Dodaj do listy

Psychologia poznawcza: charakterystyka rodzajów pamięci

P A M I Ę Ć

PAMIĘĆ GATUNKOWA

Schematy niektórych zachowań i czynności wysoce przystosowawczy dla danego gatunku są w nim przekazywane z pokolenia na pokolenie za pośrednictwem genów. Jeśli spojrzymy na gatunek Gatunek zespół organizmów o podobnej budowie, wspólnym pochodzeniu, mogących się swobodnie krzyżować, dając płodne potomstwo. W procesie specjacji powstają nowe gatunki. Gatunek jest podstawową jednostką... Czytaj dalej Słownik biologiczny jako na pewnego rodzaju całość, możemy powiedzieć ich wzorzec zachowań realizowanych w każdym jego pokoleniu jest przechowywany w swoistym magazynie pamięciowym przynależnym do tego gatunku. Każdy członek danego gatunku realizuje takie wzorce już od urodzenia i nie wymagają one przykładu ze strony innych osobników danego gatunku, chociaż mogą być doskonalone poprzez trening. Informacją gatunkową mogą stać zachowania realizowane przez osobniki danego gatunku w wielu pokoleniach - pamięć gatunkowa jest podatna na dodawanie nowych informacji. Do informacji przechowywanych w pamięci gatunkowej należą na przykład schematy zachowań instynktownych i odruchów warunkowych.

Funkcje pamięci gatunkowej:

  • zapewnienie osobnikowi schematów zachowań umożliwiających przeżycie zanim nauczy się ich od innych osobników lub na podstawie własnego doświadczenia
  • zmniejszenie zakresu umiejętności, które jednostka musi opanować
  • ograniczenie strat energii poprzez brak konieczności treningu umiejętności wrodzonych

Charakterystyka pamięci gatunkowej:

  • mała podatność na modyfikacje
  • stałość kolejności elementów schematu zachowań
  • schematy rozciągniętych w czasie działań umożliwiających przeżycie (budowa gniazd, hibernacja, gromadzenie zapasów)
  • podatność na rozbudowę

RODZAJE PAMIĘCI OSOBNICZEJ

Pamięć osobnicza dotyczy jedynie informacji pochodzących z osobistego doświadczenia jednostki. Pamięć osobniczą dzielimy na wiele rodzajów, ze względu na jej przedmiot, cechy poszczególnych faz procesu pamięciowego, długość przechowywania informacji a także charakter przechowywanej wiedzy.

1. Ze względu na przedmiot, wyróżniamy następujące rodzaje pamięci osobniczej:

  • pamięć obrazowa - dotyczy zapisu informacji pochodzących nie tylko z modalności wzrokowej lecz także informacji słuchowych, smakowych, węchowych, dotykowych i motorycznych; często w fazie zapamiętywania wspomagana jest opisem słownym (werbalizacja). Wiąże się z przechowywaniem takich informacji jak nawyki motoryczne (np. charakterystyczne gesty). Jej pojemność i długość przechowywania informacji zależy od indywidualnych różnic w odniesieniu do poszczególnych modalności. Jakość pamięci obrazowej w zakresie jednej modalności nie wiąże się z jakością w zakresie pozostałych modalności, aczkolwiek niektóre anatomiczne struktury pamięci są zaangażowane we wszystkie procesy pamięciowe a ich uszkodzenie powoduje zaburzenia pamięci obrazowej w zakresie wszystkich modalności. W życiu jednostki cechy przedmiotów są początkowo zapamiętywane na podstawie informacji z jednej modalności lecz później zaczyna ona postrzegać i zapamiętywać polimodalnie.

* werbalizacja - proces ujmowania w słowa przedmiotu percepcji; umiejętność nabyta i rozwijana z wiekiem; wspomaga zapamiętanie obrazów pochodzących z różnych modalności

  • pamięć werbalna - przechowuje słowny zapis treści myśli; dotyczy jedynie treści niosących sens i jest właściwa jedynie człowiekowi; treść informacji przechowywanej w pamięci werbalnej może być uzupełniona o treść informacji w pamięci obrazowej (wizualizacja, wyobrażenie).
  • pamięć uczuć - dotyczy doświadczeń emocjonalnych; przechowuje zapis informacji pochodzących z różnych modalności. Może zachodzić interferencja treści przechowywanych w pamięci uczuć z zapisem w pamięci obrazowej lub/i werbalnej, co oznacza, że zapamiętane emocje mogą zmieniać sposób, w jaki pamiętamy zdarzenia oraz myśli.

2. Ze względu na specyficzne cechy faz procesu pamięciowego:

    • sposób zapamiętania: pamięć mechaniczna lub logiczna

pamięć mechaniczna

pamięć logiczna

dotyczy informacji, których zapamiętanie przebiega bez zrozumienia, jedynie ze względy na fizyczne cechy informacji;

informacje są zapamiętywane dokładnie ale mogą szybko zostać zapomniane;

dotyczy zazwyczaj materiału bezsensownego

dotyczy informacji, których zapamiętywaniu towarzyszy analiza i zrozumienie treści; informacje nie są zapamiętane dokładnie lecz zapamiętany jest ich ogólny sens, co pozwala na manipulację materiałem pamięciowym i dalsze wykorzystywanie go w procesach umysłowych; pozwala na zapamiętywanie informacji na dłużej; dotyczy zazwyczaj materiału sensownego

  • wolicjonalny charakter zainicjowania procesu: pamięć dowolna lub mimowolna

pamięć dowolna

pamięć mimowolna

dotyczy materiału, który świadomie chcemy zapamiętać i do którego zapamiętania dążymy;

zapamiętywany materiał podlega świadomej selekcji;

zapamiętywaniu towarzyszą mechanizmy takie jak: koncentracja na materiale, analiza i porządkowanie treści, werbalizowanie, próbne odtwarzanie;

zapamiętywanie świadome jest skuteczniejsze ale wymaga wysiłku;

częstsza u dzieci Dzieci Z. Nałkowska Medaliony - Dorośli i dzieci w Oświęcimiu, bohaterowie autentyczni; dzieci przybywające do Oświęcimia nie miały wielkich szans przetrwania. Mniejsze i słabsze natychmiast kierowano... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum w wieku szkolnym i osób dorosłych

dotyczy materiału zapamiętywanego podświadomie;

zapamiętywany materiał nie jest selekcjonowany;

zapamiętywaniu nie towarzyszy żadna ukierunkowana na nie aktywność;

zapamiętywanie odbywa się podświadomie i bez wysiłku, ale materiał nie jest zapamiętany na długo

częsta u dzieci w wieku przedszkolnym

  • trwałość przechowywania zapamiętanej informacji: pamięć bezpośrednia i odroczona

pamięć bezpośrednia

pamięć odroczona

dotyczy materiału, który ma być odtworzony zaraz po zapamiętaniu czyli informacji wykorzystywanych na bieżąco;

materiał jest zapamiętany na krótko, zazwyczaj zostaje zapomniany zaraz po zaprzestaniu powtarzania podtrzymującego, ale zapamiętanie nie wymaga zbyt dużego wysiłku;

ma małą pojemność wyrażaną liczbą Millera: 7+/−2 elementy

dotyczy materiału, który ma zostać zapamiętany trwale czyli wiedzy;

materiał zapamiętany może być odtwarzany nawet przez całe życie, ale proces zapamiętywania angażuje głębokie struktury pamięci i wymaga znacznego wysiłku;

ma nieograniczoną pojemność

  • sposób odpamiętywania: pamięć rozpoznawcza i odtwórcza

pamięć rozpoznawcza

pamięć odtwórcza

dotyczy odtwarzania poprzez rozpoznanie czyli poprzez odpowiadanie na pytanie: czy dany element jest elementem zapamiętanym;

wymaga mniej wysiłku, ponieważ korzysta z zapamiętywania cech fizycznych informacji;

rozpoznawanie jest bardzo skuteczne

dotyczy odtwarzania poprzez odpamiętanie czyli poprzez odpowiadanie na pytanie: jaki element został zapamiętany;

wymaga wiele wysiłku, gdyż zapamiętywana informacja zazwyczaj musi być zanalizowana pod względem treści i sensu;

odpamiętywanie jest skuteczne jedynie w przypadku bardzo dobrze zapamiętanego materiału

3. Ze względu na pojemność i czas przechowywania:

Wyróżnia się trzy główne systemy pamięci przemijającej oraz trzy systemy pamięci trwałej.

Systemy pamięci przemijającej

  • pamięć sensoryczna

Przyjmuje się, że każda modalność zmysłowa posiada własny magazyn pamięciowy. Jednak badania przeprowadza się zazwyczaj tylko na magazynie pamięci ikonicznej (wzrok) i echoicznej (słuch). Badania nad pamięcią ikoniczną prowadził Sperling zaś w zakresie badań nad pamięcią echoiczną pionierem była Treisman. Informacja w pamięci sensorycznej jest przechowywana przez bardzo krótki czas: 2 s w pamięci ikonicznej i do 10 s w pamięci echoicznej.

  • pamięć krótkotrwała (STM - short term memory)

Informacja jest kodowana w pamięci krótkotrwałej poprzez wewnętrzne powtarzanie (powtarzanie w myślach). Czas jej przechowywania również jest związany z powtarzaniem, dzięki któremu można podtrzymać informację w pamięci; bardzo długie powtarzanie prowadzi do przeniesienia informacji do magazynu pamięci długotrwałej. Badania nad pamięcią krótkotrwałą zaczął prowadzić Saul Sternberg. Wykazano istnienie charakterystycznych dla pamięci krótkotrwałej efektów towarzyszących odpamiętywaniu: efekt pierwszeństwa - lepiej pamiętane są elementy, które pojawiły się na początku materiału do zapamiętania; efekt świeżości - lepiej pamiętane są elementy, które pojawiły się na końcu materiału do zapamiętania.

Przyczynę zapominania informacji z pamięci krótkotrwałej może stanowić samoistne zanikanie informacji wraz z upływem czasu, przekierowanie uwagi czyli zaniechanie powtarzania informacji na rzecz innego zadania a także interferencja między informacjami czyli zacieranie jednej informacji przez drugą.

  • pamięć robocza (WM - working memory)

Pamięć robocza jest częścią pamięci krótkotrwałej, która nie ma za zadanie tylko biernego przechowywania informacji lecz pozwala także na przetwarzanie, nadzorowanie i koordynację przechowywanych informacji. Tę ideę pamięci roboczej sformułowali Baddeley i Hitch. W obrębie pamięci roboczej badacze ci wyróżnili cztery Cztery Liczba cztery symbolizuje wszechświat materialny, cztery pory roku, cztery strony świata, cztery kwadry księżyca, cztery wiatry, cztery wieki ludzkości, cztery rzeki Hadesu, cztery konie Apokalipsy,... Czytaj dalej Słownik symboli literackich podsystemy:

a) centralny system wykonawczy - pełni on trzy główne funkcje: na bieżąco przetwarza informacje, nadzoruje to przetwarzanie oraz koordynuje pracę podległych mu buforów pamięci

b) pętla artykulacyjno-fonologiczna - składa się z dwóch mechanizmów: biernego (fonologicznego) odpowiedzialnego za krótkotrwałe przechowywanie informacji fonologicznych oraz czynnego (artykulacyjnego) odpowiedzialnego za bieżące przetwarzanie informacji fonologicznych

c) szkicownik wzrokowo-przestrzenny - składa się z dwóch mechanizmów: biernego magazynu wzrokowego odpowiedzialnego za krótkotrwałe przechowywanie informacji wizualnych oraz czynnego wewnętrznego "skryby" odpowiedzialnego za bieżące przetwarzanie informacji wizualnych

d) bufor epizodyczny - jest odpowiedzialny za krótkotrwałe przechowywanie informacji zapisanych jednocześnie w kodzie werbalnym i wizualnym

Istnieje konkurencyjny dla modelu Baddeleya i Hitcha model pamięci roboczej. Autorem tego modelu jest Cowan, według którego istotą pracy pamięci roboczej jest poziom aktywacji (pobudzenia). Zgodnie z tym modelem informacjom aktualnie przetwarzanym towarzyszy wysoki poziom pobudzenia i znajdują się one w ognisku uwagi, co oznacza, że są one dostępne świadomości. Pozostałe informacje znajdują się poza ogniskiem uwagi, ale mogą zostać do niego przeniesione jeśli uzyskają odpowiedni poziom aktywacji.

Systemy pamięci trwałej

  • pamięć semantyczna

Pamięć semantyczna obejmuje łatwą do zwerbalizowania wiedzę ogólną oderwaną od kontekstu autobiograficznego. Wiedza semantyczna ma strukturę sieci, w której poszczególne informacje stanowiące węzły łączą się między sobą za pośrednictwem nici skojarzeniowych. Struktura ta umożliwia odpamiętywanie cech i kontekstów informacji na zasadzie rozprzestrzeniającej się po sieci aktywacji. Pamięć semantyczna jest oderwana od kontekstu jej nabywania.

  • pamięć epizodyczna

Pamięć epizodyczna stanowi zapis informacji dotyczących wydarzeń charakteryzujących się określonym czasem i przestrzenią. Struktura informacji w pamięci epizodycznej opiera się na chronologii. Odpamiętywanie informacji o wydarzeniach ma zatem związek zarówno z określeniem czasu, w którym miały miejscem (datowaniem) jak również określeniem ich stosunku chronologicznego do innych wydarzeń, o których informacja znajduje się w magazynie pamięci epizodycznej. Datowanie wydarzeń z pamięci epizodycznej może odbywać się z różną precyzją. Pamięć epizodyczna jest związana z kontekstem jej nabywania.

  • pamięć autobiograficzna

Pamięć autobiograficzna jest specyficznym magazynem, w którym przechowywane są informacje dotyczące indywidualnej historii życia danej jednostki. Pamięć autobiograficzna, podobnie jak epizodyczna, dotyczy informacji o wydarzeniach. Odróżniającą te dwa magazyny pamięci cechą jest fakt, że informacje o wydarzeniach przechowywane w pamięci autobiograficznej pozostają w bezpośrednim odniesieniu do jednostki. Oznacza to, że do pamięci autobiograficznej trafiają jedynie te wydarzenia, w których jednostka osobiście brała udział. Dla większej precyzji można powiedzieć, że to właśnie doświadczenie jednostki udziału w jakimś zdarzeniu zostaje zapisane w pamięci autobiograficznej. Porządek informacji przechowywanych w pamięci autobiograficznej może odnosić się zarówno do chronologii wydarzeń jak i do ich tematyki. Zdaniem Conwaya zawartość pamięci autobiograficznej jest zorganizowana w trzy bloki: wiedzę na temat okresów życia, pamięć zdarzeń ogólnych (pojedynczych lub powtarzających się) oraz pamięć zdarzeń specyficznych (czyli jednorazowych i szczególnych). Niektórzy badacze twierdzą, że pamięć autobiograficzna może zawierać informacje zarówno epizodyczne jak i semantyczne, a co za tym idzie również informacje abstrakcyjne dotyczące danej jednostki.

ZABURZENIA PAMIĘCI

Zaburzenia pamięci mogą mieć różny charakter ze względu na to, jaka jej struktura uległa uszkodzeniu. Wyróżnia się trzy następujące rodzaje amnestycznych zaburzeń pamięci:

  • amnezja wsteczna - polega na niezdolności do przypomnienia sobie zdarzeń z przeszłości
  • amnezja następcza - polega na niemożności trwałego zapamiętania bieżących zdarzeń
  • amnezja globalna - zaburzenia pamięci obejmujące zarówno amnezję wsteczną jak i następczą

Najczęściej chorobom mózgu towarzyszą objawy amnezji następczej. Amnezja wsteczna występuje głównie w wyniku choroby Korsakowa, Alzheimera, zapalenia mózgu, niedokrwienia, uszkodzeń pourazowych oraz nowotworów.

W I E D Z A

Wiedza jest to zbiór informacji zgromadzonych w magazynie pamięci trwałej. Informacje, które są elementami wiedzy są umysłowymi reprezentacjami świata. Wiedza posiada strukturę, czyli sposób uporządkowania informacji, która jest zależna od rodzaju informacji tworzących wiedzę na dany temat. Informacje zaś różnią się między sobą sposobem w jaki są nabywane. Informacje trafiają do magazynu pamięci trwałej w procesie zapamiętywania czyli zapisywania śladu pamięciowego poprzez formację mózgową zwaną hipokampem. W hipokampie dokonuje się jedynie konsolidacja śladu pamięciowego, nie wiadomo jednak, gdzie przechowywany jest ślad pamięciowy.

RODZAJE WIEDZY

  • Wiedza deklaratywna i proceduralna

Podział wiedzy na deklaratywną i proceduralną został wprowadzony przez Ryle'a. Opisał on wiedzę deklaratywną jako wiedzę "że" a wiedzę proceduralną jako wiedzą "jak". Wiedza deklaratywna odnosi się do danych zapisanych w magazynie pamięci trwałej. Dane będące zawartością wiedzy deklaratywnej mogą być różnego rodzaju. W jej skład wchodzą zarówno informacje z zakresu wiedzy semantycznej (na przykład budowa cząsteczki wody), epizodycznej (na przykład trzęsienie ziemi w Japonii) jak i autobiograficznej (na przykład: dziś rano uciekł mi autobus, którym jeżdżę na uczelnię). Wiedza deklaratywna posiada element semantyczny, co sprawia, że jest łatwa do zwerbalizowania. Wiedza proceduralna dotyczy zaś zapisu w magazynie pamięci trwałej schematów procedur wykonywania czynności umysłowych i motorycznych. Dane tworzące wiedzę proceduralną mogą dotyczyć zarówno umiejętności wykonawczych (na przykład jazda na rowerze) jak i umiejętności poznawczych (na przykład używanie języka).

Wiedza deklaratywna i proceduralna różnią się sposobem w jaki są nabywane. Wiedza deklaratywna jest nabywana stopniowo i dyskretnie; niemal nie zauważamy jak kolejne nowe informacje są włączane do jej struktury. Wiedza proceduralna jest zaś nabywana poprzez wielokrotne ćwiczenie danej czynności.

Możliwe jest wykorzystanie wiedzy deklaratywnej jako wiedzy proceduralnej. Dzieje się tak na przykład gdy stosujemy wiedzę pochodząc z przeczytanej przez nas instrukcji obsługi jakiegoś urządzenia do wykonania czynności polegającej na jego uruchomieniu.

  • Metawiedza

Metawiedza dotyczy wiedzy czy świadomości tego, że coś wiemy lub umiemy wykonać jakąś czynność. Metawiedza może ujawniać się w sposób bezpośredni, czyli kiedy zastanawiamy się ile wiemy na dany temat lub czy znamy odpowiedź na dane pytanie. Może się ona jednak ujawniać w sposób niebezpośredni, na przykład poprzez wybór strategii rozwiązywania danego zadania czy wykonywania danej czynności.

  • Wiedza jawna, niejawna i ukryta

Wiedza jawna obejmuje wszystkie wyżej wymienione rodzaje wiedzy, których zawartość może być uświadomiona. Wiedza niejawna dotyczy nieuświadomionych informacji zapisanych w magazynie pamięciowym na skutek procesu mimowolnego uczenia się. Wiedza ukryta również dotyczy danych nieuświadomionych nabytych w trakcie długotrwałego procesu treningu i doświadczenia.

* mimowolne uczenie się jest paradygmatem badawczym stosowanym do badania procesów dotyczących wiedzy niejawnej; najczęściej stosowanym zadaniem w tym paradygmacie jest zadanie uczenia się sztucznych gramatyk polegające na prezentacji osobom badanym sekwencji ciągów elementów ułożonych według sztucznie ustalonej reguły; badania dowodzą, iż osoby badane są w stanie wykorzystywać daną regułę w procesie elaboracji nad innymi ciągami elementów (na przykład rozpoznać, czy jakiś ciąg pasuje do reguły rządzącej poprzednią sekwencją ciągów), mimo że często nie są świadome faktu, że sekwencją prezentowaną na początku rządziła jakakolwiek reguła, a już bardzo rzadko są w stanie tę regułę zwerbalizować.

  • Wiedza ekspercka

Wiedza ekspercka jest to bardzo szczegółowa i rozbudowana wiedza obejmująca informacje dotyczące tylko jednaj dziedziny. Posiadanie wiedzy eksperckiej w danej dziedzinie umożliwia zauważanie w otoczeniu wzorców i struktur, które są charakterystyczne dla tej właśnie dziedziny. Jest spowodowane faktem, iż wiedza ekspercka wiąże się z ponadprzeciętną sprawnością w zakresie pamięci krótko- i długotrwałej, co umożliwia łatwiejsze i szybsze zestawianie informacji przechowywanych w magazynie pamięciowym z nowymi informacjami napływającymi z otoczenia.