lub świeckim, wspólny styl życia. Wspólne wartości i zasady życia społecznego kreują zapotrzebowania na podobne działania, zachowania i aspiracje.

Drugim z nich jest przekonanie, ze pomimo wielu podobieństw, istnieją różnice między ludźmi wyrażające się z tego, ze każda jednostka zajmuje sobie właściwe miejsce w hierarchii społecznej, a z tym wiąże się różnorodność zadań i obowiązków, które przed nią stoją. Różnorodność zadań wynika zaś z tego, ze każda jednostka pełni właściwe jej role społeczne. Więź społeczna jest zatem odzwierciedleniem tego co ludzi jednoczy, ale i dzieli. Istota nowoczesnego rozumienia charakteru więzi polega właśnie na zaakceptowaniu tego sposobu myślenia, ze różnice potrafią również łączyć

Czynniki, które jednoczą poprzez wspólnotę postaw, dążeń i pragnień oraz dzielą poprzez określanie różnych pozycji społecznych jednostek w modelach stratyfikacyjnych, które jednakowoż są dla siebie niezbędnymi elementami w strukturze społecznej w pełni odzwierciedlają dwoistość pojęcia więzi społecznej

Solidarność społeczna w ujęciu Emile'a Durheima

Jednostka a społeczeństwo są całkiem oddzielnymi bytami niż twory o nazwie "społeczny", a "jednostkowy". Pierwszym badaczem zjawisk społecznych, który wzbogacił odwieczny poziom sporu o wzajemne relacje miedzy jednostką, a społeczeństwem był francuski socjolog Emile Durkheim. Relacje te przeniósł w sferę konkretów widząc jak bogaty i zróżnicowany charakter mają wiążące ludzi związki. Durheim dostrzegł, że dopiero społeczeństwo w pełni kształtuje człowieka i jego osobowość. Zajmował się przy tym społeczeństwem jako pewną całością, nie roztrząsając, jaki ustrój byłby najlepszy dla rozwoju osobowości człowieka. Ważne jest jedynie, by jednostki były uspołeczniane w pewnej zbiorowości, uzewnętrzniały swoje postawy społeczne poprzez wyrażanie wspólnych emocji i podejmowanie wspólnych czynności. Charakter tych emocji i czynności nie ma już takiego znaczenia, ważne, by były ode podejmowane wspólnie. Świadomość odrębności jednej grupy nie wyraża się wcale stworzeniem innych gestów, które są różne od tych występujących w innych grupach. Ta opinia wyraża się w przekonaniu, ze nie ma fałszywych religii. Wszystkie są prawdziwe, bowiem w jakiś sposób odzwierciedlają naturę ludzkiego istnienia. Każda zbiorowość posiada bowiem jedyny właściwy mu kodeks etycznego postępowania, a każdy inny mógłby doprowadzić do jego zniszczenia lub anormalnych zachowań w jego obrębie.

Konkretne grupy społeczne stanowiły przedmiot szczególnego zainteresowania Durkheima. Według niego bowiem, nie istnieje bowiem coś takiego jak ogólny rozwój społeczeństw ludzkich. Obserwować i badać możemy tylko konkretne byty społeczne, które przechodzą rodzaj ewolucji: poprzez narodziny, rozwój i zagładę. Nieodłącznym elementem tych bytów jest zaś tzw. solidarność społeczna, czyli rodzaj więzi łączącej jednostkę z rodziną, środowiskiem pracy, narodem, kolegami. Każda z tych form posiada swoją istotę, którą nie możemy zgłębić opierając się na ogólnych tezach. Te tezy bowiem poprzez swoją niepełność dostarczają fałszywych wyjaśnień procesów społecznych, nie dostrzegając tego co stanowi naturę tego zjawiska.

Prawo stanowi jedyny obiektywny wskaźnik pozwalający badać zjawisko zwane społeczną solidarnością. Prawo pojawia się wszędzie tam, gdzie istnieje życie społeczne, niezależnie od tego, czy dzieje się to w skali całego społeczeństwa czy jego części. Społeczeństwo i przepisy prawne ewoluują razem, nie może się rozwijać jedno bez drugiego. Wyróżniamy dwa typy przepisów prawnych, które mogą istnieć w społecznościach ludzkich. Pierwszy typ to prawo karne, które stanowi sformalizowany zbiór przepisów, których nieprzestrzeganie grozi surowymi sankcjami o charakterze represyjnym. Drugi typ to prawo o charakterze "kooperacyjnym", które nie tyle zmierza do ukarania osób popełniających wykroczenia, ile chce przywrócić stan równowagi, obecny przed popełnieniem przewinienia. Temu służy między innymi prawo cywilne, administracyjne bądź handlowe. Pierwszy typ prawa określa rodzaj sankcji wobec tych, którzy naruszyli powszechnie obowiązujące w zbiorowości sposoby rozumowania, wyrażania emocji oraz podejmowania działań. Natomiast drugi rodzaj systemu prawnego chroni jednostkę lub poszczególne frakcje społeczeństwa przed nieodpowiedzialnymi czynami jego członków. Prawo karne stanowi centrum zbiorowej tożsamości społeczeństwa, natomiast "kooperacyjne" wykracza daleko poza ośrodek wspólnej świadomości znajdując się na jego obrzeżach.

Prawo karne oraz "kooperacyjne" odzwierciedla dwa typy solidarności społecznej oraz rozwój zbiorowości ludzkich. Wraz z rozwojem społeczeństwa coraz mniejsze znaczenie w jego strukturze zajmowało prawo karne, zastępowane stopniowo przez prawo kooperacyjne, o charakterze restytutywnym. Dominujący rodzaj prawa w społeczeństwie jest kryterium pozwalającym wyróżnić zbiorowości charakteryzujące się solidarnością mechaniczną lub organiczną. Społeczeństwa o typie solidarności mechanicznej charakteryzują się dominująca rolą prawa karnego o charakterze represyjnym. Władza rozporządzająca szerokim zestawem sankcji represyjnych kontroluje niemal cale życie osobiste i zawodowe człowieka. Ludzie są zobowiązani do podzielania podobnego systemu uczuć i wierzeń, a w przypadku wszelkich wyjątków, gdzie ktoś sprzeniewierza się przyjętym schematom, stosowane są surowe sankcje. Te wyjątki nie zdarzają się jednak często, ponieważ jednostka zatraciła zdolność indywidualnego odczuwania, a jej wewnętrzne "ja" stało się odbiciem świadomości grupowej. Taka zbiorowość jest wewnętrznie jednolita, charakteryzuje się bezpośrednim oddziaływaniem na jednostkę. W tego typu społeczeństwach nie istnieje podział pracy.

Przeciwieństwem społeczeństwa opartego na solidarności mechanicznej jest zbiorowość oparta na solidarności organicznej. Działają one w oparciu o reguły prawa "kooperacyjnego", są oparte o podział pracy. W takim społeczeństwie każdy wykonuje określone czynności, a nie jak w przypadku solidarności mechanicznej, wszyscy robią to samo. Wykonywanie przed jednostki indywidualnych zadań powoduje rozwój u nich tożsamości jednostkowej, która zaczyna mieć coraz mniej wspólnego ze świadomością grupowa. Specjalizacja zadań rozwija również osobowość. Jednostki wzajemnie siebie potrzebują, ponieważ każda z nich jest indywidualności pełniącą określoną, właściwą sobie rolę w społeczeństwie. Solidarność mechaniczna charakteryzuje zbiorowość, która pomimo tego, ze składa się z rozmaitych części składających się na jedną całość, potrafi je zespolić dla właściwego ich funkcjonowania. Współczesne społeczeństwo industrialne jest najlepszym przykładem zbiorowości opartej na solidarności mechanicznej. Prawo karne odgrywa w nim drugorzędną, choć bardzo ważną rolę, ograniczając się do zabezpieczania interesów jednostek i nie roszcząc sobie prawa do funkcji kontrolnych. Religia traci na znaczeniu, ustępując pola rozumowaniu logicznemu. Świadomość indywidualna również staje się coraz bardziej rozpowszechniona, kosztem jednolitej świadomości grupowej. Zdolności indywidualne jednostek staje się w takim społeczeństwie poszukiwanym dobrem. Przyczyniają się bowiem do dobrobytu zbiorowości jako całości. Jednostka bowiem jest organizmem społecznym, któremu należy dać szansę rozwijać swoje indywidualne predyspozycje.

Podział społeczeństw na zbiorowości oparte na solidarności mechanicznej bądź organicznej pozwolił socjologii na studia porównawcze pomimo faktu, że pierwotnie Durkheim chciał go wykorzystać do wartościowania poszczególnych zbiorowości. Solidarność społeczna bowiem ma dwoisty charakter, we wszystkich znanych zbiorowościach dwa typy solidarności mieszają się ze sobą, dlatego też durkheimowskie rozróżnienie typów solidarności winno stać się podstawą badań nad rozmaitymi postaciami poszczególnych zbiorowości.

Pojęcie instytucji społecznej

"Instytucja społeczna" jest terminem o szerokim zakresie, obejmującym zarówno organizacje prywatne jak i państwowe. Mianem instytucji można nazwać zarówno prywatną firmę lub sklep spożywczy, jak i Kościół, policję, wojsko, towarzystwa ubezpieczeniowe, fabrykę, hutę i kopalnię. Większość instytucji powstała w sposób spontaniczny w odpowiedzi na oczekiwania społeczne, tylko niewiele z nich było rezultatem świadomie powziętych czynności.

Zadać sobie można pytanie - w jakim celu instytucje egzystują w społeczeństwie? Przede wszystkim, istnieją po to, by realizować cele, które sama jednostka nie jest w stanie osiągnąć. Przysparzają jednostce motywacji w osiąganiu celów, jednak tylko wtedy, gdy na ich czele stoi jednostka, która zdaje sobie sprawę z celowości istnienia danej instytucji. Znajomość zasad i reguł rządzących życiem społecznym jest niezbędnym elementem tworzenia instytucji społecznych, które mają realizować ważne dla grupy jednostek cele. Instytucje są tworzone, aby za ich pomocą te cele były osiągalne dla ich członków. Mówimy tutaj o instytucjach powstałych w wyniku celowego działania, chociaż spontanicznie powstałe organizacje są również niejako rezultatem pewnych czynów intencjonalnych. Działanie instytucji wymaga poszanowania pewnych zasad współżycia społecznego, chociaż prawa umownie przyjęte oraz socjologiczne są tak ze sobą połączone, ze nie możemy rozgryźć istoty istnienia instytucji bez zaobserwowanie różnicy miedzy tymi prawami.

Zasady działania instytucji społecznych nie mogą być w pełni zrozumiane bez mikrosocjologicznej koncepcji inżynierii społecznej, która kładzie nacisk na spostrzeganie przemian w obrębie organizacji. Technika inżynierii społecznej zwraca uwagę na fakt, ze wizerunek instytucji jest odzwierciedleniem ustępstw jednostek ze swoich indywidualnych interesów na rzecz interesu grupowego.

Najwcześniejsze instytucje społeczne na pewno pojawiły się wcześniej niż to co nazywamy dość ogólnie "naturą ludzką". Na samym początku istnienia ludzkości człowiek powstał bowiem jako istota społeczna, a nie tylko ludzka w indywidualnym znaczeniu tego słowa.

Dominują dwa podejścia do złożonych organizacji społecznych jaką są instytucje społeczne, w zależności od tego, czy zajmują się tym problemem inżynierowie społeczni czy też inżynierowie utopijni. Pierwsi z nich patrzą na ich organizację, skuteczność, funkcjonalność oraz sposób realizacji celów, natomiast historycyści (inżynierowie utopijni) są zainteresowani ich historią. Inżynier utopijny szuka naturalnego przeznaczenie instytucji w celu znalezienia dla niej miejsca w naukach historycznych wierząc, ze poznanie ich historii pozwoli przewidzieć ich przyszłe losy. Inżynier społeczny zaś przestrzega przed traktowaniem instytucji w sposób instrumentalny, ponieważ zachowują się one jak żywe stworzenia

Niektóre instytucje społeczne powstają w wyniku zamierzonej działalności. Taka działalność, prowadzona systematycznie i z pewnym planem daję szansę na świetlaną przyszłość, która jest wolna od wszelkich ograniczeń hamujących jednostkę. Planowanie to powinno mieć charakter krótkofalowy, jako rezultat myślenia kategoriami inżynierii cząstkowej. Nie powinno mieć zaś charakteru racjonalnego usiłującego zmienić instytucję w organizację kierującą się rozumowaniem intencjonalnym. Takie rozumowanie bowiem łączy w sobie proroctwa o charakterze naukowym, bliskie astronomii lub fizyce oraz przewidywania historycystyczne, które starają się ustalić, jakie formy rozwoju społecznego będą obowiązywać w przyszłości

Rodzaje społecznej adaptacji w ujęciu Roberta Mertona

Merton, analizując przyczyny niedostosowania jednostki do życia w społeczeństwie, chciał znaleźć odpowiedź dlaczego niektóre zbiorowości wywierają nacisk na jednostki, by zachowywały się w sposób buntowniczy, niezgodny z ogólnie przyjętymi normami zachowań społecznych. Według niego, przyczyniają się do tego dwa elementy struktury społecznej lub kulturowej. Pierwszy z nich zawiera w sobie cele kulturowe czyli pewne wyszczególnione projekty i zainteresowania o podłożu kulturowym, które stanowią wytyczne dla każdej jednostki, będącej elementem społeczeństwa, przybierając rozmiar wytycznych grupowych. Te wytyczne nie tylko są warte podejmowanych w ich imieniu działań, ale stanowią rodzaj wzorców dla życia społecznego. Niektóre wytyczne stanowią element biologicznej konstrukcji człowieka, jednak nie są przez biologię ukierunkowywane. Są determinowane przez normy życia społecznego, a zatem przez innych ludzi.

Kolejną częścią struktury kulturowej są sposoby regulacji i kontroli osiągania tych celów. Wszystkie społeczeństwa łączą bowiem te cele z regulaminami postępowanie, które wypływają z powszechnie obowiązujących zwyczajów oraz instytucji społecznych, definiujących rodzaj tych sposobów. Wszystkie społeczeństwa również starają się unikać stosowania takich efektywnych sposobów narzucania swojej woli jak siła i przemoc. Przesiąknięte wartościami uczucia będące częścią systemu normatywnego jednostek są jedynym wskaźnikiem przyzwolenia. Nie jest nim natomiast skuteczność. Reasumując, wybór środków potrzebnych do realizacji celów kulturowych musi być zgodny z instytucjonalnymi normatywami postępowania jednostek.

Dominujący sposób postępowania jednostek w danym społeczeństwie jest wypadkową realizacji celów kulturowych i instytucjonalnych norm, obowiązujących w społeczeństwie. Siła presji kulturowej na ustalone cele nie jest zależna od presji na instytucjonalne środki. Kiedy jednostki odczuwają satysfakcję pomimo faktu, ze są ograniczone normami kulturowymi, wtedy osiąga się zbilansowani tych dwóch elementów konstrukcji społecznej. Satysfakcja jednostek winna brać swój początek zarówno w samej chęci brania udziału w procesie realizacji celów jak i z faktu wygrywania z innymi jednostkami na polu rywalizacji wewnątrz społeczeństwa. Kiedy zaś następuje koncentracja jednostek na wynikach rywalizacji, wtedy jednostki ustępujące pola innym mogą spróbować zmienić zasady gry. Ogólnie przyjęte nagrody muszą wynagradzać poświęcenie jednostek w realizacji określonego celu. Pozycja społeczna jednostek musi być przyjęta przez inne jednostki z aprobatą, by ta jednostka spełniała swoje zadania z pożytkiem dla siebie i innych. Kiedy jej status społeczny będzie wywoływał poczucie niespełnienia, to będzie się skłaniać ku zachowaniom dewiacyjnym.

Stan teraźniejszy jest przez nas postrzegany jako otoczenie zdeterminowane przez nadmierną presję na osiągniecie sukcesu. Sukces stał się wyznacznikiem wartości człowieka. Jego osiągnięcie powoduje, ze ludzie coraz częściej zapominają o istniejących regułach życia społecznego. Sukces i jego przesadny wpływ na rzeczywistość społeczną jest przyczyną wielu zachowań dewiacyjnych.

Wiele przyczyn składa się na wysokie aspiracje jednostek. Są one podsycane przez obecny system edukacyjny, proces kształtowania osobowości młodych ludzi, socjalizację w rodzinie, mass - media. Jednostki, które nie potrafią się dostosować do obecnego trendu bezwzględnego dążenia do sukcesu zawodowego są spychane w społeczeństwie na najniższe pozycje. Ludzie teraz mają przede wszystkim "myśleć pozytywnie", co znaczy: wierzyć w siebie nawet pomimo niepowodzeń życiowych, dążyć bezwzględnie do zdobycia upragnionej pozycji społecznej, nie dać się prześcignąć innym. Taki model życia bywa też często nazywany "wyścigiem szczurów". Porażka winna być traktowana jako element kształtowania własnej osobowości, ale samo zaniechanie starań jest największą zbrodnią. Chcąc podporządkować się tej kulturze sukcesu należy przyjąć następujące reguły:

  1. każdy powinien postępować tak, by realizować swoje pragnienia, które zresztą są osiągalne dla każdego.
  2. Każda porażka nie jest niczym strasznym, stanowi jedynie naukę na przyszłość.
  3. Człowiek bez ambicji to człowiek przegrany, skazany w życiu na ciągłe niepowodzenia.

Jednostka jest zmuszona do ciągle przystosowywać się do nowego środowiska z powodu stale istniejącej nierównowagi między parciem na sukces, a ograniczonymi dopuszczalnymi sposobami jego osiągnięcia.

Wyobrażenie celów kulturowych oraz zinstytucjonalizowanych norm pozwoliły Mertonowi wyróżnić pięć rodzajów adaptacji jednostek do życia w społeczeństwie. Te rodzaje są bezpośrednio związane z określonymi rolami społecznymi, pełnionymi przez te jednostki w pewnych warunkach. Typologia sposobów przystosowywania się jednostek bierze pod uwagę ogólnie przyjęte zachowania, nie zaś cechy psychiczne jednostek. Sposoby zachowania się poszczególnych jednostek dzielimy na:

  1. Konformistyczne.
  2. Innowacyjne.
  3. Rytualistyczne.
  4. Wycofujące.
  5. Buntownicze.

Zachowania konformistyczne są najbardziej charakterystyczną i powszechną reakcją w zbiorowościach. Społeczeństwo, gdzie nikt nie zachowywałby się w ten sposób, szybko uległoby rozbiciu. Pragnienia członków społeczeństwa, którego źródłem jest ład społeczny, opierają się na działaniach uwzględniających ogólnie przyjęte schematy norm kulturowych, które jednakże ulegają przemianom w skali czasowej. Te działania są zdeterminowane najważniejszymi zasadami współżycia społecznego. Jednostki nie posiadające takiego drogowskazu moralnego mogą jedynie wchodzić w relacje międzyludzkie, które jednak nie konstytuują społeczeństwa jako bytu społecznego.

Konformizm jest reakcją najbardziej typową i szeroko rozpowszechnioną w społeczeństwach ustabilizowanych. Bez niego równowaga i ciągłość społeczeństwa nie mogłyby być utrzymane. Oczekiwania jednostek, determinowane przez dany porządek społeczny, są podtrzymywać przez zachowania typowe, akceptujące ustalone wzory kulturowe, niemniej zmieniające się w dłuższej perspektywie czasowej. Zachowania te są zorientowane na podstawowe wartości społeczne. Brak takiego zbioru wartości, podzielanych przez oddziaływujące na siebie jednostki, sprawiłby, iż mielibyśmy do czynienia ze stosunkami społecznym bez społeczeństwa.

Innowacja jako rodzaj adaptacji, który jest skutkiem ubocznym dużej presji na osiągnięcie celu, dosłownie przywodzi na myśl wykorzystanie społecznie zabronionych, ale efektywnych sposobów zdobycia takich wskaźników sukcesu jak zamożność i władza. Zachowanie innowacyjne występuje wówczas, gdy członek społeczeństwa nie posiadająca kręgosłupa moralnego, pozwalającego na wybór właściwych sposobów zdobią upragnionego celu, zinternalizowała w sobie kulturową presję na jego osiągnięcie. Takie zachowanie było udziałem między innymi sprytnych i bezwzględnych Amerykanów, którzy na przełomie dziewiętnastego i dwudziestego wieku zdobyli wielkie fortuny, dzięki nieetycznym działaniom. Innym tego typu zachowaniem była przestępcza działalność mająca na celu wyłudzenie znacznych kwot finansowych lub życie Ala Capone, który wołał nieetycznie się bogacić niż przyzwoicie żyć w biedzie. Al Capone stał się "pokrzywdzonym" członkiem społeczeństwa, które jednocześnie nagradzało sukces ekonomiczny i wysoki status społeczny karając tych, którzy nie mogli się przecisnąć przez wąski kanał mobilności społecznej. Taka niespójność społeczna rodziła pokusę działań sprzecznych z powszechnie obowiązującym systemem wartości. Jednostki słabe psychicznie lub odrzucające a priori kodeks moralny jako nieżyciowy mogły tej pokusie ulec.

Postępowanie rytualistyczne polega na negacji celów kulturowych dużego sukcesu ekonomicznego wraz w wysokim statusem społecznym. To zachowanie prowadzi do obniżania ważności celów kulturowych do takiego stopnia, w jakim indywidualne dążenia jednostek mogą być spełnione. Jednostka stosuje się do zasad moralnych obowiązujących w społeczeństwie, chociaż neguje jego kulturowe dążenie do wybicia się ponad przeciętność. Społeczeństwa, w których pozycja społeczna jednostek jest zależna od ich osiągnięć, szczególnie preferują ten model przystosowawczy. Nieustanna konkurencja Konkurencja typ interakcji międzygatunkowej negatywnej polegający na współzawodniczeniu o taki sam czynnik środowiskowy (pokarm, światło, przestrzeń). Konkurencja jest tym ostrzejsza, im dwa gatunki są bliżej... Czytaj dalej Słownik biologiczny i współzawodnictwo jest powodem stałej obawy o status, który może być zredukowany miedzy innymi przez nieodwracalną zmianę swoich ambicji czyli ich obniżenie. Obawa jest powodem braku mobilności lub działań zrutynizowanych. Jednostka zachowująca się w sposób rytualistyczny nie chce się wybijać ponad przeciętność, jest usatysfakcjonowana swoim stanem posiadania, uważa, ze jeśli mierzy się za wysoko wtedy można z wysoka upaść, a upadek jest wtedy bardziej bolesny niż, gdyby się upadło z niska.

Zachowanie przystosowawcze polegające na wycofaniu się jest najrzadszym sposobem działania jednostek w przeciwieństwie do konformizmu, który jest najczęściej stosowany. Jednostki wycofujące się dalej są członkami społeczeństwa, ale nie uczestniczą w relacjach społecznych. Socjologicznie rzecz biorąc, są to faktyczni outsiderzy. Są członkami zbiorowości tylko oficjalnie, natomiast faktycznie pozostają poza jego strukturami, nie angażując się w jego sprawy.

W skład grupy jednostek wycofujących się z życia w społeczeństwie należą takie kategorie ludzi jak: włóczędzy, pariasi, alkoholicy, psychotycy, narkomani. Strategia wycofania oznaczająca brak wiary we własne siły lub całkowitą obojętnością na świat zewnętrzny kończy się zazwyczaj eskapizmem czyli oderwaniem od rzeczywistości, pogrążeniem się we własnym świecie iluzji. W świecie realnym taka jednostka nie cieszy się sympatią, a nawet traktowana jest obcesowo, natomiast w świecie iluzji jest obiektem współczucia i zrozumienia. Takie postawy w nowoczesnej kulturze ukazują człowieka, który poprzez negację wszelkich wartości i wzgardę dla nich sam pozostaje człowiekiem bez skazy, który nie będzie postępował wbrew własnym przekonaniom tylko dlatego, ze inni tak czynią. Modelowym przykładem takiej postaci jest "Charlie" - wyrzutek społeczny, wykreowany przez Chaplina. Postawa wycofania jest domeną ludzi wyobcowanych z własnego środowiska. Nie zabiegają oni o żadne nagrody, więc jeśli takowych nie otrzymują nie wywołuje to u nich poczucia rozczarowania i frustracji. Wycofanie jest postawą, która przybiera postać indywidualnego wyboru zachowania adaptacyjnego, jest prywatnym wyborem życiowym jednostki, co naraża ją na izolację wewnątrz grupy. Czasami tacy ludzie uczestniczą w życiu grupowym, choć w ograniczonym zakresie, ale nie podzielają wspólnego kodeksu postępowania członków społeczeństwa.

Bunt jako kategoria adaptacyjna aktywizuje ludzi, którzy nie podzielają systemu wartości zastanego społeczeństwa, aby spróbowali przedstawić własną wizję struktur społecznych. Bunt społeczny zakłada alienację z istniejących celów, postrzeganych jako czysto nakazowe, ponieważ nie są legalnie umocowane w prawodawstwie oraz nie są w stanie zmusić jednostek do posłuszeństwa, gdyż można na ich miejsce prowadzić nowe, nie gorsze od nich. Przykładem subkultury buntowniczej są hippisi, którzy w latach sześćdziesiątych dwudziestego wieku zorganizowali alternatywne struktury społeczne zwane komunami, które jednak nie przetrwały próby czasu, chociaż ten typ myślenia objawiający się niezgodą na panujące porządki społeczne zapisał się trwale w historii społeczeństwa.

Bunt społeczny nie jest jednak tym samym co resentyment, który objawia się znienawidzeniem społeczeństwa za brak uniemożliwienia jednostce czynnego wyrażania uczuć wobec innych jednostek, wrogości wobec nich, która nie może być rozładowana w ramach istniejących systemów wartości. Resentyment, inaczej niż bunt, nie wywołuje przemiany w obrębie zasad współżycia społecznego. Wręcz przeciwnie, jest to postępowanie ukryte, które na zewnątrz neguje to co w ukryciu pragnie osiągnąć. Bunt społeczny zaś neguje samo to pragnienie.

Psychologia Sigmunda Freuda

Cała koncepcja osobowości Sigmunda Freuda opiera się na tezie mówiącej o nieświadomości procesów duchowych dokonujących się w psychice jednostki. Świadome procesy dotyczą tylko określonych części ludzkiej psychiki. Freud podważył dotychczasowe prądy myślowe mówiącej tym, że człowiek zachowuje się zawsze racjonalnie, wprowadził zaś pojęcie nieświadomości, która jest głównym motorem działań człowieka. Jednostka bowiem ze swej istoty zachowuje się irracjonalnie, bowiem takie zachowanie leży u podstaw jej natury.

.

Te irracjonalne podstawy zachowań człowieka Freud na początku definiował jako libido, które utożsamiał najpierw z popędem seksualnym, potem zaś obejmowało całą energię życiową człowieka, na samym zaś końcu obejmował jeden element psychiki człowieka, określony przez Freuda mianem id.

W późniejszym okresie Freud brał pod uwagę nie tylko czynniki natury psychicznej, ale elementy społeczne kształtujące osobowość i działania człowieka. W pewnej chwili stwierdził nawet, ze zasada przyjemności nie może być wyłączną determinantą kompletnie objaśniającą całą złożoność ludzkich działań. Reguła przyjemności została więc zastąpiona regułą rzeczywistości, która głosiła, ze nie należy unikać z intencji dążenia do przyjemności, ale bezwzględnie należy unikać niektórych metod jej zaspokojenia i tolerować nieprzyjemności, które staną jednostce na drodze do realizacji swoich pragnień.

Ostateczna teoria formowania się osobowości w toku ścierania się ze sobą popędów i naturalnych podstaw życia społecznego, które utrudniają ich zaspokojenie została stworzona przez Freuda we latach dwudziestych dwudziestego wieku. Taka teoria wymagała uwypuklenia w sferze psychicznej innych czynników kształtujących osobowość. To wtedy instynkty nazwano id. Innym terminem wprowadzonym przez Freuda było ego, Oznaczało ono niejako mediatora między otoczeniem, a sferą id. Ego z kolei składało się między innymi z superego. Superego oznaczało przyjęte przez człowieka normy współżycia społecznego. Ego jest jakby organem władzy wykonawczej, które nieustannie mediuje miedzy realnym światem, superego i id. Zadaniem ego jest pozwolenie id na uzewnętrznienie ukrytych pragnień jednostki, ale tak, by te instynkty nie były niebezpieczne dla superego oraz nie kolidowały z rzeczywistością społeczną.

Ego, superego i id są w stanie stałego konfliktu. Przede wszystkim rywalizują ze sobą id i superego, którego wyrazem może być demontaż kultury przez popędy (jeśli wygrywa id) lub zniszczenie osobowości przez rzeczywistość społeczną (jeśli zwycięża superego). Konflikt jednostki z rzeczywistością społeczną jest według Freuda nieodwracalny i niezmienny.

Freud przyjął za pewnik, że istnieje odwieczny podział na jednostkę i społeczeństwo, człowiek jest z natury niegodziwy. Jednostki są również ze swojej natury nastawione antyspołecznie. Zadaniem społeczeństwa jest przyzwolenie mu na uzewnętrznienie się jego skłonności biologicznych, przez co człowiek jest w stanie w ogóle żyć w społeczeństwie, współdziałając z innymi. Freud uważał, ze społeczeństwo jest wobec jednostki niezmienne. Jednostka zmienia się zaś o tyle, o ile społeczeństwo pozwala jej realizować swoje biologiczne instynkty w sposób, nie szkodzący jego integralności.

Pewnym podobieństwem do freudowskiej wizji społeczeństwa charakteryzuje się jego teoria kultury. Przyjmuje ona, ze człowiek jest z natury zły, pragnie tylko realizować swoje instynkty biologiczne, które są stałe i stanowią niezmienny element osobowości człowieka. Freud wyróżnił dwa rodzaje kultury: sublimacyjną i represyjną. Cała historia ludzkości opiera się na próbach społeczeństwa integracji jego członków, którzy z natury są nastawieni egoistycznie. Ta sama historia dziejów ludzkich opowiada nam jednak również o realizacji pragnień, w postaciach wyrafinowanych. Kultura jest dla człowieka nie tylko formą pozbawienia go praw podmiotowych, ale również umożliwieniem mu samorozwoju. Z jednej strony go ogranicza, a z drugiej go rozwija. Kultura dla Freuda stanowi obiekt budowany na niebezpiecznym gruncie popędów i instynktów. Jednostka kulturalna porzuciła poczucie szczęścia i satysfakcji na rzecz poczucia bezpieczeństwa, która daje jej oparcie w społeczeństwie.

Wzajemne relacje między jednostką, a społeczeństwem

Jednostka została uformowana jako stworzenie społeczne przez procesy kulturowe w drodze socjalizacji. Socjalizacja kształtuje w jednostce pewne postawy, wzór zachowań, szacunek dla zasad powszechnie obowiązujących w grupie społecznej. Taka wizja jednostki warunkuje konkretne pojmowanie osobowości, na którą oddziaływują przede wszystkim czynniki społeczne.

Podstawowe składniki osobowości ludzkiej są głównym czynnikiem, na podstawie którego można wysnuwać generalizujące tezy o jej charakterze. Pierwszym z nich są biologiczne uwarunkowania, do których należy budowa ciała, fizjologia, płeć, itp. Socjologowie przez długi okres czasu bagatelizowali te czynniki w tłumaczeniu określonych wzorców zachowań jednostki. Teraz jednak są one uznane za jeden z elementarnych składników determinujących udział jednostki w życiu społecznym. Biologiczne uwarunkowania natury człowieka są przedmiotem analizy w dyskusjach na temat pozycji społecznych, nierówności społecznych, rasizmu.

Kolejnym składnikiem osobowości jednostki jest jego psychika czyli pamięć, wyobraźnia, iloraz inteligencji, charakter, zmysł obserwacji, wolna wola. Jeszcze dzisiaj do końca nie wiadomo, czy charakter człowieka jest wynikiem oddziaływania genów (czyli uwarunkowany biologicznie) czy wychowania (a więc cechą nabytą w procesie socjalizacji). Wielu uczonych idzie na kompromis w ocenianiu stopnia kształtowania się charakteru przyznając, ze może być on po równo determinowany czynnikami genetycznymi i środowiskowymi. Charakter może się zmienić, kiedy człowiek jest poddany presji długotrwałych czynników psychicznych bądź fizycznych. Do psychicznych należy długo utrzymujący się stres spowodowany np. ciężką chorobą, trudną sytuacją rodzinna czy zawodową. Do fizycznych natomiast można zaliczyć np. fizyczne uszkodzenia mózgu, które nie mając wpływu na czynności motoryczne człowieka, nieodwracalnie zmieniają jego charakter. Neurologia zna wiele takich przypadków.

Biologiczne i psychiczne uwarunkowania zachowań człowieka mogą ulegać modyfikacji w procesie wychowania. Większość przedstawicieli nauk społecznych jest zdania, że najważniejszym elementem kształtującym wzór zachowań człowieka są czynniki socjogenne. Wybitny polski socjolog Jan Szczepański wyróżnił kilka elementarnych socjologicznych czynników osobowościowych: kulturowy wzorzec osobowości, pozycja społeczna, jaźń odzwierciedlona i subiektywna.

Podstawową komórką społeczna, która wprowadza nowego człowieka w życie społeczne jest rodzina. Na samym początku jest on jedynie istotą biologiczną, dopiero pod wpływem czynników społecznych staje się istotą społeczną. Zaraz po narodzinach zostaje poddany presji rozmaitych obiektów, opinii, systemów religijnych, określonych wzorców zachowań. Dziedzictwo kulturowe jest dla jednostki czymś zastanym, bez jego znajomości nie będzie potrafił odnaleźć się w społeczeństwie. Wrodzone aspekty jego osobowości również muszą zostać poddane procesowi socjalizacji.

Proces wychowawczy, który uczy jednostkę określonych wzorców zachowania i komunikacji międzyludzkiej, powszechnych w danej zbiorowości, nazywamy socjalizacją. Socjalizacja uczy jednostkę przezwyciężania swoich zmysłów i instynktów, tak aby nie groziło to rozsadzeniem struktur wewnętrznych społeczeństwa. Badacze zajmujący się przyczynami ludzkich działań wnioskuje, że konieczność zachowania się w taki, a nie inny sposób jest wynikiem pewnych schematów działań tkwiących w psychice człowieka i wpływu otoczenia, które jest czymś zewnętrznym wobec jednostki. Nawet wodzone cechy osobowości człowieka i sposób ich uzewnętrzniania są zależne od społecznych uwarunkowań ich zaspokojenia. Dziedzictwo kulturowe społeczeństwa wymusza taki, a nie inny rodzaj zachowań. Pozostałe czynniki socjogenne aktywizują się dopiero wraz z dojrzewaniem człowieka, będącego rezultatem wpływu czynników społecznych.

Wpływ rzeczywistości społecznej na jednostkę objawia się narzucaniem jej działań powszechnie akceptowanych jako niesprzeczne z ogólnie obowiązującymi zasadami współżycia społecznego. Jednostka przysposabia się do wymogów społecznych poprzez internalizację określonych kulturowo schematów zachowań. Schemat kulturowy definiuje typ zachowań obowiązujący w danej zbiorowości, czyli jedyny akceptowalny i efektywny. Te schematy postępowania są dla jednostki wzorem zachowań, z którymi się na tyle utożsamia, że z czasem zaczynają być dla niego naturalne. Taki zinternalizowanymi zachowaniami są na przykład typ załatwiania formalności w urzędach, zachowanie w miejscu pracy, postępowanie w obrębie grupy rówieśniczej, wizyta w przychodni lekarskiej. Schematy postępowania w określonych sytuacjach zostają przez jednostkę przyswojone i uznane za własne. Mechanizm przyswojenia sobie reguł życia społecznego nazywamy internalizacją,

Proces socjalizacji ogrywa także istotną rolę w formowaniu się hierarchii wartości oraz pragnień jednostki. Te pragnienia określają motywacje jednostek, czyli ambicje posiadania pewnych dóbr materialnych, wyrażania pewnych emocji (np. chcę być zamożnym człowiekiem, posiadać władzę, być akceptowanym). Każda zbiorowość cechuje się określonym zbiorem zasad i norm, które są definiowane znaczeniowo. Dziecko pierwotnie styka się z tym zbiorem zasad i norm w rodzinie. Każda zbiorowość posiada swój szczególny system wartości, który definiuje, które z nich są dla nich najbardziej istotne, a które mnie ważne. Inaczej rzeczywistość społeczną postrzega rolnik, inaczej robotnik, a te dwie wizje różnią się od oglądu rzeczywistości przez pracownika umysłowego. Podobnie też inaczej widzi świat nastolatek, a zupełnie inne wartości są istotne dla dojrzałego człowieka. System wartości akceptowanym przez jednostkę nie zależy jedynie od zbiorowości, której jest członkiem, ale również od grupy, do której ma aspirację należeć. Tą grupę nazywamy grupą odniesienia o charakterze aspiracyjnym.

Zbiór zasad i norm moralnych, powszechnie przyjęty przez dane społeczeństwo jest zależny jego od ustroju politycznego, gospodarczego i społecznego. Przykładem niech będą przemiany s[społeczno - gospodarcze, które nastąpiły w naszym kraju pod koniec lat osiemdziesiątych. Okres komunistyczny indoktrynował młode pokolenie Polaków w kierunku poszanowania własności publicznej, osiągnięcia gospodarcze zaś były przez władzę traktowane jako zdobyte drogą nieuczciwą. Kiedy Polska weszła na drogę gospodarki wolnorynkowej, dawne wzory zachowań stały się już nieaktualne. W dzisiejszych czasach rolę własności publicznej zajęła własność prywatna, a indywidualne osiągnięcia są wskaźnikiem aktywności i zdolności jednostki.

Jednostka tuż po urodzeniu internalizuje elementarną wiedzę na temat społeczeństwa i siebie samej. Ten zasób informacji, który zmienia się nieprzerwanie przez całe życie, kieruje nią pozwalając mu określić istotę i cel jego egzystencji, a tym samym akceptację i modyfikację danego systemu norm i zasad współżycia społecznego. Socjalizacja wbudowuje pewien system wartości w samą osobowość jednostki. Internalizacja tych wartości powoduje, że człowiek usiłuje je realizować jak naturalne cechy jego osobowości. Zespół zasad i norm moralnych, którym kieruje się jednostka stanowi o jej wizji społeczeństwa i samej siebie, czyli o tym co on sam przyjmuje jako niepodważalne i słuszne. Socjalizacja pozwala również jednostce wdrożyć się w wypełnianie właściwej jej roli społecznej. Pozwala jej identyfikować oczekiwania innych ludzi, oraz adaptacji swoich działań do zachowania innych. Proces wychowania pozwala jednostce pozyskać elementarne umiejętności niezbędne do funkcjonowania w określonej zbiorowości, które powodują, ze może efektywnie uczestniczyć w życiu społecznym, angażując się w różnego rodzaju działania np. uczestnictwo w otoczeniu instytucji takich jak przedsiębiorstwo, organizacje religijne i zawodowe, urzędy, rodzina.

Proces wychowawczy w końcu edukuje jednostkę w zakresie sposobów komunikacji międzyludzkiej z użyciem języka i bogatej symboliki, co odgranicza go od zwierząt. Te dwa sposoby komunikowania się dają możliwość jednostce definiowania swoich osiągnięć i wartości, a dzięki ułatwieniu komunikacji interpersonalnej dają możliwość ich realizacji. Człowiek definiuje siebie jako istotę społeczną w głównej mierze poprzez zdolność do komunikowania się z innymi.

Koncepcja socjalizacji zaprezentowana w tym tekście to proces formujący osobowość człowieka, który pełni rolę adaptacyjną do życia w społeczeństwie. Socjalizacja zwraca uwagę przede wszystkim na zachowania konformistyczne, które sprawiają, ze pewne umiejętności, wartości, dążenia czy sposoby komunikacji jednostka uważa za indywidualne i wrodzone. Wielu ludzi utożsamia się z danymi regułami życia społecznego bardzo mocno. Konformizm jednoczy grupy i społeczeństwa, sprawia, ze mogą one ulegać społecznej ewolucji, ludzie pojmują rzeczywistość społeczną jako świat zastany, w którym obowiązują pewne zasady regulujące oczekiwania innych jednostek i działania, którymi chcą one osiągać swoje cele. Pomimo faktu, ze zachowania konformistyczne odgrywają taką dużą rolę w życiu społecznym, jednostki wydają się jednak w istocie mało aktywnymi członkami społeczeństwa, które bezwiednie adaptują zastane schematy postępowania, natomiast na pewne odchylenia od zastanych metod należy patrzeć jak na wynik błędnego przystosowywania się jednostki do życia w zbiorowości.

Socjologia operuje również teoriami, gdzie socjalizacja jest procesem, w którym jednostka sprawuje nie bierną, ale aktywna rolę w świecie społecznym, będąc aktywnym obiektem relacji interpersonalnych i czynnym uczestnikiem zdarzeń. Jednostki bowiem są kreatywnymi istotami, które działają w pełni intencjonalnie. Proces socjalizacji opiera się zaś na obustronnym wpływie na siebie człowieka i środowiska społecznego. Charakter człowieka zaś określa fakt jego zachowanie oraz wzajemny stosunek do siebie i rzeczywistości zewnętrznej. Postępowanie jednostki ma charakter celowy i zamierzony, ona sama zaś stara się postępować kierując się swoim kodeksem moralnym.

Człowiek ulega procesowi socjalizacji przez cale życie, ponieważ jest bombardowany ze strony społeczeństwa coraz to nowymi impulsami formującymi jego postępowanie i zasady zachowania. Przyswajania sobie nowych sposobów zachowań, komunikowania się i zasad odbywa się z reguły w trakcie bezpośrednich kontaktów z członkami własnej rodziny, rówieśnikami, przyjaciółmi, znajomymi. Spotkania te często mają charakter uczuciowy oraz dynamiczny. Proces socjalizacji pierwotnej trwa przez kilka etapów rozwoju jednostki. Etapy te różnią się od siebie poziomem wpływu na niego innych osób oraz elementami rozwijającymi jego osobowość. Wielu uczonych twierdzi, ze w dzieciństwie dziecko nie reaguje tak bardzo na słowa tylko na znajdujące się w jego środowisku obiekty. Osoba dorosła w tym czasie jest uważana za swoisty, pełen inwencji obiekt, który zaspokaja potrzeby dziecka oraz zachęca go do aktywnych postaw. Dzieciństwo to również okres, gdzie dziecko po raz pierwszy uczy się pewnych działań społecznych dzięki przeprowadzaniu prostych eksperymentów i ćwiczeń umysłowych. Język staje się niezmiernie istotny, kiedy młody czlonek społeczeństwa zaczyna myśleć pojęciowo. Kolejne stadium w rozwoju człowieka to już regularna nauka mająca na celu zdobywanie wiedzy i zdolności społecznych. Zdobywanie wiedzy w toku zajęć umysłowych rozwija intelekt jednostki, rozbudowuje jego konstrukcję psychiczną, rozwija zdolność inicjowania zachowań społecznych. Ten etap życiowy charakteryzuje się kształtowanie określonego wzoru zasad, norm i wartości, który uzupełnia zdobyte informacje na temat rzeczywistości społecznej i siebie samego.

Rozwój osobowości człowieka idzie w parze ze specyficznym zakresem wiedzy, w którego skład wchodzą określone zasady działania oraz skumulowany zbiór doświadczeń, który ulega stałej zmianie i ewolucji. Dojrzewanie człowieka jest to okres, w którym pewne metody zachowań są już w pełni ukształtowane. Nowe okoliczności działania, na które jednostka natyka się dalszym swoim życiu, muszą być najpierw zdiagnozowane, by potem jednostka mogła odpowiednio na nie zareagować.

Wejście w rzeczywistość społeczną kształtowaną przez wpływ rozmaitych instytucji stanowi kolejny ważny krok w życiu jednostki. Znamionuje się on tym, ze człowiek wtedy rozpoznaje siebie jako odrębny byt społeczny posiadający określone miejsce w hierarchii, to tutaj mamy do czynienia z socjalizacją o charakterze wtórnym. Jednostki nawiązują bowiem szereg interakcji z wieloma organizacjami, które zmuszają ich do zaprezentowania pewnych cech i sposobów działania. Jednostka stale podlega rozmaitym wpływom, które formują i doskonalą jej osobowość. Rzeczywistość społeczna zmusza jednostkę do ciągłej adaptacji do zmieniających się warunków życia społecznego. Człowiek stale musi uczyć się zdolności wyrażania własnych opinii i oczekiwań wobec społeczeństwa. Nie jest bowiem bytem społecznym, który podchodzi do rzeczywistości w sposób bierny, ale jest on istotą aktywną, który czynnie uczestniczy w życiu społecznym.

Grupa społeczna i inne formy zbiorowości

Społeczeństwo jest zbiorem jednostek, które są wzajemnie od siebie zależne i wchodzą ze sobą w liczne interakcje. Innych ludzi widzimy jako realnych i ewentualnych partnerów w życiu społecznym. Rzeczywistość społeczna zaś jest to proces stale inicjowanych interakcji, zaś schemat percepcji innych członków społeczeństwa jest wyrazem akceptacji jego zasad i norm współżycia. Wszystkie skomplikowane formy współżycia społecznego są niczym z "cegieł" uformowane z licznych interakcji społecznych. Kreowanie i rekonstrukcja ładu społecznego jest tylko możliwe w wyniku niezmiennego w swojej istocie procesu wymiany doświadczeń z innymi członkami społeczności.

Sam termin "interakcja" definiujemy jako sposób wzajemnego oddziaływania na siebie poszczególnych czynników. Dodatkowo termin "społeczna" oznacza, ze zakładamy uczestnictwo innych jednostek. Interakcje zawsze mają charakter intencjonalny u poodejmowane w kierunku innych ludzi, określanych mianem partnerów. Te interakcje nie zawsze oznaczają bezpośrednie spotkanie się z partnerem i rozmowę z nim, ale także mogą być podejmowane za pośrednictwem telefonu, poczty czy internetu. Moment rozpoczęcia interakcji oznacza utratę jednostkowej niezależności. Działanie jednostki zmienia się pod wpływem oczekiwań innych ludzi, z którymi wchodzi ona w interakcje. Socjologowie zwracają uwagę przede wszystkim na rodzaje interakcji, ich wartość dla poszczególnych jednostek oraz schematy definiujące nadawcę i odbiorcę komunikatów. Relacje jednostek z innymi wyrażają się rozmaicie. Wiele czasu ludzie poświęcają na rozważania i analizę interakcji z innymi uczestnikami życia społecznego, które pozwalają nam poukładać własne odczucia. Rozmyślają na temat innych ludzi: ich sposobu mówienia, zachowania, ubierania się, itp. inicjując interakcję z inną jednostką człowiek zwraca uwagę na jego wygląd, język, gesty - słowem to, co nazywa się "językiem ciała". Język ciała jest nawet ważniejszy niż wypowiadane słowa, gdyż wprawny obserwator jest w stanie wychwycić obserwując jego sposób zachowania się, czy słowa, które on wypowiada są naprawdę szczere, czy też język ciała mówi, że on kłamie. Obserwacja innego człowieka pozwala jednostce uporządkować sobie wiedzę o nim jako o jednostce i zarazem o całym społeczeństwie, którego jest reprezentantem.

Człowiek stanowi istotę zbyt złożoną, by w każdej relacji społecznej brać pod uwagę stopień jego skomplikowania. Pojęcie "kategorii społecznej" pozwala na generalizację środowiska społecznego - na posegregowanie jednostek w pewne odpowiednio oznaczone, obszerne warstwy. Każda jednostka wykazuje przy tym tendencję do percepcji innych ludzi przez pryzmat jego wcześniejszych działań, chociaż jego schemat postępowania mógł już ulec modyfikacji.

Poprzez dobór odpowiednich kategorii jednostka interpretuje na swój sposób zachowanie innych ludzi. W tym celu istnieje także stereotyp, na podstawie którego ludzie obdarzają danymi cechami całą społeczność. Wiedza stereotypowa opiera się zazwyczaj na wiedzy nienaukowej, potocznej.

Powstaje pytanie - dlaczego jednostki inicjują pewne zachowania, a wzdragają się przed podjęciem innych działań. Wyjaśnienie istoty ludzkich działań musi pociągać za sobą wyjaśnienie również bodźców, które powodują, ze jednostka inicjuje takie, a nie inne działanie. Istnieją dwa typy warunków podejmowania danych zachowań:

  • dyspozycyjne - zachowanie jednostki jest uzależnione od czynników kształtujących jego osobowość, czynników o charakterze wewnętrznym
  • sytuacyjne - jednostka postępuje w taki sposób, ponieważ zmuszają ją do tego czynniki zewnętrzne

Wyjaśnianie istoty ludzkich zachowań pociąga za sobą szereg następstw. Jednostka swoje zachowania postrzega jako rezultat określonych sytuacji w życiu społecznym, natomiast działania innych odbiera jako rezultat czynników tkwiących w psychice drugiego człowieka.

Wszystkie kontakty społeczne są środkami komunikacji międzyludzkiej. Kontaktując się z innymi jednostkami osoba udostępnia im swój zasób informacji, informuje ją o swoich stanach emocjonalnych. Proces interakcji ułatwia dostosowywanie się do skomplikowanych wzorców zachowań w społeczeństwie. Kontakty społeczne odbywają się za pomocą słów lub czynów i symboli. Relacje społeczne odbywają się z reguły w sposób werbalny, niemniej jednak istotna jest także komunikacja inicjowana za pomocą niewerbalnych środków porozumiewania się. Słowa służą do przekazywania jedynie około jednej trzeciej wszystkich komunikatów wysyłanych w stronę drugiej osoby. Pozostałe formy komunikacji międzyludzkiej odbywają się drogą niewerbalną, która ma wpływ na wiele aspektów relacji w społeczeństwie.

Najważniejsze elementy komunikacji niewerbalnej to:

  • język ciała - szereg gestów i ruchów będących sygnałem dla drugiej osoby, aby zainicjować kontakt lub się uchylić od nawiązania relacji
  • parajęzyk - czynniki związane z mową określające emocję mówiącego (ton głosu, głośność, itp.)
  • bliskość w odległości fizycznej - oznaka zainteresowania drugim człowiekiem. Na jego przykładzie można stwierdzić, czy dane małżeństwo jest szczęśliwe czy nieszczęśliwe - świadczy o tym dystans dzielący małżonków
  • dotyk - jednostka okazuje życzliwość drugiej osobie poprzez pewien zestaw gestów zarezerwowanych tylko dla najbliższych (pocałunek, uścisk dłoni, itp.)
  • artefakty - zespól obiektów wskazujących na pozycję społeczną jednostki, jej wieku, itp.

Wszystkie relacje społeczne jednostka nawiązuje w otoczeniu fizycznym. Wszyscy ludzie mają wokół siebie pewien obszar chroniony zwany obszarem osobistym, którego naruszenie ze strony obcych osób grozi konfliktem. Jego wielkość jest uzależnione od cech osobowościowych i społecznych jednostki. Wtargnięcie w ten obszar chroniony wywołuje określone wrogie lub niechętne reakcje ze strony jednostki, której terytorium naruszono. Terytorium osobiste dzielimy na cztery obszary:

  • strefa intymna - najmniejszy obszar uznawany za własne terytorium jednostki, dystans do czterdziestu pięciu centymetrów, zarezerwowana dla najbliższych członków rodziny i partnerów życiowych
  • strefa osobista, dystans do stu dwudziestu centymetrów, strefa obowiązująca w czasie rozmowy pozwalająca na mówienie szeptem
  • strefa społeczna - odległość do trzystu sześćdziesięciu centymetrów, używana w relacjach pozaosobowych, o charakterze formalnym (np. w sklepie, urzędzie, zakładzie pracy), używana w relacjach z osobami, których jednostka nie zna osobiście
  • strefa publiczna - najszersza odległość między komunikującymi się osobami, zwykle wymaga używania techniki nagłaśniającej, aby wszyscy mogli słyszeć (np. osoba występująca na zebraniach, odczytach publicznych, itp.).

Strefy bliskości fizycznej zaprezentowane powyżej odnoszą się do społeczeństwa amerykańskiego. Jest niezmiernie ciekawe, jak wypadłoby zderzenie ich z podobnymi strefami w Polsce czy krajach azjatyckich.

Komunikacja interpersonalna umożliwia ludziom wykonywanie ról społecznych, i osiągania właściwego im statusu społecznego. Zbiór oczekiwań wobec jednostki posiadającej określony status społeczny nazywamy rolą społeczną. Oczekiwania te są związane z określonym postępowaniem, prawami i obowiązkami jednostki. Rola społeczna utożsamia ład wewnętrzny społeczeństwa, który jest elementem obiektywnej wizji rzeczywistości społecznej. Rola społeczna także obrazuje styl zachowania i myślenia jednostki. Ułatwia także jednostce zmianę stylu jej wykonywania oraz nadanie jej cech indywidualnych.

Każda jednostka dąży do uzyskania informacji, jak powinna postępować w relacjach z innymi ludźmi. Na swój własny użytek "określa sytuację", czyli interpretuje zachowanie innych i potem stara się do nich przystosować. Definiowanie cudzego zachowania obliguje jednostkę do formowania własnego otoczenia społecznego, które musi nakładać się na otoczenie społeczne osoby uczestniczącej z nią w interakcji. Taką sytuację nazywamy negocjowaniem relacji, co oznacza społeczne dopasowywanie się do siebie. Takie sytuacje występują w wizji zachowania społecznego. Inaczej określanie sytuacji jest postrzegane w innej optyce zachowania społecznego, gdzie mamy zastaną sytuację, która zawiera określone elementy strukturalne opisujące interakcję. Natura interakcji uwzględnia także czynniki zewnętrzne takie jak: ilość członków w grupie, mały dystans społeczny lub struktura zbiorowości.

Definicja sytuacji nie wystarczy do właściwego s[spełniania swoich ról społecznych. Potrzebny jest również odpowiedni zasób wiedzy na temat innych pozycji i ról. Ta wiedza daje jednostce bowiem możliwość poznania struktury całej zbiorowości oraz sieci wzajemnych powiązań między jej członkami

Relacje z innymi jednostkami przybierają następujące formy:

  • współżycia - relacji z anonimowymi jednostkami np. w urzędzie, gdzie ludzie są ze sobą powiązani takimi zasadami jak uprzejmość, grzeczne traktowanie, dobre wychowanie. Takie ogólnie pojęte zasady mają sprawić, ze kontakty przebiegają w sposób bezkonfliktowy. Nie ma żadnego wzajemnego wpływu jednostek na siebie. Współżycie obejmuje wszelkie relacje nawiązywane przelotnie z nieznajomymi ludźmi np. wspólna podroż windą, pociągiem czy autobusem, oczekiwanie w przychodni na wejście do gabinetu lekarskiego
  • ekspansji - relacje są tutaj inicjowane w instytucjach społecznych. Interakcje mają charakter intencjonalny i prowadzą do zaspokojenia potrzeb klientów. Osoby uczestniczące w interakcji są społecznie określeni, mają określoną pozycję społeczną, wykonują różne zawody: np. sprzedawca, nauczyciel, wykładowca, urzędnik. Zasady współżycia społecznego są tutaj ściśle sformalizowane przez instytucje, często mają postać odpowiednich przepisów. Osoby uczestniczące w takich interakcjach są często przekazicielami władzy. Ta władza daje im uprzywilejowaną pozycję w interakcjach z innymi ludźmi. Istotną rolę w relacjach zajmuje wybór odpowiedniej metody postępowania - odwoływanie się do uczuć drugiej osoby czy też grożenie jej sankcjami za niewłaściwe zachowanie
  • dyskursu - tutaj interakcje nie są bezosobowe. Celem kontaktu jest osiągnięcie konsensusu. Wynikiem nawiązania relacji jest wymiana stanowisk, wiedzy, zainteresowań. Sankcję za niemożność osiągnięcia porozumienia mają wyraz odrzucenia, nie są legitymizowane prawnie.

Jednostka uczestniczy w społeczeństwie, będąc członkiem wielu rozmaitych mniejszych zbiorowości i zrzeszeń. Potoczny język mówi o grupie, kiedy mamy do czynienia z pewną grupą osób. Socjologia jednak posiada ścisłe kryteria tego, czym jest grupa społeczna. Musi ona spełniać następujące warunki, by zostać uznana za grupę w socjologicznym rozumieniu tego słowa:

  • relacje między członkami grupy istnieją i są usystematyzowane. Osoby zaliczające się do członków tej zbiorowości stale nawiązują ze sobą "uzgodnione relacje społeczne" - warunek obiektywny
  • osoby, które uczestniczą w życiu grupy same definiują siebie jako jej członkowie, są świadomi tego, ze tworzą grupę - warunek subiektywny
  • osoby utrzymujące ze sobą relację społeczne są przez innych definiowane jako członkowie grupy -warunek subiektywny

Obiektywny warunek istnienia grupy społecznej jest niewystarczający, byśmy mogli mówić o jej istnieniu. Grupa jest strukturą płynną, nie jest zatwierdzona wiecznie. Członkostwo w grupie i jej budowa stale zmieniają się w czasie więc i niestałość granic musi być rozpatrywana z dwóch wymiarów. Subiektywnym, czyli postrzeganiem jednostki przez samą siebie jako członka grupy, chociaż nastąpił zanik relacji społecznych między nią, a jej członkami oraz obiektywnym, czyli przeobrażeniem w jakości relacji. Muszą być spełnione następujące warunki, by można było mówić o danej zbiorowości jako o grupie społecznej:

  • członkowie grupy muszą się ze sobą komunikować
  • członkowie grupy wypełniają różne role społeczne, posiadają określone statusy, co przekłada się na ustrukturalizowanie charakteru interakcji
  • określone wartości, zasady są podzielane przez wszystkich członków grupy
  • każda jednostka będąca członkiem grupy jest świadoma, ze do niej przynależy, jest świadoma także wspólnoty celów czyli spoiwa scalającego grupę

Socjologia definiuje grupę społeczną jako zbiór jednostek, których połączyła nawet na krotki okres czasu więź społeczna. Muszą zaistnieć szczególne warunki, by ten zbiór jednostek przekształcił się w grupę. W socjologii jednak też badacze używają pojęć typu zbiór społeczny czy kategoria osobników. Dzieje się tak, gdy określony zbiór osób posiada pewną cechę charakterystyczną dla danej zbiorowości: np. ciemne włosy lub wykształcenie zasadnicze zawodowe o profilu murarz - tynkarz. Cecha ta jest wspólna dla tej zbiorowości choć niekoniecznie znajduje się w sferze świadomości jednostek, które ją posiadają. Wskaźniki, na podstawie których badacze odróżniają takie zbiory są mało ważne dla całej społeczności: kolor oczu, znamiona na twarzy lub też bardzo istotne, gdyż sytuują daną jednostkę na określonej pozycji w hierarchii społecznej. Taką istotną cechą może być np. pochodzenie, profesja, rasa człowieka. Kategoriami społecznymi nazywamy takie zbiorowości, które badacz otrzymuje używając takich linii podziału jednostek. Obydwa te pojęcia: kategoria i zbiór stosuje się do opisywania części życia społecznego. W socjologicznym rozumieniu nie stanowią one zbiorowości dopóki nie zaistnieje między jednostkami wchodzącymi w ich skład więź społeczna. A może nigdy nie zaistnieć.

Piśmiennictwo socjologiczne używa terminów "zbiorowość" i "grupa" na przemian. Szczepański i Merton zdefiniowali grupę jako określony rodzaj zbiorowości, który charakteryzuje się częstością występowania interakcji w jej obrębie oraz kontrolą postępowań jej członków. Zbiorowości nie są jednak jeszcze grupami społecznymi w pełnym znaczeniu tego słowa, choć mają wszelkie podstawy, by nimi się stać. Są natomiast najbardziej powszechną definicją zgromadzenia jednostek, które wytworzyły między sobą coś w rodzaju więzi społecznej, która mogła przetrwać bardzo krotki okres czasu.

Grupy nie są jedynymi bytami występującymi w rzeczywistości społecznej. Oprócz nich wyodrębnić można środowisko, społeczność i krąg. Kręgiem społecznym nazywamy taką zbiorowość, w której miedzy członkami występują relacje bezpośrednie, brak natomiast widocznej struktury hierarchii oraz odrębności. Kręgi są strukturami płynnymi, to znaczy występuje niezmienna mobilność członków wchodzących i wychodzących z kręgu. Nie można rozciągnąć oficjalnej kontroli nad kręgami, gdyż tworzą się spontanicznie blisko przywódcy duchowego. Są bardzo istotnym elementem formowania się poglądów i stanowisk, szczególnie w zbiorowościach regionalnych, akademickich, itp.

Termin "społeczność" ma w języku polskim dwojaki wydźwięk. Oznacza bowiem:

  • określoną zbiorowość mieszkającą na wspólnym obszarze. Zbiorowość ta mieszka tam tworząc instytucje, które pomagają im zaspokajać ich elementarne potrzeby. W tym znaczeniu zazwyczaj rzeczownikowi "społeczność" towarzyszy przymiotnik "lokalna".
  • to samo co wspólnota. Nie określa tylko zbiorowość dzielącą wspólny obszar, ale również określoną wspólnotę poglądów na życie, dzielącą wspólny styl życia. Tutaj do grona społeczności zaliczyć możemy koczowników czy określone zbiorowości, które dzielą wspólne pasje. To, co F. Toennies określał jako "Gemeinschaft".

Środowisko społeczne składa się z ty wszystkich małych zbiorowości konstytuujących grupy, kręgi oraz inne jeszcze społeczności. Przedstawiciele nauk psychologicznych zwykli są ujmować środowisko społeczne przyjmując kryterium subiektywnych odczuć jednostki. W takim rozumieniu Krzysztof - mieszkaniec Krakowa różni się do Wojciecha - mieszkańca Ojcowa. Obiektywnie rozumiane środowisko społeczne postrzegać należy jako pewną określoną zbiorowość, np. środowisko artystów, dziennikarzy, polityków, itp.

Dana zbiorowość musi spełniać kilka kryteriów, by można ją była zaklasyfikować jako grupę społeczną. Jan Szczepański wyróżnił pięć takich elementów:

  • liczebność minimum trzech osobników
  • wspólnota dążeń i celów, które umacniają poczucie jedności wewnątrz grupy
  • istnienie struktury organizacyjnej
  • jedność w łonie członków grupy, która umożliwia jej identyfikację na tle innych zbiorowości
  • istnienie ośrodka - centrum grupy - wspólna symbolika, zasady, wartości

Chociaż przyjmuje się, ze możemy mówić o grupie społecznej, jeśli tworzy ją co najmniej trzech osobników, to socjologia nie deklaruje tego w sposób stanowczy. Ciągle otwarte jest pytanie, czy możemy mówić o grupie, jeśli składa się tylko z dwóch członków. Przeważa jednak pogląd, ze do istnienia grupy potrzebne są trzy osoby, przy okazji traktując dwójki i pary jako specyficzne rodzaje grup. Troje członków bowiem zabezpiecza dalsze istnienie grupy, jeśli jeden odchodzi, ponadto istnieje możliwość zawiązania sojuszu dwóch sprzymierzonych ze sobą członków przeciw jednemu.

Jednostka i grupa może rozmaicie rozumieć fakt przynależności do tego typu zbiorowości. Możemy wyróżnić dwa typy członkostwa:

  • realne - jednostka rzeczywiście uczestniczy w życiu tej zbiorowości. Łączy ją z nią więź zarówno o charakterze obiektywnym, jak i subiektywnym
  • ideologiczne - jednostka uczestniczy w życiu danej grupy tylko tytularnie. Mężczyzna, który został członkiem honorowym danego stowarzyszenia, pomimo faktu, ze jest on jego formalnym członkiem to jednak nie uczestniczy w zebraniach tego stowarzyszenia i nie ma wpływu na podejmowane przezeń decyzje

Każda grupa społeczna posiada określoną hierarchię stanowisk, które są zajmowane przez jej członków. Pojęcie "roli społecznej" zostało zapożyczone z języka teatralnego i na dobre zadomowiło się w naukach społecznych.

Członkostwo danej jednostki w grupie nakłada na nią szereg obowiązków, pełnionych w ramach właściwej jej roli społecznej. Krzysztof należy do rodziny Nowaków, ponieważ pełni rolę ojca i męża dla pozostałych członków tej rodziny. Rola ojca i męża wymaga od niego zachowywania się w pewien, ustalony zasadami roili sposób, przestrzegania pewnych norm, które zostały uznane za istotne w tym domu. Grupa społeczna definiuje schematy postępowania swoich członków wewnątrz i na zewnątrz powierzając im istotne z jej punktu widzenia role społeczne. Te schematy określać mogą zarówno cechy zewnętrzne osób wchodzących w skład tej zbiorowości - używając języka Szczepańskiego "obraz fizyczny jak i pewien kodeks moralny obowiązujący członków danej zbiorowości, czyli obraz moralny. Grupy wysoko sformalizowane nie pozwalają swoim członków na jakiekolwiek uchybienia w sposobie zachowania czy wyglądania - sankcje za naruszenie zasad współżycia wewnątrzgrupowego są bardzo surowe. Grupy charakteryzujące się mniejszym stopniem sformalizowania są bardziej tolerancyjne w stosunku do swoich członków. Pozwalają jednostce na większą indywidualizację swoich zachowań.

Stałość i niezmienność każdej grupy społecznej objawia się w utrzymywaniu tradycji. Zostaje ona również zagwarantowana poprzez poczucie odrębności, które sprawia, ze grupa trwa nawet pomimo faktu, że występuje w jej obrębie stała mobilność członków. Członkowie ci bowiem czują się z nią związani, połączeni więzłem solidarności. Odrębność może nie tylko objawiając się posiadaniem wspólnych obiektów materialnych - jak fabryki, zakłady pracy czy obszar, ale również odczuwaniem wspólnoty przekonań, idei i wartości lub wspólną symboliką grupy - insygniami, pieczątkami, flagami. Tożsamość grupy pozostaje zachowana, jeśli istnieje jeszcze coś, co ją wyróżnia z szeregu innych zbiorowości.

Egzystencja grupy zależy od posiadania przez nią pewnego wspólnego obszaru, który określa fizyczne podstawy jej trwania. Obszaru, który może mieć różną wielkość, nierzadko może ograniczać się do malej salki, gdzie odbywają się zebrania. Obszar, wokół którego integrują się członkowie grupy, określamy za Szczepańskim centrum skupienia grupy. Stanowią go nie tylko obiekty materialne, ale i pewne wartości, idee, przekonania wyróżniające ją od innych grup społecznych.

Realizacja specyficznych zadań, podzielanych przez większość osób wchodzących w skład grupy, stanowi podstawowy priorytet grupy. Grupy formalne ustalają te zadania w sposób urzędowy, wyznaczają status, każdego członka grupy obowiązuje przedłożony na piśmie regulamin. Grupy nieformalne opracowują te zasady działania w sposób mniej oficjalny, a program ich działań jest bardziej elastyczny. Wspólne zadanie łączy luźną zbiorowość w grupę społeczną charakteryzującą się poczuciem jedności i gotowością poświęcenia się dla dobra ogółu.

Wszystkie grupy społeczne cechują się posiadaniem własnej struktury wewnętrznej, w której skład wchodzą jednostki piastujące określone pozycje społeczne, związane z innymi siecią zależności.

Dwa rodzaje teorii konstrukcji społecznej grupy są obecnie widoczne w naukach społecznych:

  • biorące pod uwagę jedynie pewien rodzaj zależności wewnątrzgrupowych - związki uczuciowe, komunikacja społeczna
  • definiujące kompozycję grupy na podstawie wnioskowania z ogółu procesów dziejących się w łonie grupy - spojrzenie Homansa

Rozmaite relacje społeczne jednoczą pozycje społeczne, więc we wszystkich grupach mamy do czynienia z wielością różnych struktur, np. struktura komunikacji międzygrupowej może być różna od struktury przywództwa.

Skład grupy nie jest tym samym, co jej struktura. Pojęcie "składu" obejmuje osoby wchodzące w skład grupy razem z i ich indywidualnymi cechami, natomiast strukturą grupy nazywamy kategoryzację wszelkich czynników grupowych, a więc nie tylko członków, ale również wartości duchowych podzielanych przez nich oraz ról społecznych.

Ciekawym jest zagadnienie, jaka jest relacja między rolą społeczną, a przypisaną jej pozycją w strukturze grupy. Każdy członek grupy jest umiejscowiony na określonej drabinie pozycji społecznych w jej strukturze. Ta lokalizacja ściśle wiąże się z pełnioną przez niego pozycją społeczną. Socjologia wyróżnia dwa rodzaje roli społecznej: normatywną i funkcjonalną. Ta pierwsza obejmuje szereg obowiązków i praw formułowanych wobec jednostki posiadającej określoną pozycję społeczną. Drugi rodzaj natomiast określa stosunkowo niezmienny wzór postępowania, który jest odpowiedzią na działania innych ludzi. Szereg rozmaitych ról społecznych składa się na grupę społeczną. Jest to np. rola "zwykłego członka", rola lidera, rola "ofiary", itp.

Rola społeczna ujmowana w sposób nowoczesny jest postrzegana przez pryzmat wielości. Każdy człowiek bowiem pełni w swoim życiu w tym samym czasie wiele ról społecznych, które niejednokrotnie są wobec siebie niespójne. Dany człowiek może jednocześnie być ojcem rodziny i kierownikiem dużego przedsiębiorstwa. Talcott Parsons nazwał nawet człowieka "pękiem ról społecznych" uwidaczniając wielość ról, w które każdy z nas jest uwikłany w życiu zbiorowym. Przedmiotem zainteresowania socjologii jest fakt radzenia sobie z tyloma różnorodnymi wyzwaniami i oczekiwaniami jednostek wobec człowieka, który w danej chwili pełni taką, a nie inną rolę społeczną. Rozpad ról społecznych, pełnionych tradycyjnie następuje wskutek rozłączenia rozmaitych poziomów aktywności człowieka, co jest domeną społeczeństw nowoczesnych.

Wzajemne oddziaływania członków grupy łączą ich ze sobą, a ich regularność dowodzi nawiązaniu między nimi relacji społecznych. Te relacje (stosunki) społeczne mogą mięć rozmaity charakter: niewyrównany i wyrównany, bez harmonii i harmonijny, okolicznościowy i jednostajny oraz nieprzyjemny i przyjemny. Podstawą do formowania się stosunków społecznych są wzajemne odniesienia członków grupy do swojej zbiorowości oraz do innych grup. Typ stosunku społecznego jest odzwierciedleniem rodzaju partnerów stosunku, ich roli i pozycji społecznej. Zależy od tego, czy te role są zbliżone do siebie treściowo (role społeczne w grupie znajomych) czy też znacznie od siebie oddalone (rola szefa w odniesieniu do roli pracownika). Rodzaj stosunków społecznych zależy również od tego, czy partnerzy interakcji zmierzają do osiągnięcia dominacji nad partnerem jak to się dzieje na linii władca - poddany czy też właściciel firmy - zatrudniony przez niego pracownik.

Grupa wyższego rzędu może przyznać grupie niższego rzędu strukturę. Jest ona nadawana przepisami statutu czy innych reguł prawnych jak to się dzieje w grupach o charakterze formalnym. Struktura ta może również powstać samorzutnie jako rezultat wzajemnych związków miedzy członkami grupy.

Struktura socjometryczna jest dobrą ilustracją struktury o charakterze nieformalnym. Strukturą socjometryczna nazywamy zespół postaw międzyludzkich członków wchodzących w skład grupy. Grupa nie może praktycznie istnieć bez ukonstytuowania się w jej obrębie hierarchii władzy i powstającej na jej podstawie struktury przywództwa. Władza ma na celu kontrolowanie postępowania członków grupy oraz dysponowanie odpowiednich środków nacisku na inne osoby, tak, by zachowywały się w sposób zgodny z interesem grupy. Doskonale zdefiniował to Stanisław Ossowski mówiąc, że władza posiada instrumenty pozwalające na realizację i podejmowanie decyzji nawet wbrew woli innych ludzi. Stanowi więc swoiste uprawnienie dominacji nad wolą innej osoby.

Wyróżniamy rozmaite sposoby piastowania władzy w społeczności. Najczęściej wspomina się o trzech metodach rządzenia: demokratyczną, autorytarną czy też dyktatorską oraz lesseferystyczną. Osoba rządząca w sposób autorytarny nie liczy się ze zdanie innym ludzi, sama podejmuje wszelkie decyzje, sama ustala cele i środki ich realizacji. Przywódca komunikuje się z członkami grupy w sposób stanowczy, wydaje polecenia, a nie dyskutuje z nimi o celowości takich, a nie innych działań. Styl dyktatorski jest o tyle pożyteczny, ze w grupie panuje porządek i ład, natomiast autorytaryzm nie pozwala na rozwinięcie się pokładów ludzkiej kreatywności.

Osoba sprawująca władzę w sposób demokratyczny ceduje część władzy na pozostałych członków grupy. Biorą oni udział w procesie podejmowania oraz w planowaniu działań grupy. Informacja w takiej grupie krąży w dwóch kierunkach: od przywódcy do członków grupy i na odwrót. Demokratyczne sprawowanie władzy rozwija ludzką kreatywność i chęć współpracy, natomiast słabością jest tracony czas poświęcany na długie podejmowanie decyzji, poprzedzone licznymi dyskusjami.

Grupa społeczna o charakterze leseferystycznym nie ma widocznego przywódcy, to sami jej członkowie decydują na równych prawach, co należy w danej chwili uczynić, podejmują takie działania, jakie im się wydają właściwe. Komunikowanie wewnątrzgrupowe ma charakter jednopłaszczyznowy tzn. przebiega na linii członek grupy - inny członek grupy zajmujący podobną pozycję w jej strukturze. Silną stroną takiego stylu kierowania pracą grupy jest zwiększenie inicjatywny wysoko zmotywowanych osób będących członkami grupy, ponieważ nikt ich nie kontroluje, co powoduje, ze pracują bez stresu. Słabością takiej grupy jest natomiast brak kierunku, w którym grupa ewoluuje, nikt nie może się domyślić, w co grupa ostatecznie się przekształci.

Psychologia społeczna definiuje pięć rodzajów władzy, gdzie jest ona rozumiana jako jeden z elementów oddziaływania społecznego:

  • władza przymusu i nagradzania - zakres władzy obejmuje postępowania, za które jednostka może zostać nagrodzona lub ukarana przez inną jednostkę posiadającą nad nią władzę. Przywódca jest zmuszony przyglądać się zachowaniom podwładnych, by w razie konieczności odpowiednio zareagować
  • władza ekspercka - odpowiedni zasób wiedzy uprawnia jednostkę do sprawowania władzy, jego kwalifikacje wyznaczają zakres jego władzy zaś chęć spychania jego rad i uwag wyznacza wpływ jego władzy na innych
  • władza odniesienia - przywództwo, które polega na utożsamieniu się z jednostką mającą władzę, posiadanie władzy nie zmuszą władców do obserwacji zachowań podwładnych
  • władza legalna - jednostka w pełni akceptuje system zasad moralnych, wartości i norm, które pozwalają innej jednostce sprawować nad nią władzę. Władca jest legitymizowany sprawnie do pełnienia swojej roli, decydowania o losach innych jednostek. Może to mieć swoje źródło w pewnych cechach osobistych lub społecznych: np. władza osób starszych uważanych w niektórych społecznościach za najbardziej doświadczonych życiowo czy też władza dyrektora w zakładzie pracy, która wynika z jego pozycji społecznej.

Przywódca grupy jest osobą znajdującą się w centrum wzoru interakcji, mówiąc językiem Homansa. Jego pozycja w grupie jest szczególna. Może on kontrolować poczynania innych członków grupy, ale także i on musi poddać się ich wewnętrznej kontroli. Przywódca jest w stanie pozostać na szczycie hierarchii władzy tylko wtedy, gdy sam zinternalizuje wartości i normy, przyjęte przez grupę. Legitymizuje on nie tylko sytuacje dziejące się wewnątrz grupy, ale również jej interakcje z resztą społeczeństwa. Jest ponadto obarczony obowiązkiem podejmowania decyzji zgodnych z interesami grupy jako całości. Jeśli te decyzje nie są już powszechnie przyjmowane przez innych członków grupy, jego pozycja słabnie.

Homans stworzył kilka intrygujących hipotez objaśniających formowanie się i funkcjonowanie stylu sprawowania władzy w grupach autonomicznych. Grupami autonomicznymi nazywamy takie grupy, których wewnętrzna ewolucja Ewolucja ogół zmian, jakie zachodziły w historii organizmów na Ziemi od momentu pojawienia się życia do chwili obecnej. Obejmuje zmiany właściwości organizmów, powstawanie nowych grup taksonomicznych oraz... Czytaj dalej Słownik biologiczny tylko w części jest zależna od presji środowiska społecznego.

Wróćmy jeszcze do typologii członków grup społecznych dzielących je na konformistów i dewiantów. Pierwszy z nich to osobnik, który ulega presji pozostałych członków grupy, zachowuje się tak samo jak inni, dlatego też jego członkostwo w grupie jest uważane jako niezwykle cenne. Osobnik zachowujący się niezgodnie z kryteriami przynależności do grupy jest odbierany jako jednostka szkodliwa. Tym niemniej im bardziej spójna jest grupa, tym częściej jej członkowie nawiązują z nim relacje społeczne. Ich częstość świadczy o tym, że chcą zmienić jego zachowanie na takie, które nie stwarza niebezpieczeństwa rozdarcia grupy od wewnątrz. Jeśli dewiant pod ich wpływem postępuje według swoich własnych norm, wtedy zostaje odrzucony przez grupę, a relacje z nim zanikają.

Współczesne zbiorowości wyróżniają wiele rozmaitych typów grup społecznych, co znajduje odzwierciedlenie w naukach socjologicznych. Klasyfikacja grup odbywa się według wielu kryteriów: liczby członków grupy, rodzaju więzi scalającej grupę, poziomu sformalizowania stosunków społecznych, rekrutacji członków grupy, jej trwałości, itp.

Podzielenie grup na małe i duże stanowi najbardziej ewidentny podział grup ze względu na liczbę ich członków. Georg Simmel ustrukturyzował grupy ze względu na liczebność członków na trzy kategorie: dwuosobowe, trzyosobowe i wieloosobowe. Używając tego podziału należy sobie uzmysłowić, że wielkość jest pojęciem względnym i istnieje płynna granica między tym, co określamy grupą dużą, a tym, co nazywamy grupą małą. Trzydzieści osób w stuosobowej społeczności lokalnej stanowi bardzo wiele, natomiast te same trzydzieści osób w populacji stumilionowej jest to mikroskopijna wielkość.

Grupy duże i małe są to również grupy podzielone ze względu na typ struktury grupy. Grupą małą nazywamy taką grupę, w obrębie której istnieją proste zależności. Grupą dużą natomiast taką, gdzie są one bardzo skomplikowane. Inaczej rzecz nazywając grupę małą możemy nazwać mikrostrukturą, a dużą makrostrukturą. W makrostrukturze te zależności przebiegają często na wielu płaszczyznach oddziaływań społecznych.

Rzeczywistość społeczna dzieli się na szereg mniejszych zbiorowości, o różnym stopniu wielkości. Do najmniejszych należy rodzina, a do bardzo dużych - państwo, które liczy sobie bardzo dużo członków. Takie wielkie zbiorowości nazywamy makrostrukturami. Cechują się one dużym stopniem samoistności. Samoistnością nazywamy umiejętność definiowania granic i kierunku życia społecznego. Samoistność jest cechą charakterystyczną makrostruktur społecznych. Historycznie rzecz biorąc, makrostruktura jest ogólniejszym zbiorem jednostek niż każda jej części. Makrostruktura staje się z czasem tworem coraz bardziej skomplikowanym, ponieważ w jej obrębie dokonuje się różnicowanie ról społecznych.

Amerykański socjolog Charles Cooley podzielił grupy społeczne na grupy pierwotne i wtórne. Są one wynikiem podziału grup ze względu na rodzaj łączącej ich członków więzi społecznej. Grupa pierwotna w tym rozumieniu oznacza grupę, która jest powszechna w rzeczywistości społecznej - począwszy od rodziny, grupy sąsiadów, a skończywszy na grupie rówieśniczej. Wszyscy jej członkowie wchodzą ze sobą w bezpośrednie relacje interpersonalne, o zabarwieniu emocjonalnym. Są to pierwsze grupy społeczne, z którymi styka się jednostka. Są bardzo ważne w toku socjalizacji - uczą młodego człowieka zasad współżycia społecznego, przejmowania na siebie ról społecznych, zasad postępowania w społeczeństwie, kształtują osobowość człowieka. Proces socjalizacji jednak, nie umniejszając wagi grup pierwotnych, trwa przez całe życie człowieka i jest kontynuowany za pośrednictwem innych grup. Nie odbywa się on jedynie w okresie, kiedy jednostka jest jeszcze dzieckiem tylko trwa aż do późnej starości.

Grupą wtórną nazywamy grupy duże, gdzie ze względu na wielką liczebność członków, niektórzy z nich są dla siebie anonimowi, nie ma możliwości bezpośrednich kontaktów między wszystkimi członkami grupy. W grupy wtórne jednostka wchodzi później niż w pierwotne.

Interakcje wewnątrzgrupowe mogą mieć dwojaki charakter: nieformalny albo formalny, w którym zasady funkcjonowanie grupy i wzór zachowania ich członków jest regulowany odrębnymi przepisami.

Grupy nieformalne charakteryzują się spontanicznym przywództwem, natomiast formalne wiążą władzę z określonymi stanowiskami. Władza w grupach formalnych posiada jasno określone uprawnienia, jest to racjonalny typ przywództwa. Grupy formalne i nieformalne stanowią dwa rodzaje grup stojące na przeciwległych końcach continuum. Większość grup społecznych nie można szczegółowo zdefiniować, ponieważ jakaś grupa może mieć zarówno elementy struktury formalnej jak i nieformalnej (np. rodzina).

Można również założyć taką sytuację, ze w obrębie grup formalnych formują się różne nieformalne struktury (kliki, sitwy), które mogą doprowadzić do wewnętrznego rozbicia grupy nadrzędnej działając we własnym interesie, często sprzecznym z interesem grupy nadrzędnej lub też utrudniających efektywne zarządzanie organizacją.

Ze względu na stopień rekrutacji członków grupy wyróżnić możemy grupy inkluzywne i ekskluzywne. Grupy inkluzywne przyjmują wszystkich chętnych kandydatów na członków grupy, natomiast ekskluzywne wyznaczają szereg kryteriów, które jednostka musi spełnić, by stać się jej pełnoprawnym członkiem.

Trwałość grupy jest następnym kryterium, na podstawie którego możemy wyróżnić dwa typy grup. Grupy krótkotrwałe są to grupy o krótkim czasie trwania np. grupa koleżeńska. Natomiast członkiem grupy trwałej jednostka może być bardzo długo - nawet przez całe życie. Z grupami krótkotrwałymi jednostka się słabo identyfikuje, te grupy mają charakter tymczasowy. Natomiast z grupami trwałymi jednostka jest silnie związana, na jej podstawie jednostka określa swoją własną pozycję w społeczeństwie. Przykładem może być pochodzenie jednostki z rodu arystokratycznego, które definiuje pozycję społeczną tej jednostki.

Wspólnota i zrzeszenie jest kolejnym podziałem grup, który odgrywa w życiu społecznym niebagatelną rolę. Wspólnota jest wcześniejszym stadium grupy, natomiast zrzeszenie formuje się na gruncie wspólnoty. Cechą charakterystyczną wspólnoty jest naturalny charakter związków jednostek, wchodzących w jej skład. Życie wewnątrz wspólnoty obejmuje całą rozpiętość zachowań społecznych. Członkowie wspólnoty we wszechstronnym zakresie dzielą powszechnie przyjęte na danym terytorium wartości. Formowanie się wspólnot odbywa się poprzez wchodzenie w szeroki zakres interakcji. Wspólnota jednak nie jest to samo, co grupa nieformalna.

Zrzeszenie to grupa społeczna, która nie jest połączona więzią o charakterze naturalnym. Członków zrzeszenia nie łączy także wspólne terytorium. Jedynym kryterium, który spaja członków zrzeszenia jest płaszczyzna wspólnych zainteresowań lub celów, do których zrzeszenie dąży. Zrzeszenia to grupy o wysokim stopniu specjalizacji, skupiają się na ustalonej sferze zachowań jednostek: kulturze, sztuce, religii, gospodarce, itp. Zrzeszenia przejawiają tendencję do formalnej organizacji swojej grupy, zwłaszcza wtedy, gdy jej działalność regulują przepisy prawne

Te dwa rodzaje grup społecznych są typami idealnymi, które jednak niekonieczne odzwierciedlają złożoność życia społecznego. Większość grup społecznych nie jest jednak ani czystą wspólnotą, ani zrzeszeniem, posiadają cechy charakterystyczne jednego i drugiego typu. Społeczeństwa nowoczesne charakteryzują się coraz większą ilością grup o charakterze zrzeszeń kosztem wspólnot.

Grupy odniesienia stanowią specjalny rodzaj grupy społecznej. Kategoria ta pochodzi z nauk psychologicznych. Grupy odniesienia w socjologii pojawiły się wraz z pracami Roberta Mertona, który wykorzystał je do analizy zbiorowości społecznych. Każda jednostka określając swoje miejsce w społeczeństwie, porównuje się z innymi jednostkami, będącymi członkami danej grupy. Każda jednostka bowiem funkcjonuje w pewnym kontekście społecznym. Merton zdefiniował dwa typy grup odniesienia:

  • normatywne - są źródłem schematów postępowania dla jednostki, jednostka czerpie z nich wartości istotne dla funkcjonowania w życiu społecznym
  • porównawcze - jednostka stawia je sobie jako punkt odniesienia, według którego klasyfikuje swoje zachowania oraz zachowania innych ludzi

Grupy odniesienia równocześnie mogą być jednocześnie grupami normatywnymi i porównawczymi. Wszystkie zbiorowości mogą pełnić rolę grup odniesienia, nie tylko te, które są grupami społecznymi z punktu widzenia socjologii. Grupami odniesienia mogą się stać zbiorowości, których formalnie jednostka nie jest członkiem, a jedynie chciałaby nim zostać. Członkowie tej grupy stanowią jednak dla niej wzór postępowania. Grupami odniesienia mogą być zbiorowości, z którymi jednostka się utożsamia, jak i te, z którymi się nie identyfikuje.

Jednostki stanowiące dla danego osobnika wzór postępowania mogą się stać dla niego indywidualnymi "osobami odniesienia". Socjolodzy uważają za ważne, czy twe osoby rekrutują się z najbliższego otoczenia jednostki, czy też znajdują się nieco dalej na płaszczyźnie społecznej, są to osoby, których ta jednostka nawet nie zna, a mimo tego się z nimi identyfikuje. Taką osobą odniesienia może być chociażby dla nastolatków gwiazda Gwiazda Gwiazda symbolizuje boską ideę, boskie oko, bóstwo, Mesjasza, anioła, boski ogień, światło niebiańskie, wróżbitę, nieskończoność, ideał, szczęśliwość, sukces, nadzieję, szczęście,... Czytaj dalej Słownik symboli literackich filmowa, którą naśladują w sposobie bycia, ubierania się, itp.

Funkcje kultury

Nauki badające kulturę stworzyły aż sto sześćdziesiąt jeden definicji tego, czym jest ten fenomen społeczny. Usystematyzowali je dopiero C. Kluckholm i A. L. Kroeber. Wszystkie te definicje zostały rozgraniczone na sześć podstawowych rodzajów: genetyczne, strukturalistyczne, psychologiczne, normatywne, historyczne i opisowo-wyliczające. Chociaż istnieje mnóstwo terminów określających to, czym jest kultura to większość uczonych akceptuje następujące stwierdzenia:

  • każdy sobie przyswaja kulturę poprzez edukację
  • twórcą kultury jest sam człowiek, a raczej głębokie pokłady jego instynktów biologicznych, psychologicznie uwarunkowanych zachowań i tradycji historycznej
  • kultura jest zorganizowana
  • istnieje wiele elementów składających się na kulturę
  • istotą kultury jest jej dynamizm i zmienność
  • kultura daje się poznawać naukowo, ponieważ jest usystematyzowana
  • człowiek poprzez kulturę adaptuje się do środowiska społecznego, kultura umożliwia mu rozwinięcie swoich naturalnych predyspozycji i talentów

Mnogość definicji tego, czym jest kultura jest podstawą do zapytania o jej naturę. Wyróżniamy trzy podstawowe ujęcia kultury:

  • normy kulturowe są przyswajane w procesie socjalizacji. Pod pojęciem kultury kryją się zasady postępowania oraz pewne, jak to definiował Ossowski, korelaty kultury. Korelatami kultury nazywamy wszelkie obiekty i schematy znaków, istotne dla pewnej społeczności. Dla polskiej spuścizny kulturowej ważny jest np. Wawel jako miejsce, gdzie przebywali polscy królowie, a także swoiste uczucia, którymi Polacy ten zamek darzą. Takim systemem znaków są też narodowe barwy, flaga i hymn. Wszelkie wytwory kultury są wynikiem działań jednostek ludzkich
  • kultura jest rozumiana tylko w relacji do pewnych wyobcowanych zasad i wartości mogących istnieć w rozmaitych postaciach, zwłaszcza w wyobraźni jednostek wchodzących w skład społeczności. Są to więc normy porządkujące ludzie zachowania.
  • Kultura widziana przez pryzmat obiektów wchodzących w skład dziedzictwa kulturowego, czyli wszelkiego rodzaju przedmiotów. Uczeni w tym przypadku interesują się utrwalonymi wynikami działań ludzi.

Socjologiczne rozumienie kultury nie obejmuje swym zasięgiem antropologii kulturowej, ponieważ ujęcie antropologiczne jest zbyt rozległe. Socjologiczna teoria kultury ukierunkowuje ono badacza na obserwację zależności między kulturą i zachowaniami ludzi. Kultura sprowadza się do uporządkowania ludzkiej egzystencji poprzez kumulację ludzkiego doświadczenia przez długi okres czasu. Te doświadczenia są rezultatem ludzkich działań, ale ponieważ każda zbiorowość posiada inną tradycję historyczną, więc i inną kulturę. Znaniecki zaliczał do kultury wiele elementów kształtujących ludzkie zbiorowości. Praktycznie wszystko poczynając od języka, religii, zwyczajów poprzez środki wymiany ekonomicznej, a kończąc na obowiązującym w danej społeczności systemie prawnym oraz dorobku naukowym.

Takie podejście do kultury skupia całą swoją uwagę na rezultatach ludzkiej pracy oraz działaniach, które do nich mogą doprowadzić. Kultura ma bowiem dwie warstwy. Pierwszą z nich stanowi warstwa zewnętrzna, czyli otoczenie jednostek, które jest wobec nich zastane i subiektywnie przez nich odczuwane. Postrzeganie przez nich środowisko zewnętrzne staje się polem doświadczalnym kultury, polem, na którym może ona się rozwijać jako element wspólny wszystkim doświadczającym ją jednostkom.

Drugą sferę kultury stanowią te wytwory ludzkiej myśli, które tkwią w głowach samych jednostek, stanowiąc element ich świadomości zbiorowej. Kultura nie mogłaby powstać bez zinternalizowania przez ludzi pewnych schematów porządku społecznego, używania przedmiotów zgodnie z ich przeznaczeniem, wpojonym przez poprzednią generację ludzi. Jednostka, podejmując jakieś działanie, nie postępuje w sposób bezcelowy, zawsze zachowuje się według pewnego kodeksu norm i obyczajów, który zaleca postępować, w taki, a nie inny sposób. Trwanie kultury jest niemożliwe bez stałości pewnych wartości, które przesądzają o istocie społeczeństwa.

Kultura nie stanowi jedynie szereg czynników kształtujących postępowanie człowieka. Stanowi go również pewna rzeczywistość społeczna, wykonana rękami samych jednostek. Jednostki koordynują swoją działalność poprzez wytwory kultury, czyli pewne zespoły wartości. Jednostka przekazuje innym ludziom, ze rozumie istotę świata społecznego korzystając z czynników danej kultury planując swoje codzienne czynności. Kultura jest zawsze dynamiczna, nigdy stała, ewoluuje wraz z rozwojem osobowości człowieka. Nieodmienną jej cechą jest elastyczność, adaptacja Adaptacja przystosowanie. Zmiana w budowie i funkcjonowaniu organu albo wykształcenie nowych cech, które umożliwiają organizmom przeżywanie i wydanie potomstwa . Dostosowywanie się organizmów do panujących warunków.... Czytaj dalej Słownik biologiczny do nowych warunków życia społecznego.

Kultura rozumiana globalnie dzieli się na pewne kategorie, czyli jej elementy cząstkowe, obejmujące znacznie mniejsze zbiorowości. Kategorie z kolei można podzielić na jeszcze mniejsze czynniki, nazywane przez socjologów dziedzinami

Człowiek kształtuje kulturę zgodnie z wyznawanymi przez siebie wartościami oraz podejmowanymi w ich imieniu działaniami. Kultura bowiem to bardzo szerokie pojmowanie terminu "wartość". Wartością, według Znanieckiego, nazywać należy każdy element ludzkich działań. Mamy trzy typy wartości:

  • określone obiekty świata materialnego, które zostały zrobione przez człowieka
  • inne jednostki, z którymi człowiek wchodzi w interakcje
  • świat symboli istniejący w umysłach jednostek, który objawia się rozmaitymi zdarzeniami odzwierciedlającymi jego znaczenie w świecie zewnętrznym

Typ wartości posiada zawsze odpowiadającą mu kategorię kultury - kulturę bytu oraz kulturę społeczną, definiowana przez Kłoskowską jako kulturę socjetalną.

Kultura bytu jest tym obszarem zachowań człowieka, która obejmuje obiekty materialne, naturalne lub wyprodukowane przez ludzi. Jest ona bardzo ściśle powiązana z natura, gdyż służy przede wszystkim zaspokojeniu potrzeb biologicznych. Są to środki produkcji oraz konsumpcji, bez których niemożliwa jest egzystencja człowieka. Biologia Biologia nauka o organizmach żywych, ich budowie, rozwoju, fizjologii i pochodzeniu. Podstawowymi działami biologii są: systematyka, fizjologia, genetyka, botanika, zoologia, ewolucjonizm, anatomia, morfologia,... Czytaj dalej Słownik biologiczny stanowi tutaj podstawowy imperatyw rozwoju kultury.

Kultura, nazywana przez Kłoskowską socjetalną, określa charakter stosunków międzyludzkich. W jej obrębie mamy do czynienia z procesem socjalizacji, internalizacją pewnych schematów zachowań przez jednostki. Relacje społeczne polegają w większości na przekazywaniu innym ludziom istotnych treści z użyciem symboli. Bez symboli niemożliwe byłoby nie tylko istnienie zorganizowanego społeczeństwa, ale również mniejszych zbiorowości o charakterze lokalnym. Nie mogłaby powstać żadna skomplikowana forma zbiorowości. We współczesnym społeczeństwie jednostki muszą komunikować się ze sobą na wielu płaszczyznach i w wielu dziedzinach życia: w gospodarce, polityce, szkolnictwie, życiu osobistym i zawodowym. Używanie symboli jest niezbędne, by takie społeczeństwo mogło trwać i się rozwijać. Kultura socjetalna obejmuje również takie czynniki ładu społecznego jak nierówności wynikające z nierównego dostępu do dóbr materialnych, władzy, statusu społecznego, itp.

Komunikowanie się za pomocą symboli tworzy interakcje międzyludzkie o wysokim stopniu skomplikowania, wiele ich obrazów, a przy okazji nie ujawniając ich rzeczywistych przyczyn.

Według A. Gizy - Poleszczuk kultura jest dla społeczeństwa pewnym uporządkowaniem idei i wartości. Łączy jednostkę z innymi członkami społeczności. Innych ludzi postrzega wtedy jako jednostki w pełni ukształtowane społecznie, a nie jako całkowicie nieznanych osobników.

Świat symboli jest również definiowany jako kultura, choć nie w tradycyjnym jej ujęciu. Ze znaków i symboli składa się przecież nauka, religia, sztuka, itp. Znakiem nazywamy pewien obiekt istniejący w świadomości jednostek, który opisuje jakieś zjawisko. Takim zbiorem znaków jest np. język. Używanie znaków definiujemy jako semiozę, a nauką badającą złożone systemy znaków jest semiotyka. Posługiwanie się znakami jest czynnością charakterystyczną dla zbiorowości ludzkich, nikt inny tego nie potrafi. Wyróżniamy wiele rodzajów znaków. Mamy znaki graficzne, konwencjonalne, przedmiotowe, dźwiękowe, itp. Ludzie stale konstruują nowe znaki, a niektóre przestarzale przestają być używane w codziennym życiu.

Nie każdy znak jest elementem kultury opartej na symbolach, nie bierze udziału w przebiegu semiozy. Nie zaliczają się do niej sygnały i oznaki. Konieczność komunikacji ludzi w społeczeństwie stawia na pierwszym miejscu znaki właściwe. Znaki "przydane" natomiast określają znaczenie pewnych obiektów w określonych warunkach. Znaki przydane znajdują się na krawędzi kultury symbolicznej oraz kultury bytu. Dwojakie znaczenie pełni np. chleb, który służy do zaspokajania głodu w warunkach kultury bytowe, ale już w kulturze symbolicznej bywa spożywany w formie opłatka w czasie mszy świętej. Jest to wtedy pewien symbol oznaczający łączność z Bogiem.

Symbole sytuują się w rzeczywistości opartej na wartościach. W wielu przypadkach symbol utożsamia się z pewną ideą - godło państwowe jest wartością samą w sobie dla obywatela danego państwa, natomiast krzyż stanowi obiekt czci chrześcijanina.

Obecnie symbole obrazują wartości, które są ważne z uwagi na rolę, jaką pełnią w porządkowaniu ładu społecznego, nie są natomiast żadnymi wartościami użytkowymi. Takie wartości nazywamy autotelicznymi. Społeczeństwa pierwotne nadawały zaś tym symbolom charakter instrumentalny, zabiegi czarowników odprawiających czynności magiczne nie były kierowane na pokaz, ale zawsze miały na celu wywołanie określonego skutku, np. uzdrowienie człowieka. Samo życie udowadnia, że posługiwanie się symbolami nie jest efektywne, ale pomimo tego one trwają, gdyż integrują całą społeczność.

Symbole odgrywają ważną rolę w formowaniu się ludzkiej osobowości, zaś kultura o wymiarze symbolicznym, jako powszechna we wszystkich zbiorowościach, stanowi jej integralną, a zarazem specyficzną jej odmianę. Kultura symboliczna zawiera w sobie zabawę, naukę, religię i wiedzę. Kultura symboliczna jest charakterystyczna, ponieważ nie pełni żadnych funkcji instrumentalnych. Chociaż w gruncie rzeczy symbole nie spełniają żadnych pragnień człowieka, ich rola jest niebagatelna. Społeczeństwo jest tworem złożonym, więc również i świat symboli, koegzystujący w jego obrębie, nie jest jednolity. Składa się z trzech rodzajów kultur: ludowej, popularnej oraz elitarnej.

Kultura ludowa jest rozpowszechniana za pośrednictwem bezpośrednich relacji społecznych oraz codziennych kontaktów. Twórca przekazuje swoje dzieło bezpośrednio odbiorcy ustnie, jego twórczość nie ma profesjonalnego charakteru. Kultura ludowa rozpowszechniana jest w zbiorowosciach lokalnych jako tzw. pierwszy układ kultury. Jednostka wychowana w tradycji społeczności, w której dokonuje się wymiana kulturowa nie ma problemu ze zrozumieniem treści jej przekazywanych, ponieważ są one sformułowane w taki sposób, by każdy mógł je przyswoić. Jedynym warunkiem jest znajomość kodów kulturowych danej zbiorowości. Kultura ludowa przekazuje ważne dla zbiorowości zasady współżycia zbiorowego. Elementy tej kultury takie jak religia, potoczna wiedza, sztuka bardzo mocno infiltrują wszelkie aspekty aktywności życiowej członków zbiorowości. Ten rodzaj kultury jest łatwo osiągalny dla każdego członka zbiorowości, więc w swojej istocie bardzo egalitarny.

Kultura narodowa bardzo zyskuje dzięki wzbogacaniu jej głównego nurtu odłamami kultury ludowej. Kultura ludowa bowiem występuje w skali regionalnej, natomiast narodowa w skali całego społeczeństwa. Ulega ona ujednoliceniu, natomiast na pewno nie standaryzacji, co oznacza, ze nie zostaje ona zubożona. Tradycyjne schematy zachowania można stosować tylko indywidualnie, po czym adaptować je do istniejącej sytuacji. Kultura ludowa jest nieodłącznie oparta na społecznościach utrzymujących się z pracy na roli. Jest to kultura, która dokonuje się w jednym miejscu. Uprzemysłowienie i rozwój miast mają niekorzystny wpływ na tą kulturę, ponieważ zmieniają strukturę społeczeństwa. Jest to jednak zjawisko nieodwracalne i musimy pogodzić się z faktem, ze będzie ona coraz bardziej traciła na znaczeniu.

Kultura masowa znana również jako popularna ma bardzo szeroki zasięg oddziaływania. Jest to kultura, która ma odbiorców we wszystkich klasach społecznych. Jest ona nastawiona na szeroki odbiór społeczny, stąd jej atrakcyjność. Z biegiem czasu ulega coraz większej standaryzacji, co umożliwia rozwój techniki. Nie jest teraz problemem skopiowanie dużej ilości określonego filmu, który potem jest wyświetlany w milionach kin na całym świecie. Popularność tej kultury wynika z jej masowego odbioru oraz dostosowania jej treści do oczekiwań dużych mas ludzkich. Kultura tego rodzaju jest skutecznie popularyzowana przez mass - media, gdyż gwarantuje sukces komercyjny.

Kultura masowa jest dziś bardzo rozpowszechniona nawet wśród tych populacji, które są oddalone od centrów cywilizacyjnych. Pozwala ona na uczestnictwo lokalnej społeczności w kulturze ponadregionalnej, tym samym zmniejszając dyskomfort związany z poczuciem wyizolowania. Kultura masowa obejmuje zazwyczaj rozmaite formy spędzania wolnego czasu. W społeczeństwach przemysłowych człowiek stara się zachowywać równowagę miedzy czasem przeznaczonym na pracę i czasem wypoczynku, który to czas poświęca na działalność kulturalną. Dawniej takiej granicy nie było, praca często współgrała z zabawą, każdej czynności zarobkowej wtórowała nuta zabawy. Organizacja pracy w erze przemysłowej wyklucza taką kooperację. Przecież robotnik wykonujący swoją pracę w zakładzie pracy nie może jednocześnie się bawić, gdyż grozi to zmniejszeniem efektywności pracy. Praca sprowadzona do funkcji wytwórczych stworzyła popyt na prosta kulturę, która daje szansę wielkim masom ludzi odpocząć po pracy i zregenerować siły na kolejny dzień. Taką rolę pełni właśnie kultura masowa, wszechobecna dzisiaj w środkach masowego przekazu, dająca masom złudzenie uczestnictwa w prawdziwej kulturze.

Kultura masowa staje się coraz bardziej schematyczna, uproszczona, ponieważ jej główną rolą jest dotarcie do możliwie jak najszerszej grupy ludzi. Brak jej również indywidualności, ponieważ składa się tak naprawdę z niewielu wątków, które są nieustannie kopiowane. Produkują ją zawodowi twórcy, którzy w swoim działaniu kierują się oczekiwaniami mas ludzkich.

Wielu ludzi krytykuje kulturę masową, ale też wielu ją broni. Krytyka koncentruje się na braku jej oryginalności, zaspokajaniu najniższych gustów społecznych, brak treści ambitniejszych, dostosowanych do bardziej wymagających członków społeczeństwa. Zarzuca się jej także próby manipulowania jednostkami ludzkimi, nachalnego preferowania pewnych wzorców, które mogą być społecznie szkodliwe. Środki masowego przekazu są bowiem we współczesnym społeczeństwie istotnym narzędziem wywierania wpływu na ludzi i zmuszania ich do podejmowania takich, a nie innych wyborów. Obrońcy kultury masowej zauważają, ze ma ona bardzo egalitarny charakter, odwołuje się gustów najliczniejszych mas ludzkich, jest łatwo dostępna nawet dla ludzi żyjących w oddaleniu od wielkich centrów cywilizacyjnych.

Członkowie ruchów kultury alternatywnej, powstałej jako forma protestu przeciwko dominującym trendom, również krytykują kulturę masową. Przede wszystkim krytykują jej regułę "wspólnego mianownika", czyli sprowadzanie kultury masowej do propagowania jedynie tych jej elementów, które nie są społecznie kontrowersyjne (osobistych, narodowościowych, humorystycznych, seksualnych), a pomijanie tych wzbudzających napięcia na tle religijnym, rasowym, itp. taka polaryzacja kultury, choć przyczynia się do łagodzenia konfliktów, fałszuje obraz rzeczywistości społecznej, tym bardziej, ze czasami konflikt prowadzi do stworzenia czegoś nowego, lepszego. Polaryzacja kultury popularnej nie daje jednak szans zaistnienia takiego pozytywnego konfliktu. Kultura masowa przez to przyczynia się do utrzymywania skostniałej struktury społecznej.

Kultura masowa ujednolica treści kulturalne, przedstawiając je jako takie same lub podobne i o podobnej wartości. W ten sposób treści nie wymagające od odbiorcy szczególnych intelektualnych predyspozycji są przedstawiane jako tak samo wartościowe jak dzieła o wysokim walorze artystycznym. Homogenizacja treści prowadzi do zaniku wszelkich pułapów ważności. Filmy będące działami o wątpliwej wartości artystycznej, służące jedynie zaspokojeniu prymitywnych instynktów widza są traktowane na równi z arcydziełami, które tworzą kanon światowego kina.

Pozostał nam do omówienia ostatni rodzaj kultury, czyli kultura elitarna. Charakteryzuje się ona wysokim stopniem profesjonalizacji, uznanym przez samych twórców i krytyków zajmujących się zawodowo ocenianiem dzieł artystów. Odbiorcy kultury elitarnej muszą posiadać szczególne kwalifikacje, by w pełni docenić wartość dzieła, często wymaga się od nich znacznych nakładów finansowych, ponieważ dzieła kultury masowej nie są tak rozpowszechnione jak masowej. Często elementy kultury elitarnej wpisują się na trwale w historię ludzkości.

Odbiorcy kultury elitarnej tworzą bardzo specyficzną grupę, chociaż nie stanowiącą tego samego, co elita ekonomiczna lub polityczna danej zbiorowości. Ten krąg odbiorców jest bowiem jedynym, który potrafi odkryć znaczenie dzieł kultury elitarnej, które inni ludzie uważają za niezrozumiale.

Kultura elitarna jest odpowiedzialna za formowanie się nowych idei oraz definiowanie kierunków ewolucji społeczeństw. W pewnym sensie też współdziała z twórcami kultury masowej, którzy czerpią inspirację z jej dzieł, dostosowując je do potrzeb masowego odbiorcy, tym samym rozpowszechniając główne wątki kultury elit.

Symbole pełnią bardzo ważną rolę w życiu społecznym jako części obrzędów narodowych, lokalnych, religijnych, itp. stanowią one element kultury symbolicznej, chociaż nie możemy je zakwalifikować do żadnego z trzech rodzajów kultury, które wcześniej opisywaliśmy. Symbole opisują wartości społeczne. Które odnoszą się do pojęć z wielu dziedzin życia społecznego i to tak różnych jak kwestie narodowe (ojczyzna, walka o wolność), zawodowe (honor firmy) czy religijne (symbolika obrzędów religijnych). Symbole posiadają bardzo silne zabarwienie uczuciowe, wzmacniane jeszcze przez wspólne ich przezywanie. Każdy członek społeczeństwa jednak interpretuje je sobie sam na własny użytek. Wewnętrznie je opisuje nieco inaczej niż inni członkowie zbiorowości, chociaż sens symbolu pozostaje zawsze taki sam umożliwiając ich wspólne przeżywanie.

Symbole konsolidują wielkie społeczności oraz pozwalają pojedynczej jednostce na prezentację jego osobistego wkładu w jej życie. Taka funkcja symboli stwarza jednak ryzyko, ze wykorzysta się je do manipulacji ludźmi w celu osiągnięcia pewnych korzyści, które mogą być sprzeczne z interesami pojedynczego człowieka. Środki masowego przekazu mogą dotrzeć do każdej społeczności, nawet najbardziej odległej od centrów cywilizacyjnych, przez to mogą się posłużyć symbolami do prowokowania konfliktów na tle narodowościowym lub religijnym. Rzeczą bardzo ważną jest uświadomienie ludziom wagi problemu w celu wypracowania mechanizmów obronnych.

Podstawową funkcją kultury symbolicznej jest integracja społeczeństwa. Oprócz niej ma ona jeszcze inne funkcje. Badania doświadczalne wykazały, ze pełni ona najczęściej funkcję rozrywkową, czyli dostarcza ludziom satysfakcji, zadowolenia, itp. Kultura symboliczna jest dla wielu ludzi celem samym w sobie. Symbolika jest ściśle związana z pragmatycznymi interesami kultur: bytu i socjetalnej, są ich obrazowym wyrazem. Czasami jednak wartości kultury symboliczne odrywają się od swoich pierwotnych znaczeń, stają się w pełni autonomiczne i obracają się przeciwko swoim przedmiotowym interesom. Kultura symboliczna stanowi inspirację dla organizatorów ruchów społecznych chcących osiągnąć pewne praktyczne interesy, dążących do praktycznych celów. Zdaniem Kłoskowskiej, kultura symboliczna stanowi środek wyrazu i podstawę zrozumienia podstawowych idei i wartości społecznych, Te wartości obejmują zarówno schemat dziejów społeczeństwa, jego intelektualne osiągnięcia jak i doświadczenia emocjonalne. Słowem obejmuje całokształt dziejów danego społeczeństwa, po drodze cały czas wzbogacając się nowymi treściami. Jest to kultura, która nigdy nie przestanie inkorporować nowych treści znaczeniowych. W nowoczesnych społeczeństwach ta inkorporacja przebiega nawet szybciej niż w tradycyjnych.

Pojęcie "kontroli społecznej"

Autorem terminu "kontrola społeczna" jest amerykański socjolog Edward Ross, który w 1890 roku określił ją jako celowa dominacja społeczeństwa nad pojedynczymi jednostkami, która się różni od nieświadomego wywierania wpływu na te jednostki. Rozmiar zamierzonej intencji kontrolowania poszczególnych jednostek była potem przedmiotem dyskusji. Fakt pozostaje jednak faktem, ze bezpośredni nacisk na jednostkę będącą członkiem społeczeństwa istnieje. Przymus stanowi przedmiot opracowań socjologicznych powstających na przełomie dziewiętnastego i dwudziestego wieku. Emile durkheim wspominał o grupowych wyobrażeniach, które zmuszały jednostkę do pewnych zachowań, natomiast William Sumner pisał, ze społeczeństwo zmusza jednostkę do akceptacji jego oczekiwań poprzez internalizację w jej umyśle pewnych zwyczajów stanowiących środek przymusu. Ci dwaj socjologowie poddali pod osąd społeczny te rezultaty współżycia społecznego, które czynią kontrolę społeczną możliwą. Współcześnie takie zwyczaje, które umożliwiają kontrolowanie jednostek nazywamy normą. Normę definiujemy współcześnie jako pewien produkt myśli, który zmusza jednostkę do zachowywania się zgodnie z oczekiwaniami społeczeństwa i zakazującą jej zachowywać się w sposób nieodpowiedni. Norma obejmuje schemat postępowania, który jest obowiązujący dla członków danej społeczności.

Kontrola społeczna jest nieco podobna do mechanizmów standaryzacji i unormowania rezultatów pracy ludzi. Każda wyprodukowana rzecz przed wejściem na rynek musi spełniać określone normy, gwarantujące jej jakość. Podobne normy współżycia społecznego musi spełniać człowiek. Jednostka musi dostosować się do określonych reguł życia społecznego, by nie być w tym społeczeństwie odrzuconą. Chociaż procesy dopuszczania produktu na rynek i "dopuszczanie" jednostek ludzkich do życia w społeczeństwie są do siebie podobne, to jednak posiadają wiele cech odrębnych. Norma dopuszczająca dany produkt do użytku jest sformułowana bardzo precyzyjnie w odpowiednim języku technicznych, nie pozostawia ona miejsca na dowolną interpretację przepisu. Norma obowiązująca w życiu społecznym jest normą o charakterze moralnym, zazwyczaj się sformułowaną wprost (choć jest wiele wyjątków, np. dziesięć przykazań Dekalogu, gdzie podane są wprost reguł, jak nie postępować, czy też przepisy prawne, które ze swej istoty muszą mieć precyzyjny charakter), jednostka musi więc postępować kierując się intuicją. Produkt, który nie spełnia wymogów użytkowych, jest eliminowany z rynku, natomiast jednostka zachowująca się niezgodnie z narzuconymi jej przez społeczeństwo zasadami jest eliminowana ze społeczeństwa w ostateczności, wcześniej zbiorowość nakłada na nią określone sankcje o różnym stopniu dolegliwości, w zależności od wykroczenia. Niestosowanie się do technicznych wymogów jakościowych prowadzi zawsze do wyprodukowania towaru wadliwego, natomiast w życiu społecznych, omijanie lub świadome nieprzestrzeganie norm nie zawsze prowadzi do niekorzystnych skutków. Czasami może być początkiem nowych, innowacyjnych rozwiązań, które stopniowo mogą być nawet zaakceptowane przez całą społeczność, stając się jej nową normą.

Kontrola społeczna, aby być efektywna, musi zinternalizować normy społeczne w umyśle jednostki, tzn. zintegrować je z jej osobowością. Zasady wymuszone przez zbiorowość zaczyna ona wtedy traktować jak własne, które sama sobie stworzyła, jako coś zupełnie naturalnego, coś, co zawsze istniało i musi obowiązywać. Ten element sprzyja traktowaniu norm jako coś absolutnego, co było rozpowszechnione szczególnie w społeczeństwach tradycyjnych, gdzie zasady współżycia społecznego były przyjmowane przez ludzi bezkrytycznie jako coś wiecznego. Jednostka internalizuje w sobie system normatywny w toku procesu socjalizacji - wychowania, które ma ją uczynić zdolną do życia w społeczności. Kontrola społeczna zajmuje się głównie osobami dorosłymi, raczej ich karząc niż nagradzając, niemniej jednak osoby te, które w dzieciństwie nie zaadaptowały systemu normatywnego obowiązującego w danej społeczności, prawdopodobnie w późniejszym okresie życia mogą przejawiać tendencję do zachowań dewiacyjnych.

Istniej wiele norm i zasad moralnych, powszechnych w danym społeczeństwie. Mogą one przybierać postać zasad obyczajowych, których funkcją jest dyktowanie jednostkom typ zachowania w pewnych okolicznościach. Normy mogą również przybierać postać zasad moralnych, które socjologia definiuje jako sublimację obyczajów. Obyczaje jednak mogą mieć też niewiele wspólnego z moralnością, gdyż moralność oceniana jest etyką postępowania. Trudno mówić o moralności czytając o obyczaju gwałcenia kobiet przez żołnierzy zwycięskiej armii na terenach przez nią podbitych- obyczaj bardzo powszechny traktowany niemal jako sposób prowadzenia wojny w dawniejszych czasach. Źródłem norm moralnych jest zazwyczaj religia, która w sposób bezpośredni odnosi się do wzorów ludzkiego postępowania. Najpełniejszą jednak formę kodyfikacji norm moralnych stanowią przepisy prawa. Podział systemów normatywnych, choć bardzo ważny z perspektywy wszystkich tych dziedzin, jest mniej istotny dla objaśniania systemów kontroli społecznej. Pewne podstawowe zasady są uniwersalne i obecne we wszystkich społeczeństwach (nie kradnij, nie zabijaj), w jednostkowych przypadkach są one jedynie inaczej umocowane prawnie i różne sankcje grożą za ich złamanie. Inne normy są przestrzegane, ponieważ, taki jest obyczaj. Obyczaj może mieć niewiele wspólnego z moralnością. W wielu społeczeństwach są np. dozwolone rozwody, pomimo faktu, ze religia wypowiadać się może za nierozerwalnością małżeństwa. Inne z kolei normy nie mają nic wspólnego z moralnością, a mimo tego są przestrzegane (np. prawostronny ruch na drodze, dopuszczalność aborcji w niektórych krajach). Konflikt norm są jednak w naukach socjologicznych rzeczą niezwykle istotną, ponieważ określają zakres dopuszczalnych zmian społecznej kontroli. Kontrola jednak przede wszystkim winna zapewniać trwałość i jednolitość społeczeństwa, zapewniać doskonalą integrację jednostki ze zbiorowością, więc konflikty norm są szkodliwe dla kontroli społecznej.

Normy społeczne, powszechne w danej zbiorowości, są często zakorzenione w tradycji, obyczaje są elementem tej tradycji. Powszechność występowania takich zachowań jest wystarczającym powodem, dlaczego jednostka postępuje w taki, a nie inny sposób. Przeszłość wyznacza schemat działania. Istnieją jednak także schemat postępowania racjonalnego, które nie mają odpowiednika w przeszłości. W niektórych dziedzinach życia społecznego (np. w świecie mody, schematach organizacyjnych, administracyjnych i zarządczych) pojawiają się nowe metody postępowania, które jeśli okażą się skuteczne, bywają powielane. Normy postępowania nie są wiec jednakowe dla każdego. Obserwacja nowych, pojawiających się trendów zachowań jest szczególnie istotna przy badaniu tempa przemian kontroli społecznej zogniskowanej na lepszej kontroli postępowania jednostek. Lepsza kontrola jednostek sprzyja zwiększeniu integralności społeczeństwa.

Chociaż społeczeństwo dąży do zwiększenia stopnia wewnętrznej integralności systemów normatywnych, to takich systemów jest niemal tyle, ile zbiorowości. Dwie społeczności zamieszkujące teren bliski geograficznie mogą mieć całkowicie odmienny system normatywny, regulujący rozmaite aspekty życia codziennego. Przykładem niech będzie Polska i Niemcy, gdzie obowiązuje nieco odmienny system organizacji pracy oraz normy obyczajowe. Jeśli społeczeństwa mieszkające tak blisko siebie posiadają odmienne normy, to jeszcze bardziej oddalone mogą być normy społeczeństw, które dzielą tysiące kilometrów. W Europie, przykładowo, pijaństwo stanowi czynnik dodatkowy obciążający w przypadku popełnienia przestępstwa, a u ludu Aszantich sprawcę przestępstwa popełnionego pod wpływem alkoholu traktowano łagodniej. Ludy pierwotne usankcjonowały tzw. prostytucję w małżeństwie", gdzie kobieta Kobieta Z. Nałkowska Medaliony - Kobieta cmentarna, bohaterka autentyczna; prosta, niewykształcona kobieta, opiekująca się grobami. Niedaleko cmentarza znajduje się getto żydowskie, otoczone murem. Wedle... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum posiadająca szereg partnerów seksualnych uzyskiwała z tego tytułu korzyści materialne, którymi potem dzieliła się z mężem. Mężczyzna był najbardziej zadowolony, gdy jego żona zarabiała jak najwięcej. Publiczne wykonywanie kary śmierci w średniowiecznej Europie było jak najbardziej powszechnym i popularnym środkiem rozrywki. Natomiast dziś, oglądanie takich widowisk jest uważane za barbarzyństwo. Taki relatywizm kulturowy, norm zmieniających się na przestrzeni odległości i czasu znajdujemy bardzo wiele w historiografii.

Normy społeczne nawet w obrębie jednej zbiorowości nie są jednolite, są zróżnicowane nie dezintegrując przy tym tej zbiorowości. Są one odzwierciedleniem hierarchii ról społecznych danego społeczeństwa. Lekarz czy adwokat musi się zachowywać lojalnie wobec swojego klienta, nawet, jeśli wymaga to złamanie nakazu mówienia prawdy, w społeczeństwie ogólnie potępianego. Wojsko czy też organizacje religijne wymagają bezwzględnego posłuszeństwa, natomiast w organizacjach artystycznych sztywne trzymanie się norm hamuje aktywność i kreatywność jednostek. Zdrada w małżeństwie inaczej jest postrzegana, jeśli zdradza kobieta, a inaczej jak mężczyzna. Mężczyzna jest łatwiej usprawiedliwiany, ponieważ biologiczne uwarunkowania mówią nam, ze jest on z natury poligamiczny. Natomiast kobieta jako tradycyjna pani domu winna być wierna swojemu mężczyźnie.

Ewolucja społeczeństw ukierunkowana była na wypracowaniu strategii zmuszania jednostki do zachowań konformistycznych, czyli akceptacji przez nią pewnych schematów działań społecznych. Jednostka może być zmuszana do zachowań konformistycznych za pomocą bezpośrednich lub pośrednich technik przymusu. Techniki bezpośrednie opierają się na osobistej presji najbliższych osób. Taką presję może wywierać osoba mająca bezpośrednią władzę nad jednostką: np. ojciec w wieku dziecięcym, lokalny lider w życiu dorosłym. Środkami przymusu są wtedy polecenia i nakazy, oparte na bezwzględnym posłuszeństwie. Wywierający wpływ używa środków perswazji, które odwołują się do uczuć, strachu przed karą, metod wychowawczych. Osoby wywierające bezpośredni wpływ na jednostkę przekazują jej w ten sposób reguły współżycia społecznego.

Środki pośredniego narzucania jednostce pewnych określonych norm są dokonywane za pomocą pewnych zdepersonalizowanych ośrodków. Takim ośrodkiem może być wyróżniona przez Karla Mandheima struktura pola, będąca analogią do pola magnetycznego w naukach fizycznych. Tą strukturą pola jest środowisko handlowców. Już w średniowieczu zwrócono uwagę na fakt, że warstwa wędrownych kupców i handlarzy posiada pewne specyficzne normy, które w zasadniczy sposób różnią się od zasad obowiązujących chociażby wśród mieszczan. Kupcy byli tym bardziej odmienni od pozostałych członków lokalnych grup ludzkim, im bardziej byli zależni od zagranicznych dostawców. Struktura pola wywiera wpływ na zachowanie jednostki wtedy, gdy jej działania się dają się zrozumieć wpływem zbiorowości, której jest członkiem. Struktura pola zaznacza swoją obecność wtedy, gdy dziedziny działalności poszczególnych jednostek mieszczą się w kilku grupach społecznych. Takie sfery działalności obowiązują w świecie, gdzie dominującą rolę grają zasady współzawodnictwa i antagonizmy gospodarcze.

Zbiorowości stosują szereg sankcji społecznych wobec jednostek, które nie przestrzegają danego systemu normatywnego jak i jednostek, które są przykładnymi konformistami. Społeczeństwa tradycyjne jednak wymuszają posłuszeństwo swoim zasadom nie wskutek częstego stosowania systemu sankcji społecznych, ale na wskutek nauczenia rutynowego powtarzania takiego samego schematu postępowania. Sankcje społeczne wkraczają do gry tylko wtedy, gdy jednostka odrzuca wartości tradycyjne. Sankcje społeczne mogą wtedy przybrać rozmaity wyraz począwszy od ostracyzmu społecznego poprzez ograniczenie wolności, a skończywszy na pozbawieniu życia dewianta (kary) lub począwszy od pochwał pod adresem jednostki, a skończywszy na podwyższeniu jego statusu materialnego i pozycji społecznej (nagrody).

Rozwój terminu "struktura społeczna".

"Struktura społeczna" jest jednym z podstawowych pojęć poddawanych analizie w naukach społecznych. Jest to pojęcie szersze niż tylko oznaczające nierówności społeczne. Skomplikowanie tego terminu wymaga poddaniu analizie, jak rozmaici filozofowie społeczni na przestrzeni wieków interpretowali różne aspekty podziału społeczeństwa wyznaczając różne kryteria tego podziału.

Pierwszą teorię społeczeństwa w historii nauki społecznej sformułował grecki filozof Arystoteles. Jest ona o tyle cenna dla socjologów badających różne formy struktury społecznej społeczeństw starożytnych, gdyż ujawnia zasady stratyfikacji społeczeństwa greckiego. Trzeba podkreślić, ze teoria ta jest o wiele bardziej wszechstronna i uporządkowana niż późniejsze dzieła takich badaczy jak Marks czy Hegel. Arystoteles wydaje się być jednym z niewielu filozofów, traktujących społeczeństwo wielowymiarowo. Jego teoria jest istna skarbnicą wiedzy na temat społeczeństwa greckiego - jest nie tylko opracowaniem historycznym, ale również teorią quasi - socjologiczna, choć wtedy nikomu się nie śniło, ze kiedyś taka nauka powstanie.

Arystoteles traktował strukturę społeczną jako konglomerat rodzin lub szereg klas ekonomicznych (wyróżniając ludzi biednych, zamożnych oraz klasę średnią ) lub też systemem grup o odpowiednim statusie społecznym albo też systemem stanów społecznych.

Ważną częścią teorii Arystotelesa jest zróżnicowanie społeczeństwa na różne "zawody" wykonywane przez jednostki. Najważniejszymi "zawodami", które stanowią zespół jednostek znacznych oraz lud są rolnicy, kupcy, żołnierze, urzędnicy państwowi, sędziowie, rzemieślnicy, kapłani oraz ludzie bogaci, którzy użyczają swoje bogactwo narodowi.

Arystoteles w swojej teorii struktury społecznej podzielił również społeczeństwo ze względu na stopień zamożności jego członków. Taki podział jest najbardziej wyraźny, ponieważ wzajemne stosunki między ludźmi zamożnymi, a ubogimi wpływają na trwałość państwa, a ponadto przynależność do jednej grupy wyklucza członkostwo w drugiej. Trwałość państwa gwarantuje klasa średnia, która utrzymuje porządek w państwie. Taka opinia wyprzedzała swoje czasy, ponieważ nawet dzisiaj teoretycy społeczni zwracają uwagę, ze mocna klasa średnia jest gwarantem zgody społecznej i utrzymywania społeczeństwa w równowadze.

Odrębną, chociaż charakterystyczną teorię dla tamtych czasów przedstawił niemiecki filozof Wilhelm Friedrich Hegel. Hegel uważał, ze społeczeństwo w sposób naturalny dzieli się na stany, między którymi zachodzi nieustanny konflikt. Cala polityka wewnętrzna państwa jest polityką formowania się stanów, antagonizmów prawnych między jednostkami, a tymi stanami, a także całych zbiorowości między sobą, a także konfliktów między nimi, a władzą państwową. Każdy stan z biegiem czasu formuje świadomość grupową odpowiadającą położeniu jego członków w strukturze społecznej. Miejsce każdego stanu w hierarchii społecznej jest zdeterminowane przez wspólny los jego członków. Każdy człowiek jest członkiem jakiegoś stanu, nie może pozostawać całkowicie na uboczu, ale nie jest przynależny do danej zbiorowości raz na zawsze, może on zmieniać swoje miejsce w strukturze społecznej.

Hegel uważał za niezwykle istotną cechę struktury społecznej konflikty między stanami. Odmienne zdanie prezentował Herbert Spencer, który uchodzi za jednego z głównych przedstawicieli nurtu zwanego ewolucjonizmem społecznym. Uważał on, że struktura społeczna jest immanentną cechą każdego społeczeństwa. Może być ona wyznaczona na skali, na której na przeciwległych krańcach znajdują się dwa rodzaje organizacji społeczeństwa: wojskowa i przemysłowa. Organizacja wojskowa dąży do celów zbiorowych, w przez top pośrednio realizuje cele indywidualne członków społeczeństwa. Typ wojskowy organizacji społecznej jest narzucany z zewnątrz i świadomie kontrolowany. Przeciwieństwem organizacji wojskowej jest typ przemysłowy, który skupia się głównie na zapewnieniu jednostkom możliwości indywidualnego rozwoju. Jego budowa pozostaje poza sferą świadomego rozwoju.

Spencer podzielił także społeczeństwa ze względu na system sprawowania władzy na dwa rodzaje: totalitarne oraz demokratyczne. Chociaż pozornie ten podział nie na wiele wspólnego z kwestią struktury społecznej, to jednak rodzaj społeczeństwa, do którego należy jednostka, ma dla niej o tyle znaczenie, że ułatwia lub utrudnia przemieszczanie się jej na drabinie uwarstwienia społecznego.

Max Weber był socjologiem, który zwrócił uwagę na grupę wielu relatywnie niezależnych poziomów struktury społecznej. Centralną rolę w jego teorii zajmuje pojęcie "klasy społecznej", która może objawić się w wielu formach takich jak np. "klasa dochodów i zysków" czy "klasa posiadania". Wprowadził on również do swej koncepcji termin "stan społeczny". Stanem było dla niego wspólne położenie jednostek ludzkich, uwarunkowane szeregiem jednej lub wielu wspólnych cech, przynależnych jakiejś grupie ludzi. Ludzi należących do jednej klasy społecznej łączy jedno położenie ekonomiczne, natomiast ludzi stanowiących jeden stan łączy wspólna przynależność kulturowa. Każdy człowiek, który chce przynależeć do jednego stanu, musi dzielić z pozostałymi jego członkami wspólny styl życia. Rozmaite klasy społeczne są wynikiem różnego sposobu produkcji i zdobywania towarów, natomiast stany są wynikiem określonego sposobu konsumowania dóbr, który jest zdeterminowany przez wybrany przez jednostkę styl życia.

Max Weber wyróżnił jeszcze jedną kategorię społeczną określającą grupę jednostek mających podobną pozycję społeczną. Określił ją mianem partii. Partia jest, według Webera, intencjonalnym stowarzyszeniem, którego głównym celem jest zagwarantowanie swoim członkom udział w strukturach władzy.

Weber uważał, że struktura społeczna ma charakter wielowymiarowy. Składa się z trzech niezależnie od siebie poziomów: politycznego (partie), kulturowego (stany) oraz ekonomicznego (klasy społeczne). Ten podział, którego protoplastą był Arystoteles, stanowi punkt wyjścia do współczesnych badań nad stratyfikacją społeczną. Struktura społeczna jest tutaj rozumiana jako szereg wzajemnie pomieszanych ze sobą sposobów uwarstwienia społeczeństwa.

Kontynuatorem weberowskiego ujęcia uwarstwienia społeczeństwa jest teoria amerykańskiego socjologa Charles Cooley'a, który uważał, ze przeobrażenie całego społeczeństwa powoduje zmiany w obrębie jego struktury społecznej. Zmiany te ewolucyjnie przekształcają strukturę kastową w klasową. Urodzenie przestaje być wyznacznikiem pozycji społecznej jednostki, a staje się nim piastowane stanowisko, dzięki któremu jednostka może liczyć na pewne określone przywileje.

Jest rzeczą znamienną, że właśnie w Stanach Zjednoczonych ukształtował się taki światopogląd. USA różnią się bowiem znacznie od społeczeństw europejskich. W Europie wskutek tradycji sięgającej wiele lat wstecz ukształtowały się liczne podziały społeczne mające swoje korzenie w prawach własnościowych, obecnym nawet jeszcze w dziewiętnastym wieku przypisaniu do ziemi oraz więzach rodowych. Stany Zjednoczone nie miały takich obciążeń, gdyż są społeczeństwem stosunkowo młodym. W USA zawsze liczył się indywidualizm, przekonanie, ze można osiągnąć wysoką pozycję społeczną dzięki własnym zdolnościom.

Socjologia amerykańska stanowi więc naturalny fundament do tworzenia takich teorii stratyfikacji społecznej, która zgodnie z duchem liberalizmu i kultu indywidualność modyfikuje weberowską wizję podziału społeczeństwa. Teoretykiem, który zajmował się problemami struktury społecznej był między innymi Robert Staughton Lynd, który zajmował się głównie zbiorowościami lokalnymi. Lynd analizował społeczeństwo ze względu na istnienie w nim dwóch części: tych, którzy są wyżej lub niżej na drabinie struktury społecznej. Przykładem struktury klasowej osiągalnej dla wszystkich jest czołowe miejsce przedsiębiorcy w hierarchii społecznej. Mit prywatnego przedsiębiorcy jest atrakcyjny, ponieważ może być przez każdego osiągnięty. Otwarta struktura klasowa, w której o powodzeniu jednostki decydują jej zdolności i pracowitość jest podstawowym czynnikiem mobilizującym ludzi do pracy na rzecz społeczeństwa.

Jeszcze inny amerykański socjolog William Lloyd Warner skoncentrował się w swoich pracach na prestiżu społecznym, którym darzy się jednostki zajmujące określone miejsce w hierarchii społecznej. Uznawał za słuszne postrzeganie społeczeństwa jako tworu wielowymiarowego, badać jedynie zamierzał te wymiary uwarstwienia społeczeństwa, przez które jednostka była postrzegana jako osiągająca pewien określony status społeczny. Klasy społeczne są zbiorowościami ludzi uznającymi samych siebie za zajmujących wyższe lub niższe miejsce w hierarchii społecznej. Ich pozycja społeczna zależy od opinii innych jednostek na ich temat, jednostek, którzy należą do innych klas społecznych. Warner uznał za najważniejszą klasę średnią.

Każda jednostka ma szanse na zmianę swojej pozycji społecznej, jednak wydaje się, że ta szansa ma charakter iluzoryczny, ponieważ decyduje o tym wiele czynników, z których te mówiące o potencjale intelektualnym jednostki nie są najważniejsze. Dobrze jednak, ze taka szansa w sensie: prawnym istnieje i teoretycznie każdy może z niej skorzystać. Uświadomienie sobie tej prawdy przyczynia się do rozwoju społeczeństwa poprzez aktywizację jednostek, stanowiących jego element składowy. Nie jest przypadkiem, że najbardziej równość szans jest obecna w historiografii amerykańskiej, która nie została obciążona tradycją antagonizmów klasowych. Sukces jako wyznacznik awansu w strukturze społecznej staje się również dla Europejczyków bodźcem do zwiększenia aktywności na arenie społecznej. Stal się dla wielu niemalże podstawą egzystencji jako istoty społecznej.

Uwarstwienie społeczeństwa jest podstawą prawidłowej egzystencji organizmów społecznych. Stratyfikacja społeczna daje gwarancję, ze najbardziej odpowiedzialne funkcje na szczytach władzy będą sprawowane przez jednostki, które są najbardziej do nich predestynowane. Rozwarstwienie społeczne na ludzi stojących niżej lub wyżej w hierarchii z jednoczesnym zapewnieniem jednostkom, ze mogą się piąć po szczeblach hierarchii społecznej jest ważnym czynnikiem mobilizującym ludzi. Każdy bowiem chce osiągnąć sukces.

Struktura społeczna opisuje statycznie rozwarstwienie społeczne. W ciągu wielu stuleci była rozmaicie interpretowana. Dziewiętnastowieczni teoretycy postrzegali strukturę jako element twór powstały wskutek ciągłych antagonizmów klasowych będących efektem stosunków ekonomicznych, dwudziestowieczni skupili się raczej na analizowaniu struktury społecznej ze względu na piastowanie przez jednostki określonych funkcji w zbiorowości.

Obecnie struktura społeczna jest widziana jako efekt oddziaływań ekonomicznych oraz kulturowych, związanych z prowadzonym przez jednostki stylem życia. Te dwa wymiary struktury: ekonomiczny i kulturowy są ściśle ze sobą związane, ponieważ prestiż społeczny w dzisiejszym świecie jest coraz bardziej uwarunkowany stopniem zamożności jednostki.

Co stanowi istotę kultury organizacyjnej?

Cztery podstawowe elementy stanowiące podstawę kultury organizacyjnej:

  • studia nad klimatem organizacji
  • kultura narodowa
  • zarządzanie zasobami ludzkimi
  • stanowisko, że działanie organizacyjne nie może być wytłumaczone podejściem uwydatniającym racjonalną istotę organizacji

Klimat organizacji określa poglądy na temat tej organizacji, wyrażane przez jej członków. Klimat Klimat przebieg pogody na pewnym obszarze, ustalony na podstawie wieloletnich obserwacji.
Czytaj dalej Słownik geograficzny
organizacyjny stanowi względnie niezmienną renomę organizacji, która jest odczuwana przez jej pracowników oraz rezultaty ich działań. Wiele organizacji wypracowało pewną formułę tego, co oznacza praca dla niej. Jest to rodzaj niepisanej umowy, którą zobowiązują się przestrzegać wszyscy pracownicy.

Organizacje społeczne, umiejscowione w różnych krajach, charakteryzują się specyficzną strukturą oraz odrębnym stylem działania. Różnice kulturowe, występujące w każdym z opisywanych krajów decydują o sposobie zachowywania się członków organizacji. Wiedza na ten temat jest niezbędna, by nie dochodziło do nieporozumień na poziomie kulturowym między organizacjami z różnych krajów. Inaczej bowiem zachowują się pracownicy organizacji w Japonii, a inaczej w Niemczech.

Element ludzki w organizacji jest najbardziej istotnym czynnikiem decydującym o pozycji organizacji wśród konkurentów. Jest on ważniejszy niż techniczne sposoby pozyskiwania i przetwarzania wiedzy czy struktura organizacyjna, coraz większy nacisk kładzie się na metodykę zarządzania zasobami ludzkimi.

Coraz więcej socjologów żywo interesuje się kulturą organizacji. Obecne wizje organizacji nie odpowiadają już prawdzie. Ekonomia Ekonomia nauka społeczna zajmująca się badaniem sposobów gospodarowania społeczeństw.
Czytaj dalej Słownik geograficzny
państw wysoko rozwiniętych cały czas się zmienia wiec i charakter działających w ich obrębie organizacji także ulega przeobrażeniom. Coraz większą rolę w ekonomii zyskuje sobie sektor usług, który generuje coraz większe zyski, natomiast organizacje dalej są zarządzane przez kierownictwo wywodzące swoje mechanizmy sprawowania władzy ze społeczeństw przemysłowych lub nawet rolniczych. Kierownicy dalej zdają się opierać mechanizmy zarządzania organizacjami na strukturach całościowych i sformalizowanym planowaniu działań. Współczesne trendy zarządzania organizacjami sugerują raczej zwracać uwagę na elastyczne kryteria organizacji pracy w firmie.

Kultura w ujęciu antropologicznym stanowi kompleks, w którego skład wchodzą: wiedza, religia, normy moralne, sztuka, poglądy, obyczaje oraz zdolności, przynależne człowiekowi jako elementowi większej zbiorowości. Badanie kultury koncentruje się na pierwotnych wizjach tego, co stanowi priorytet dla danej jednostki, na tym, co jest dla niej najważniejsze. Ważnymi elementami życia codziennego są wszelkie obrzędy spajające zbiorowość. Są one, według Durkheima, najważniejszymi elementami, które pozwalają uchwycić całą złożoność otoczenia społecznego. Max Weber z kolei uważał, ze ideę przywództwa opartego na nieformalnym sposobie sprawowania władzy najbardziej oddaje jego koncepcja przywódcy charyzmatycznego - lidera, który dzięki cechom swojego charakteru potrafi kierować ludźmi, nawet wbrew temu, ze nie ma nad nimi żadnej umocowanej prawnie władzy. Inni badacze zwracają z kolei uwagę na inne cechy organizacji: podłoże kulturowe, rzekomy brak racjonalności, zwyczaje wewnątrzgrupowe. Są one bardzo ważne dla naszego rozumieniu kultury organizacji.

Bardzo wiele definicji kultury organizacyjnej znajduje się w publicznym obiegu. Oto kilka przykładowych:

  • mniej lub bardziej podzielany przez członków społeczności sposób rozumowania i wykonywania działań. Tego systemu winni nauczyć się jednostki, które chcą być akceptowane w organizacji. W tym sensie kultura zawiera w sobie szereg działań: techniki produkcji, zdolności, wiedzę specjalistyczną, system nagród i kar, środki dyscyplinujące członków organizacji, sposób kierowania organizacją, przedmioty zainteresowań, metody funkcjonowania, metody wynagradzania, opinie o demokracji oraz obustronnych konsultacjach, niepisanych umowach społecznych
  • charakterystyczne dla danej organizacji idee, wartości, poglądy, zachowania, itp., które określają sposób realizacji celów i zadań organizacji przez cale zbiorowości lub tylko pojedyncze jednostki
  • szereg opinii, poglądów, obyczajów, systemów normatywnych, działań i sposobów funkcjonowania organizacji, które opisują jej wszelkie schematy aktywności oraz schematy działalności i stanów uczuciowych, będących elementem życia organizacji
  • schematy najważniejszych nawyków - tworzonych i kształtowanych przez daną zbiorowość, które mówią o tym jak sobie radzić z problemem dopasowania się do reguł rządzących życiem w organizacji, oraz umożliwiających zintegrowanie się z innymi członkami tejże organizacji. Te nawyki uważa się za jedyne wartościowe z perspektywy organizacji. Są one internalizowane członkom organizacji jako jedyne prawidłowe sposoby rozumienia i reagowania na sprawy organizacji
  • korelacyjny system normatywny i wzorów działalności, który dzielą członkowie jednej organizacji. Obowiązuje on w danej organizacji przez dłuższy lub krótszy okres czasu.
  • specyficzna cecha danej organizacji, decydująca o jej wyjątkowości. Mieszczą się niej typowe zachowania członków organizacji, relacje miedzy organizacją, a jej członkami, schematy pożądanych z punktu widzenia organizacji zachowań
  • schemat poglądów, norm i wartości oraz zinternalizowanych sposobów czerpania z doświadczeń innych. Wzorce te zostały stworzone przez struktury organizacji i mogą być wyrażone w postaci obiektów materialnych i sfery duchowej, odczuć osobistych członków organizacji

Elementy wchodzące w skład kultury organizacji:

  • artefakty
  • specyficzny język używany w organizacji (slang organizacyjny)
  • schematy postępowania w postaci zwyczajów, rytuałów, obchodzenia świąt, itp.
  • schematy działania
  • bohaterowie
  • świat symboliczny wyrażający się w znakach
  • wierzenia i system normatywny
  • kodeks etyczny
  • ogólne przekonania
  • historia i tradycja

Artefakty stanowią najbardziej widzialny, a jednak najbardziej pobieżne środki kultury organizacji. Artefaktem nazywamy całe, stworzone materialnie i społecznie otoczenie organizacji. Artefakt definiujemy jako wytwór pracy jednostki ludzkiej, którego celem jest realizacja jakiegoś zadania (np. rozstrzygnięcie problemu czy spełnienie pragnień). Do najczęstszych rodzajów artefaktów zaliczyć można:

  • obiekty fizyczne - np. ulotki reklamowe, dokumenty papierowe, wyniki produkcji, wyposażenie biur organizacji
  • plan sytuacyjny - zamysł wykorzystania powierzchni biurowej, moda, umiejscowienie różnych departamentów organizacji, generalnych charakter budynków lub powierzchni przy budynkach organizacji
  • środki technologiczne - technologia zarządzania wiedzą, sprzęt elektroniczny (drukarki, telefony, komputery), wyposażenie hal produkcyjnych
  • język - opowiadania, dowcipy, żargon organizacyjny, metafory, przenośnię
  • symbolika - środowisko otaczające obiekty fizyczne, afisze czy jednostkowe zachowania kierownictwa, mające na celu demonstracje określonego pomysłu
  • schematy postępowania - rytuały, obrzędy, zachowania ceremonialne
  • zasady, metody, praktyki i systemy - sposoby zarządzania ludźmi, planowanie zajęć pracowników organizacji, kalendarz Kalendarz wydawnictwo roczne, zawierające wykaz dat, świąt, rocznic, uroczystości oraz różne teksty dodatkowe: porady praktyczne, przepowiednie, utwory literackie, kawały. Stanowi jedną z form literatury... Czytaj dalej Słownik terminów literackich spotkań dyrekcji, systemy zarządzania jakością produkcji i usług

Istota kulturowa takiego społecznego tworu jak organizacja to uznanie, że ważne w jej życiu są takie wartości jak używana terminologia oraz język stosowany przez pracowników, schematy postępowania oraz środki techniczne. Przykładem takiej symboliki jest posiadanie przez pracowników oddzielnych pomieszczeń do pracy biurowej, które wyrażają nie tylko istotę ich obowiązków zawodowych, ale także są wyrazem czegoś istotniejszego, a mianowicie ich suwerenności i autonomii. Inne organizacje z kolei posiadają wspólne pomieszczenia biurowe, gdzie pracownicy są zmuszeni dzielić je z innymi jednostkami. Taka wspólnota stwarza możliwość współpracy z innymi ludźmi, kooperacji prowadzonych projektów, a także zapewnia kontrolę efektów pracy przez kierownictwo. Artefakty są poradnikiem pozwalającym na identyfikację istoty kultury określonej organizacji - nawet przedmiot o najmniejszym stopniu złożoności niesi3e z sobą pewien przekaz, który mówi nam wiele o danej organizacji.

Natura kultury określonej organizacji wyraża się między innymi w jej znaku firmowym oraz posłannictwie. Przykładem niech tu będzie logo firmy Apple, które ma sugerować posiadaczowi ich komputera, ze zdobył namiastkę nowej wiedzy, firma szwedzka Volvo używa emblematycznego uścisku rąk, co ma symbolizować przekaz ścisłej współpracy, natomiast japońska Honda wykorzystuje pierwszą literę swojej nazwy by uzmysłowić posiadaczowi jej samochodu, ze wchodzi w ścisłą relację z bóstwem. Interpretacja znów firmowych nie powinna jednak być przesadna, ponieważ są one jedynie wykorzystywane w akcjach reklamowych tak naprawdę nie posiadają głębszego podtekstu kulturowego.

Misja organizacji ma na celu przedstawienie perspektyw rozwoju firmy: jej wizję, plan działania, perspektywy na przyszłość. Często misja firmy ma związek z jej zamierzeniami, a także realizacją zasad etycznych. Niestety, równie często misja organizacji nie pokrywa się zupełnie z działalnością firmy, jest jedynie zbiorem zasad etycznych, wyrażonych tylko na papierze, a nie realizowanych w rzeczywistości.

Przykładem wzniosłej misji niech będzie przesłanie największego polskiego banku internetowego: maksimum korzyści i wygoda w finansach osobistych. Mbank stara się bowiem zaoszczędzić czas klientowi zgodnie ze stwierdzenie, że u progu XXI wieku rozwój cywilizacji ludzkiej sprawia wrażenie, jakby czas nagle przyspieszył. Zgodnie z nim, usługi bankowe powinny być jak najbardziej przyjazne dla klienta ułatwiając, a nie utrudniając mu życie codzienne.

Współczesne przedsiębiorstwa uważają za coraz bardziej istotne dbanie o swój wizerunek tzw. image firmy. Elementem tego wizerunku jest dbanie o wygląd zewnętrzny otoczenia i budynków firmy - np. urządzenia biur, parkingów firmowych, charakterystycznego rysu architektonicznego budynków czy ubiorów firmowych. Wiele organizacji wypracowało specyficzne sposoby identyfikacji pracowników np. noszenie w pracy fartuchów z naszywkami nazwy firmy w charakterystycznym kolorze. Społeczeństwo postindustrialne ocenia bowiem organizacje i przedsiębiorstwa nie tylko przez pryzmat ich osiągnięć, ale również przez pryzmat wizerunku firmy. Odpowiednio rozreklamowany wizerunek firmy wzmacnia jej wiarygodność. Otoczenie społeczne organizacji w postaci obiektów materialnych wpływających na jej społeczny obraz nazywamy architekturą organizacji. Wyróżniamy następujące funkcje zachowań składających się na architekturę firmy:

  • architektura organizacji wywiera bardzo istotny wpływ na działanie pracowników, na ich relacje z innymi ludźmi, na komunikacje interpersonalną i cele, do których dążą
  • budynki bywają rodzajem symboli integrujących pracowników firmy, dlatego też wiele przedsiębiorstw umieszcza zdjęcia swojej siedziby w materiałach reklamowych lub dokumentach księgowych. Wiele firm jak np. Microsoft jest identyfikowany miedzy innymi za pomocą centrali firmy w Richmond, która jest równie znana jak ich sztandarowe produkty
  • budynki z czasem są utożsamiane z wyrobami firmy (np. sieci samoobsługowe, bary typu "fast food")
  • budynki odzwierciedlają status społeczny właścicieli firm lub wartości firmy jako całości
  • budynki odzwierciedlają cała historię firmy, z przenosiny firmy w nowe miejsce oznacza czasami zmianę profilu jej działalności czy zmianę filozofii działania (np. zmiany organizacyjne w strukturach firmy AT&T pchnęły ją do wybudowania nowej siedziby, natomiast szwedzki gigant meblowy swoim logo podkreśla przywiązanie do początków działalności firmy)

Architektura organizacji czasami nie pokrywa się z intencjami jej twórców, którzy chcieliby wzorcnictwem budynków lub ich formą architektoniczną wyrazić jakąś ideę. Wbrew zamysłom architektów nie odzwierciedla ona specyfikę danej firmy, ale państwa, w którym się ona znajduje.

Język sluży nie tylko jako środek porozumiewania się, ale również jest podstawowym przekaźnikiem naszej wizji świata. Postrzeganie świata przez jednostkę jest zdeterminowane jej przynależnością kulturową, ponieważ jednostka zawsze jest częścią pewnej większej całości społecznej, która funkcjonuje w pewnym kontekście kulturowym. Funkcjonowanie w określonej organizacji wymaga od jednostki poznania języka, który jest tam używany, a zatem zaznajomienia się z pewnymi nazwami, funkcjonującymi tam w otoczeniu społecznym. Terminy, których znaczenie wydaje się być proste i powszechnie rozumiane w obrębie różnych kultur mogą znaczyć coś innego, stąd łatwo o nieporozumienia komunikacyjne. Kiedy członkowie organizacji napotykają na barierę niezrozumienia powszechnie używanych tych samych terminów, wtedy obniża się efektywność samej organizacji. Najbardziej powszechnym jest niezrozumienie takich pojęć jak "dopuszczalna cena produktu", który może być odmiennie interpretowany przez poszczególne działy, z czego potem wynikają konflikty. Niektóre pojęcia takie jak "jakość" muszą być wówczas doprecyzowane, ponieważ ten termin ma szeroki zakres znaczeniowy.

Metaforą nazywamy wyrażenie używane dla określenia jakiegoś przedmiotu czy zachowania, które ma inne niż literacką wymowę. Pracownicy organizacje bardzo często używają języka metaforycznego do komunikowania się w łonie firmy. Metafory grupują się z języka używanego w wielu dziedzinach życia, ale najczęściej wywodzą się z języka wojskowego, religijnego czy sportowego (np. obrona, kontratak, porażka, zwycięstwo, gołąbek pokoju, wyautowany, obrońca, napastnik). Te pojęcia z czasem tracą swoje pierwotne znaczenie, w zamian zyskując inne nie mające wiele wspólnego z pierwowzorem.

Opowieściami nazywamy pewne opowiadania, które pozornie są elementem historii organizacji, koncentrują się na pewnej sekwencji wypadków w firmie. Organizacja traktuje opowieści jako swoją niepowtarzalną cechę. Opowieści nie służą celom rozrywkowym, tylko poznawczym. Opowiadanie pewnych zdarzeń służy ułatwieniu uświadomienia sobie pewnych wydarzeń obrazujących sposób funkcjonowania firmy i postawę wobec niej pracowników. Każdy pracownik posiada swój indywidualny obraz zdarzeń w organizacji, który ulega ciągłym zmianom i po jakimś czasie jest nieweryfikowalny historycznie. Pomimo tej niedogodności są bardzo cennym źródłem informacji, ponieważ:

  • przekazują pewne istotne z punktu widzenia organizacji idee i poglądy
  • rozpowszechniają oficjalne i nieoficjalne przepisy i regulacje
  • ujawniają strukturę przywództwa w organizacji oraz hierarchizację stanowisk

Opowieści pozwalają również kontrolować członków organizacji poprzez ułatwienia w dostępie do informacji, formułowanie opinii wartościujących oraz kryteriów oceny oraz utrwalają istniejące w organizacji zasady (przykład: polski prezydent Lech Wałęsa - z zawodu elektryk, w przypadku awarii sieci elektrycznej w pałacu prezydenckim potrafił naprawić awarię).

Opowieści pozwalają także organizacjom wyróżnić się z tłumu innych, co jest szczególnie cenne dla kierownictwa firm.

Najczęściej opowiadane w organizacjach historie dotyczą następujących tematów:

  • stosowania się przez pracowników do przepisów regulujących działalność firmy
  • osobistych cech dyrektora
  • ścieżek awansu zawodowego pracowników, czy mogą oni osiągnąć najwyższe szczeble kariery
  • obawy o utratę pracy
  • pomocy firmy w przypadku zmiany miejsca pracy
  • reakcji dyrekcji na błędy pracowników
  • sposobów radzenia sobie firmy z możliwymi kryzysami

Wielu ludzi myli opowieści z mitami. Jest miedzy nimi zasadnicza różnica polegająca n tym, ze mity dotyczą wydarzeń, które istnieją jedynie w świadomości opowiadających je ludzi. Ich iluzoryczny charakter nie przeszkadza im jednak formować poglądy i oceny pracowników. Mity bowiem są bezpodstawnymi poglądami pracowników firmy dotyczącymi jej otoczenia społecznego.

Mity można podzielić na cztery rodzaje:

  • mity tworzące, podtrzymujące i zatwierdzające wcześniejsze lub późniejsze zachowania i wynikające z nich wyniki tych działań. Przykładowo takim rodzajem mitów mogą być opowieści głoszone przez kierownictwo firmy jakoby było ono zorganizowanym ciałem, który sprawnie zarządza organizacją tymczasem na pierwszy rzut oka widać, ze jest to ciało niekompetentne, tolerujące niesubordynację pracowników, nie trzymające się harmonogramu zadań, prowadzące organizację do bankructwa, stanowiące synonim złego zarządzania organizacją
  • mity podtrzymujące i równocześnie ukrywające prawdziwe intencje głosicieli takiego mitu. Przykładem niech tu będzie podział pracowników na osoby, które mogą wykonywać jedynie proste prace oraz na takich, które są predestynowane do prac wymagających bardziej koncepcyjnego podejścia do swoich obowiązków, tymczasem widać, ze te dwie grupy osoby wykonują te same czynności. Innym przykładem niech będzie różnicowanie pracowników ze względu na wagę czynności wykonywanych przez nich, choć prawdziwym powodem dyskryminacji jednej z grup jest rasizm.
  • mity odkrywające lub wręcz tworzące przyczyny i wyniki firmowych stosunków międzyludzkich w przypadku braku wystarczającej wiedzy. Jednostki bowiem z reguły narzekają na brak kompletnej wiedzy na temat sposobów funkcjonowania organizacji i dlatego w jej miejsce tworzą różne mity, które zastępują brak rzeczywistej wiedzy. Przykładem jest mit głoszący, że kobiety są w istocie istotami, którym nie zależy na karierze zawodowej, ponieważ ważniejsza jest dla nich rodzina i dzieci. Mit ten kreuje sytuację, gdzie kobiety rzeczywiście nie mają szans na awans, ponieważ mężczyźni uważają, że zaangażowanie w prace domowe nie pozwoli im wypełniać dostatecznie dobrze swoich obowiązków zawodowych na odpowiedzialnej funkcji. Siła mitu jest tak duża, że nawet same kobiety w niego zaczynają wierzyć.
  • Mity wyjaśniające stopień skomplikowania zachowań organizacyjnych w celu eliminacji zagrożeń poprzez rzekomą racjonalizację wydarzeń. Organizacja postrzegana jest przez swoich członków jako twór łatwo identyfikowalny lub prosty w analizie pomimo tego, ze jej cele nie są realizowane z uwagi na stale pojawiające się kłopoty

Ceremonie stanowią w pamięci członków organizacji najbardziej żywotny element kultury. Są to zachowanie grupowe, których celem jest utrwalenie pewnych idei kulturowych, istotnych z punktu widzenia organizacji. Taką rolę pełnią systematyczne spotkania w Amway'u, których celem jest nagrodzenie najlepszych sprzedawców wyrobów tej firmy, a jednocześnie spotkania te pełnią rolę integracyjną.

Rytuały oraz obrzędy są realizowane z pewną nutą oryginalności, nawet i dramaturgii, które mają na celu zintegrować wiele rozmaitych rodzajów kulturowych przeżyć w zdarzenia istotne dla organizacji. Czynią to poprzez nasilenie relacji międzyludzkich, które są oglądane przez pewne audytorium.

Można wyróżnić następujące rodzaje obrzędów w organizacjach społecznych:

  • rytuały przekazywania - ich celem jest torowanie drogi do zmiany statusu społecznego czy pozycji społecznej (np. spotkania rencistów, programy przekonywania, programy ćwiczebne)
  • rytuały objaśniające - ich celem jest przywracanie lub gwarantowanie ładu organizacyjnego (np. czerpanie z wiedzy zewnętrznych konsultantów, cyrkulacja krytycznych opinii, demonstracja raportów krytycznie mówiących o firmie)
  • rytuały odnowienia (reafirmacji) - ich celem jest odświeżanie lub przywracanie poczucia równowagi w organizacji (np. badanie satysfakcji pracowników, wyjazdy integracyjne, programy zmiany pełnionych przez pracowników obowiązków)

Rytuały wraz z obrzędami nie stanowią środka komunikacji między pracownikami, ale posiadają funkcję integracyjną. Kształtują sposób rozumienia funkcjonowania organizacji, dopuszczalności określonych zachowań oraz adaptacji do zmieniających się warunków otoczenia.

Normy zachowań z kolei definiują sposoby radzenia sobie z zachowaniami niedopuszczalnymi oraz precyzują, które czyny są akceptowane. Normy zachowań konstytuują się w drodze negocjacji między pracownikami, która prowadzi do kompromisu w kwestii wspólnego rozwiązywania problemów. Przykładem normy zachowań jest przestrzeganie drogi służbowej w załatwianiu spraw w urzędach. Innym przykładem są normy zachowań przyjęte przez komitet organizujący Letnie Igrzyska Igrzyska w starożytnej Grecji zawody sportowe stanowiące część uroczystości religijnych ku czci jakiegoś boga. Najsłynniejsze odbywały się w Olimpii, ku czci Zeusa, co cztery lata (od 776 r. p.n.e. do... Czytaj dalej Słownik historyczny Olimpijskie w Los Angeles. Przyjął on następujące zasady działania:

  • sportowcy są najważniejsi
  • Igrzyska sponsoruje tylko kapitał prywatny
  • należy ograniczyć budowę nowych stadionów olimpijskich
  • usługi winny być świadczone, jeśli nie ma innej możliwości, tylko firmy prywatne
  • wizytówki identyfikują pozycję i hierarchię pracowników zatrudnionych przy Igrzyskach
  • mężczyźni są zobowiązani ubierać krawaty i nie zapuszczać brody
  • kobiety są zobowiązane do wkładania spódnic lub sukienek oraz noszenia rajstop lub pończoch
  • pracownicy winni być stale aktywni i gotowi do pomocy
  • wszelkie sytuacje sporne należy rozładowywać w formie żartów, w sposób delikatny

Symbole definiujemy jako słowa czy obiekty materialne posiadające ogólniejsze znaczenie niż normalnie dla poszczególnych jednostek lub grup społecznych działających w łonie organizacji. Symbolem może być zarówno logo firmy jak i zostawanie po godzinach wyrażające przywiązanie do organizacji. Każde zachowanie może być uważane za symbol. Kiedy jednak wybierany symbol mający charakteryzować daną organizację to napotykamy na kłopoty, ponieważ musimy określić jego znaczenie dla każdego członka organizacji z osobna, wzajemne relacje łączące go z innymi symbolami oraz jego odniesienie do ogólnego obrazu organizacji.

Wyróżniamy następujące typy symboliki organizacyjnej:

  • opisowe - znak firmowy, uroczystości firmowe, niektóre mity i opowieści
  • emocjonalne (podnoszące lub obniżające napięcie) - niektóre wypowiedzi członków kierownictwa, sytuacje kryzysowe i sprostowania, programy integracyjne, niektóre dokumenty i afisze, część żartów
  • programy zapewnienia kompromisu (zapewniające porządek i ład organizacyjny, dopuszczające akceptowanych schematów zmian) - niektóre wypowiedzi członków kierownictwa, niektóre mity i opowieści, programy treningowe oraz szkoleniowe, kodeks etyczny, historia firmy, materiały reklamowe, rytuały przekazywania

Wielu ludzi uważa, ze wyjaśnieniem sukcesu danej organizacji jest posiadanie przez nich tzw. bohaterów. Bohaterowie organizacji są bowiem osobami, które napędzają wewnętrzny motor organizacji,. Osobami, które kreują wizerunek firmy, a kiedy nie idzie najlepiej, są w stanie zaryzykować, rzucić na szalę cały swój autorytet i przepchnąć organizację na nowe tory działalności.

Bohaterami organizacji są zazwyczaj założyciele firmy jak np. założyciel Microsoftu Bill Gates, który z malej firmy zajmującej się składaniem komputerów w garażu stworzył światowego giganta informatycznego, który opanował większą część rynku komputerowego na świecie. Jeszcze inne organizacje starają się wykreować na rynku zewnętrznym swoich bohaterów umieszczając ich biografie w wydawanych przez siebie dokumentach.

Bohaterowie korporacji pełnią następujące funkcje:

  • pokazują, ze sukces mogą osiągnąć również zwykli ludzie, a nie tylko jednostki obdarzone nadnaturalną siłą woli
  • pokazują typ roli społecznej godny naśladowania ze strony pozostałego personelu
  • kreują zewnętrzny obraz organizacji
  • podtrzymują, tworzą i promują wartości i idee organizacji
  • mobilizują ludzi, aby osiągnięcia zawodowe połączyli z dokonaniami na polu osobistym

Kreacja bohaterów organizacji ma jeden słaby punkt, a mianowicie duże organizacje opierające się na pracy zespołowej, w której nie ma miejsca na wybitne indywidualności nie chcą mieć takich osób w swoich szeregach. Natomiast inne ryzyko niesie stworzenie złego bohatera, który może sam uwierzyć, ze jest chodząca doskonałością tym samym nie reagować na porady innych.

Wartości organizacyjne wiążą się z wyznawanym przez członków organizacji kodeksem etycznym, który określa jak ludzie winni się zachowywać w firmie. Realizacja zadań winna się odbywać w atmosferze uczciwości, rzetelności oraz otwartości, ponieważ zdrowa atmosfera Atmosfera powłoka gazowa otaczająca planety lub księżyce. Atmosfera ziemska to powłoka gazowa otaczająca Ziemię będąca najbardziej zewnętrzną częścią powłoki ziemskiej. Za dolną granicę atmosfery... Czytaj dalej Słownik biologiczny jest podstawą skutecznego wpółdziałania.

Przekonania określają natomiast to, co jest autentyczne bądź nieautentyczne przekonaniem może być opinia, że większa reklama może spowodować większą sprzedaż lub też inny pogląd, ze wyższe wynagrodzenie pracowników pociąga za sobą wzrost wydajności ich pracy i większą jakość usług. Wartości i przekonania, obecne w organizacji, bardzo trudno jest rozróżnić, ponieważ są one ze sobą ściśle powiązane. Ludzie mogą uznawać, ze najwyższą wartością jest dla nich szczerość, lojalność, uczciwość i tak postępować, ponieważ ich zdaniem przyczyniają się one w sposób decydujący do wzrostu wydajności pracy. Niektórzy socjologowie zajmujący się organizacjami społecznymi utożsamiają wręcz przekonania z wartościami.

Przekonania przywódcy często podzielają jego podwładni. Opinia przełożonego, że zwiększenie produkcji może pozwolić firmie na wydobycie się z finansowego dołka może stać się remedium na utrzymanie się przedsiębiorstwa na rynku, zamiast przerzucenia się na produkcję innych dóbr.

Najczęściej występują następujące przekonania w przedsiębiorstwach handlowych:

  • adaptowalność - umiejętność przystosowywania się do nowych warunków
  • autonomia Autonomia prawo do samodzielnego rozstrzygania przez państwo (miasto, instytucję, region, naród) swoich spraw wewnętrznych; inaczej samodzielność lub niezależność.
    Czytaj dalej Słownik historyczny
    - umiejętność samodzielnej pracy
  • kooperacja -zdolność do efektywnej współpracy
  • kreatywność - umiejętność twórczego myślenia i poddawania się trendom innowacyjnym
  • równość - takie same szanse i możliwości dla wszystkich
  • uczciwość - postępowanie etyczne w pracy, szczerość w stosunku do innych
  • racjonalność - działalność zawodowa oparta na logicznym rozumowaniu

Wartości oraz przekonania są połączone z odczuciami ludzi w ogólnych sądach. Sądy ogólne definiujemy jako nabyte preferencje do działania w pewien sposób na określone wydarzenia i wartości. Są więc recenzjami sytuacji. Zdeterminowanymi przez odczucia.

Coraz więcej organizacji przygotowuje oficjalnie kodeks etyczny, pomimo faktu, ze w wielu z nich istnieją nieoficjalne zasady postępowania. Kodeksem etycznym nazywamy szereg reguł zachowania, które regulują postępowanie członków firmy oraz podtrzymują światopogląd, wypracowany w organizacji. Kodeks etyczny w niektórych przypadkach może stać się narzędziem kształtowania lub manipulowania członków organizacji przez jej kierownictwo. Przykładem jest przedstawienie kodeksu etycznego na tle historycznych wydarzeń. Przedsiębiorstwo Cadbury szczyci się historyjką ze swojej przeszłości o tym, jak to królowa Wiktora, w trosce o żołnierzy angielskich walczących w Afryce Południowej, poleciła kierownictwu firmy opracowanie ozdobnych opakowań z czekoladkami. Właściciel firmy był przeciwnikiem tej wojny, ale polecenie musiał wykonać, co zaowocowało trudnym położeniem firmy, gdyż zmusiło pracowników do pracy w nadgodzinach. Firma nic na tym nie zyskała, ponieważ sprzedaż tych opakowań ledwie pozwoliła zrekompensować koszty. Brak zarobku na wojnie pozwolił firmie dalej pozostać wiarygodną, ponieważ można się było szczycić tym, że nie korzysta na niesprawiedliwej wojnie. Pracownicy Cadbury nauczyli się nowych umiejętności pracując dodatkowo, zaś wojsko otrzymało prezent od królowej.

Założenia podstawowe określają powszechnie akceptowane sposoby rozstrzygnięcia określonego problemu. Można użyć w tym przypadku synonimu "używana teoria". Oba pojęcia oznaczają akceptowane przez dużą grupę ludzi sądy i opinie, którymi kierują się w życiu zawodowym i osobistym. Te sądy obejmują zarówno sferę uczuć jak i sposobów postrzegania świata. Powszechne przekonania są od nich odmienne, ponieważ mają charakter intencjonalny i można je wyrazić słownie, natomiast założenie istnieją w sferze podświadomości i są trudne do wyrażenia w słowach. Przekonania można skonfrontować z faktami, są one przedmiotem dyskusji na forum publicznym, w toku której może się wyłonić nowe przekonanie. Zamierzenia są natomiast niekonfrontowalne i nie podlegające podważeniu. Przekonania są nieskomplikowanym sądem, natomiast założenia obejmują ogólne sądy razem z ich interpretacjami oraz odczuwanymi emocjami. Reasumując, założenia podstawowe definiujemy jako nieświadome, niekonfrontowalne i wysoce skomplikowane elementy psychologii społecznej.

Założenia podstawowe opierają się na następujących relacjach:

  • relacja przyroda - człowiek (człowiek może panować nad naturą, podporządkować się jej oraz pozostawać z nią w stanie równowagi)
  • istota prawdy i rzeczywistości (teorie prawdy)
  • charakter ludzi (np. człowiek jest z charakteru pracowity, bezinteresowny, lojalny, itp.)
  • istota aktywności ludzkiej (człowiek jest z natury materialistą lub idealistą, preferuje rozwój osobisty lub gromadzenie dóbr materialnych)
  • istota relacji międzyludzkich - np. współpraca, relacje między pracownikami, ograniczenie sfery emocji na rzecz racjonalnego działania.

Historia organizacji, chociaż nie jest elementem kultury traktowanej jako całość, to jednak da się ją jedynie wyjaśnić poprzez odniesienie jej do etapów historycznego rozwoju tejże.

Analiza kultury organizacji musi wziąć po uwagę jej podział na kulturę formalną oraz nieformalną. Kulturą formalną jest percepcja organizacji w przyszłości, natomiast nieformalną obecny stan organizacji w oczach jej członków. Rozróżnienie między tymi dwoma typami kultury wynika z różnego poziomu ich odbierania przez członków organizacji. Akceptacja kultury organizacyjnego oznacza coś w rodzaju psychicznego kontraktu z nią - akceptują fakt, ze organizacje przedstawiają własny wizerunek siebie, który nie ma odniesienia do rzeczywistości. Kreowanie pozytywnego własnego wizerunku ma jej pomoc w konkurencyjnej walce z innymi organizacjami.

Żadna organizacja nie posiada jednorodnej kultury. Większość przedsiębiorstw posiada szereg subkultur, które konkurują na wewnętrznym rynku organizacji z kulturą, która dominuje. Wyróżniamy następujące zasadnicze rodzaje subkultur:

  • wyższego szczebla - klany składające się z wieloletnich pracowników lub dynastii właścicielskich
  • ortogonalne czyli prostopadłe - osoby jednocześnie wyznają tradycyjną kulturę organizacji, ale jednocześnie są orędownikami kultur alternatywnych, które jednakże nie są sprzeczne z kulturą dominującą
  • kontrkultury - kultura całkowicie sprzeczna z zasadami kultury dominującej, wchodząca z nią w nieuchronny konflikt, który kończy się albo zastąpieniem dotychczasowej kultury dominującej przez nową, ale zniszczeniem nowej przez dotychczasową. Kontrkultury szkodzą wizerunkowi organizacji, gdyż konflikt odbija się szerokim echem na zewnątrz firmy psując jej renomę. Kontrkultury można łatwo wypromować, ale trudniej podtrzymać ich istnienie w warunkach wrogości kierownictwa firmy, które zdaje sobie sprawę z zagrożenia

Kultura organizacyjna dostarcza fundamentów intelektualnych dla systemu, który wywodzi się z doświadczeń jednostki. Wskazuje ona wytyczne, które wyjaśniają istotę działań zbiorowych i jednostkowych zachodzących w organizacjach. Interpretacja tych zdarzeń jest możliwa dzięki uzyskaniu informacji na temat wartości oraz przekonaniach, istotnych dla życia w organizacjach. Jej znaczenie trudno przecenić z uwagi na zdolność interpretacji oraz przewidywania wszelkich rodzajów aktywności członków organizacji.

Globalizacja - jej zasięg i znaczenie dla współczesnego świata

Termin "globalizacja" bywa często zastępowanymi rzekomymi synonimami w rodzaju, narzucanie zachodniego stylu życia, amerykanizacja, dziki kapitalizm Kapitalizm ustrój społeczno-gospodarczy, w którym przeważa kapitał prywatny i wolna przedsiębiorczość. Rozróżnia się kapitalizm rynkowy i państwowy. Pierwszy charakteryzował się tym, że działał tam wyłącznie... Czytaj dalej Słownik historyczny lub zachodni imperializm. Globalizacją nazywamy tez wszystkie nienazwane siły, które świadomie próbują podporządkować świat, nie zdominowany przez zachodni tryb życia, swoim normom kulturowym i cywilizacyjnym. Nauki ekonomiczne są szczególnie podatne na takie rozumienie globalizacji, ponieważ jest ona w gospodarce szczególnie widoczna.

Globalizacja odbywa się na wielu płaszczyznach rzeczywistości społecznej, jest ona kategorią pluralistyczną, chociaż nie obywa się w niej bez trendów centralizujących niektóre elementy otoczenia społecznego. Globalizacja Globalizacja proces, który rozpoczął się już pod koniec XIX w. wraz z ekspansją kolonialną (rywalizacją mocarstw o strefy wpływów), postępem technologicznym i cywilizacyjnym. Sprawił on, że pewne fakty... Czytaj dalej Słownik historyczny ma w istocie naturę zarówno opisową, wyjaśniającą jak i imperatywną, nakazową. Natura opisowa globalizacji przedstawia obraz świata oraz procesów w nim zachodzących, ukazanych w historycznym kontekście, którego kulminacyjnym momentem jest niespotykany nigdy dotąd, a obecny w dzisiejszych czasach, proces wymiany kapitału, dóbr i ludzi. Istota imperatywna globalizacji ukazuje zjawiska ogólnoświatowe jako procesy, które wpływają na wzrost zamożności mieszkańców Ziemi.

Istota globalizacji bierze swój początek w następujących ideach:

  • demokracji, powszechnego udziału we władzy, choćby poprzez uczestnictwo w wyborach, kapitalizmu
  • kapitalizmu, który promuje kultury, dotychczas stojące na uboczu. Nie robi tego jednak, ponieważ cechuje go altruistyczne podejście do świata czy też inne bezinteresowne pobudki, ale korzyść własna wynikająca z dążenia do sukcesu osobistego. Kultury peryferyjne dają bowiem możliwość zaadaptowania do współczesnych warunków pewnych elementów ich stylu życia, który się rozwinie w nowym środowisku
  • poszukiwania nowych pomysłów, wartości, dociekliwość i zainteresowanie otaczającym jednostkę światem
  • rozwój cywilizacyjny, który obejmuje zarówno rozwój techniki jak i świadomości ludzkiej. Wiara w wiedzę pozwoliła człowiekowi co jakiś czas przekraczać ramy, które sobie wyznaczył, czego efektem jest nieustanny postęp

Teoria globalizacji funkcjonuje na kilku podstawowych płaszczyznach:

  • coraz więcej państw angażuje się we współpracę międzynarodową, uczestniczy aktywnie w różnych ponadnarodowych instytucjach jak np. Organizacja Narodów Zjednoczonych
  • następuje coraz większa współpraca na polu ekonomicznym, wielkie ponadnarodowe koncerny grupujące specjalistów z wielu krajów stają się coraz bardziej aktywnym podmiotem na polu międzynarodowym, a siła, która reprezentują jest pochodną ich bogactwa
  • coraz większe zbiorowości ludzkie migrują między państwami, powodowane głównie czynnikami społeczno - ekonomicznymi. Nie jest to tylko migracja zarobkowa, ale również turystyczna oraz polityczna (z rejonów, gdzie toczą się wojny, ludzie uciekają do spokojniejszych krajów)
  • mieszanie się różnych rodzajów kultur narodowych na wskutek przemieszczania się ludzi z miejsca na miejsce. Kultury narodowe tracą swój indywidualny charakter i stają się częścią kultury globalnej, podobnie jak ikony kultury regionalnej są obecne w innych regionach globu. Komunikacja globalna umożliwia przejmowanie przez różne zbiorowości charakterystycznego dla innej społeczności systemu wartości lub ładu społecznego

Ogólny sens globalizacji polega na tym, ze relacje międzyludzkie ulegają coraz większemu natężeniu. Zdarzenia i procesy społeczne zachodzące w jednym miejscu na świecie są pochodną podobnych wydarzeń, które zaszły w innym regionie globu. Odległe od siebie społeczności łączy niewidzialna nitka zależności

Globalizacji nie należy mylić z narzucaniem innych zachodniego, głównie amerykańskiego stylu życia. Jest ona odroczeniem procesów zachodzących we współczesnym świecie. Globalizacja bowiem neguje istnienie jakiegokolwiek ośrodka, w którym kreuje się określone wydarzenia, jest to proces, który napędza sam siebie, charakteryzuje się brakiem uporządkowania i kierunku, do którego może zaprowadzić jednostki lub grupy społeczne. Globalizacja dąży do rozczłonkowania i zróżnicowania społeczeństw. Kapitaliści potrzebują globalnego rynku, by móc oferować swoje produkty zróżnicowanym odbiorcom, a tym samym zwiększać swój produkcyjny potencjał. Poszczególne państwa wnoszą do tego światowego obrotu towarów swoje regionalne dobra, które wzbogacają go nadając mu egzotycznego kolorytu. W skład tych dóbr wchodzą regionalne kuchnie, sztuka, itp. Dobra konsumpcyjne i usługi, które wcześniej zostały wymyślone w świecie zachodnim, są wytwarzane za sprawą międzynarodowych koncernów w odległych krańcach globu i sprzedawane na miejscu. Masowe towary i dobra inkorporują lokalne style i motywy w kulturach regionalnych, adaptując je do realiów współczesnego świata. Te motywy są pozbawiane swojego regionalnego tła społecznego i jako takie występują na rynku globalny. Rynek światowy obfituje w wielość rozmaitych dóbr konsumpcyjnych pochodzących ze wszystkich krajów świata, które jednak są pozbawione swoich regionalnych, oryginalnych odcieni. To powoduje, ze wszyscy mieszkańcy globu są potencjalnymi odbiorcami tych dóbr, pionkami w ogólnej wymianie towarów, ale jednocześnie i podmiotami na globalnym rynku, którzy mogą zaoferować coś w zamian za inne otrzymane dobra. Odmienna kulturowo zbiorowość na globalnym rynku ma większą silę przebicia, ponieważ może zaoferować konsumentom swoje "produkty kulturowe", które swoją egzotyką potrafią zachęcić do ich nabycia.

Rynek globalny wchłaniając kultury regionalne odbiera im jednak ich pierwotne znaczenie i pozycje w strukturze społecznej wchłaniając ją w obręb kultury światowej. Dlatego też koncentracja na oryginalnej, krajowej kulturze jest pozbawione sensu. Rynek globalny i postępujący atak kultury masowej oraz konsumpcyjnego stylu życia ujemnie wpływa na kulturę elitarną, która coraz bardziej traci na znaczeniu wraz z ujednolicaniem się gustów szerokiej publiczności.

Globalizacja prowadzi do znacznej nierówności przywilejów i prerogatyw, wskutek czego obserwujemy proces formowania się nowego porządku społeczno - ekonomicznego. Miejsce dotychczasowego ustrukturyzowania społeczeństwa według zajmowanej pozycji społecznej, pochodzenia czy prestiżu zajął inny odnoszący się do stopnia konsumpcji czy też migracji wewnętrznej i zewnętrznej jednostki. Jednostka niemobilna staje się kimś anachronicznym w dzisiejszym świecie. Realizuje się ona poprzez konsumpcyjny styl życia i to na nim buduje swoją wartość. Niektóre jednostki poprzez przywiązanie do konsumpcjonizmu i stale gotowe do zmiany swojego miejsca zamieszkania stają się w pełni "światowe", natomiast inne znane z niechęci do przemieszczania się pozostają "peryferyjne".

Globalizacja w głównej mierze opiera się na sprzedaży dóbr, wytworzonych przez masy konkurujących ze sobą przedsiębiorstw. To sprzedaż wyznacza ramy i ograniczenia procesu globalizacji, gdyż produkuje towary przeznaczone na rynek światowy, który charakteryzuje się ujednoliceniem gustów ludzi. Ustrój kapitalistyczny może jedynie ewoluować w zgodzie z poziomem ekonomicznym, ponieważ na gruncie psychologicznym nie można stworzyć większego impulsu do rozwoju popytu. Wszyscy ludzie na Ziemi pragną stale rozwijać się w ramach procesu globalizacji, głównie realizując się poprzez uczestnictwo w światowym rynku wymiany dóbr.

Czym jest kultura konsumpcyjna?

Współczesny świat opiera się w głównej mierze na trzech zasadniczych wymiarach aktywności ludzkiej: kulturowym, ekonomicznym oraz politycznym.

Obecnie jednak istnieje trend do ujednolicenia warstwy ekonomicznej z kulturową poprzez komercjalizację kultury i równoczesne nadawanie sferze gospodarczej wymiaru kulturowego. Wynikiem tego procesu jest zaistnienie tzw. "kultury konsumpcyjnej".

Genezą kultury konsumpcyjnej jest umiejętność gromadzenia pewnych zachowań oraz wartości mających swoje źródło w kulturze. Kultura konsumpcyjna jest wartością, gdzie wielka rzesza jednostek łapczywie łaknie towarów i usług, które są uznawane w społeczeństwie za szczególnie cenne. Te dobra nie muszą mieć przy tym charakteru użytkowego, ale posiadanie ich jest gwarancją społecznej akceptacji. Jednostka, która może się poszczycić aktem własności danego dobra wzbudza powszechny szacunek i podziw, podnosi swój status społeczny. Istotną wartością psychologiczną jest dla niej poczucie satysfakcji oraz uczucie spełnienia, kiedy przedmiot marzeń zostanie przez nią nabyty.

Społeczeństwa ponowoczesne charakteryzują się zatraceniem pierwotnych funkcji konsumpcji jako procesu zdobywania praktycznych przedmiotów. Zamiast tego stała się rodzajem symbolicznego obrzędu.

Formowanie osobowości młodego człowieka poprzez konsumpcjonizm staje się podstawowym zadaniem kultury konsumpcyjnej. Przedstawia ona świat niczym nieograniczony, zachłanny, w którym istnieje potrzeba ciągłej gonitwy za nowymi, atrakcyjnymi przedmiotami. Rzeczywistość, w której funkcjonuje kultura konsumpcyjna jest wybitnie egocentryczna. Konsumpcja oznacza w niej wybór między różnymi produktami, wybór podejmowany częściowo nieświadomie z pomocą reklamy.

Kultura konsumpcyjna charakteryzuje się następującymi cechami:

  • przekształcaniem środowiska społecznego w obrazy, która staje się coraz bardziej powszechna
  • podziałem czasu w szereg istniejących niezależnie od siebie teraźniejszości
  • uwielbieniu dla kiczu, który obrazuje rzeczywistość bez wzbudzania w odbiorcy głębszego zastanowienia się nad jego treścią
  • płytkiej rozmaitości i wielości stylów
  • zmianą jednorodnej osobowości w taką, która utraciła swoją indywidualność w bezczasowej rzeczywistości
  • zmianie charakteru relacji międzyludzkich, która odbywa się za pomocą mass mediów
  • zdolności migracji ludności i adaptowania się do nowych warunków socjoekonomicznych oraz późniejsze "wrastanie" w nową społeczność
  • zaniku poczucia indywidualnej historii, co przyczynia się do porzucenia myśli o ideałach kultury elitarnej i przerzucenie się na realizację konsumpcyjnego stylu życia. Człowiek ogranicza się jedynie do materialnej sfery swojej egzystencji
  • inkorporacji cech będących własnością elit intelektualnych i artystycznych. Poczucia bycia na wpół intelektualistami pozwala zwykłym ludziom skonsumować pozycję społeczną, która była dotychczas dostępna jedynie grupom usytuowanym najwyżej w hierarchii społecznej
  • naśladownictwie jednych ludzi na innych. Dzięki naśladowaniu innych zachowań ludzie mają poczucie wyższości nad tymi, których naśladują
  • utożsamieniu się z symbolami i znakami kultury masowej, bez głębszej refleksji nad ich znaczeniem, co przejawia się w bezkrytycznym przyjmowaniu cudzych wzorców, mód, itp.

Ogromne oddziaływanie kultury masowej na zwykłego człowieka jest możliwe, ponieważ ma ona charakter masowy. Nie jest ona jednak spełnioną przejawem dążeń modernistycznych, ponieważ, wbrew ogólnym sądom, nie oznacza ona ujednolicenie, unifikację i jednorodność kultury globalnej, którego osią jest kultura państw zachodnich. Społeczeństwo ponowoczesne jest jedynie pozornie zbiorowością bez warstw i klas społecznych. Struktura społeczna opiera się na tworzących się niszach konsumpcyjnych powstających w ramach kultury masowej.

Dominacja kultury masowej wymusza od jednostek poszukiwania nowych rodzajów społeczności. Takie społeczności jednak nie tworzą się już w sposób tak spontaniczny jak dawniej, ponieważ obecnie są one formowane przez jednostki, które dzielą ze sobą podobny styl życia objawiający się zarówno w porównywalnym sposobie spędzania wolnego czasu jak i podobnej pracy zawodowej. Takie "enklawy stylu życia" składają się z dwóch elementów: odnoszą się do sfery prywatnej jednostki, ale jednocześnie ogólnospołecznej, ponieważ określają styl życia tej jednostki, który realizuje się na płaszczyźnie publicznej. Zbiorowości "podobnego stylu życia" obrazują upadek wymiaru publicznego oraz odwiecznych zwyczajów.

Kultura popularna egzystuje na styku komercji oraz świata ogólnie pojmowanej kultury. Najważniejszą rolę w niej odgrywa świat mass mediów, ze szczególnym uwzględnieniem telewizji. Nabycie telewizora jest symbolicznym aktem akcesji do świata komercji, uczestnictwa w procesie wymiany towarów. Rozwój telewizji nie zahamował tej tendencji, wręcz ją wzmógł, gdyż rośnie oferta telewizyjna, ale jakość programów pozostaje taka sama.

Rozrywka staje się coraz bardziej dominującym elementem kultury popularnej. Bezmyślne delektowanie się bogatą ofertą radia i telewizji, chęć doświadczenia uciech związanych z podobnym opędzaniem wolnego czasu, co inni powoduje stopniowy zanik kultury elitarnej lub przynajmniej intensywny spadek jej znaczenia. Artyści, dotychczas tworzący kulturę elitarną, wchodzą w sferę kultury popularnej. Czynią to dlatego, ponieważ z wytworów kultury masowej nie potrafią się już utrzymać. Szeroka publiczność łaknie kultury niewysokich lotów i za taką chce płacić.

Kultura konsumpcyjna ma wiele wad, ale trudno jej odmówić i pozytywnych stron. Demokracja oraz masowa wytwórczość skłania jednostki do poznania, jak różnorodny jest świat, w którym żyją, ile mód zgodnie w nim współegzystuje. Ci ludzi potem całkiem świadomie korzystają z tej wolności wyboru. Konkretny styl życia umożliwia jednostce określenie swojej indywidualności. Naśladownictwo określonego rodzaju zachowań wyraża zrozumienie jednostki dla pewnego, społecznie uznanego, systemu postaw i wartości. Każdy ma w jej obrębie okazję rozwijać swój potencjał, niezależnie od tego, z jakiej rodziny pochodzi i czy jest bogaty czy biedny. Kultura konsumpcyjna nie oznacza bynajmniej niebezpieczeństwa wchłonięcia kultur mniej atrakcyjnych. Demokracja bowiem ze swej istoty promuje różnorodność, co stwarza okazję do promocji subkultur. Kultura elitarna, chociaż nie jest atrakcyjna dla szerokiego grona, również znajdzie tutaj swoje miejsce wracając do źródła, czyli egzystując w obrębie warstw elitarnych.

Zestaw obowiązujących tematów dla kandydata na studenta socjologii

  1. Wiedza społeczna na przestrzeni wieków.
  2. Czym jest więź społeczna?
  3. Solidarność społeczna w ujęciu Emile'a Durheima.
  4. Pojęcie instytucji społecznej.
  5. Rodzaje społecznej adaptacji w ujęciu Roberta Mertona.
  6. Psychologia Sigmunda Freuda.
  7. Wzajemne relacje między jednostką, a społeczeństwem.
  8. Grupa społeczna i inne formy zbiorowości.
  9. Funkcje kultury.
  10. Pojęcie "kontroli społecznej".
  11. Co stanowi istotę kultury organizacyjnej?
  12. Globalizacja - jej zasięg i znaczenie dla współczesnego świata.
  13. Czym jest kultura konsumpcyjna?