Dodaj do listy

Główne założenia koncepcji psychoanalitycznej Freuda

Koncepcja psychoanalizy

Dynamicznie rozwijająca się w XIX wieku psychologia przeżyła pod koniec tego okresu ogromny przełom. Teoria psychiatry Zygmunta Freuda zrewolucjonizowała podejście terapeutyczne do pacjenta. Freud opracował formę psychoterapii, która miała na celu wyjaśnianie i leczenie zachowań patologicznych mających podłoże w zaburzeniach emocjonalnych. Metoda ta polegała na analizie życia psychicznego pacjenta umożliwiającej zdiagnozowanie przyczyn jego problemów. Z tego względu nazwano ją psychoanalizą.

Badawczy aspekt psychoanalizy miał na celu umożliwienie opisania struktury ludzkiej psychiki i zrozumienia mechanizmów kierujących rozwojem człowieka i funkcjonowaniem jego osobowości. Zainteresowanie Freuda wzbudzał także proces tworzenia przez człowieka środowiska społecznego i wzajemne oddziaływanie tego środowiska na procesy psychiczne człowieka. Badał on więc także zagadnienia kulturowe i społeczne dotyczące jednostki ludzkiej. U założeń freudowskiej teorii leżał pogląd o ogromnym znaczeniu rozwoju rodowego jednostki dla jej rozwoju osobniczego. Według Freuda skutkiem tego jest konflikt motywacyjny zmuszający jednostkę do nieustannego dokonywania wyboru między zachowaniem stymulowanym przez popędy a tym, które jest narzucane przez normy kulturowe. Intencją Freuda było aby dzięki terapii psychoanalitycznej można było nie tylko skutecznie leczyć patologie behawioralne lecz także w większym stopniu poznać i zrozumieć sterujące zachowaniem mechanizmy. Ze względu na to, Freud skupił się na analizie motywów dominujących w kierowaniu zachowaniem człowieka. Wśród tych motywów wyróżnił przede wszystkim popędy, zwłaszcza seksualny, skłaniające jednostkę do działania w określonym kierunku. Freud był zdania, że rola popędów w życiu człowieka jest ogromna już podczas pierwszych kilku lat jego rozwoju.

Freud analizował działanie popędów w życiu dzieci Dzieci Z. Nałkowska Medaliony - Dorośli i dzieci w Oświęcimiu, bohaterowie autentyczni; dzieci przybywające do Oświęcimia nie miały wielkich szans przetrwania. Mniejsze i słabsze natychmiast kierowano... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum oraz wpływ wychowania na modelowanie ich działania. Ukazał on proces, w którym środowisko rodzinne wykształca w dziecku myślenie o jego popędach jako o czymś złym i o wpajanej przez rodziców konieczności kontrolowania a wręcz tłumienia popędów. Według Freuda konflikt ten między naturą a kulturą wywołuje napięcie i rodzi niepokój towarzyszący jednostce również w życiu dorosłym. Zgodnie z teorią Freuda, tłumione przez ludzi instynkty mogą zostać zagłuszone w świadomości danej jednostki, ale wciąż mają wpływ na jej podświadomość. Ze względu na to, zachowania patologiczne i irracjonalne są według Freuda w rzeczywistości uzasadnione, tyle że ich źródło nie jest uświadomione. Psychoanaliza Psychoanaliza metoda psychologicznej analizy osobowości stworzona przez Z. Freuda (zob. freudyzm), której celem było leczenie kompleksów i zaburzeń psychicznych poprzez badanie sfer podświadomości człowieka.... Czytaj dalej Słownik terminów literackich ma na celu odkrycie owego źródła zaburzeń w procesach nieświadomych i uświadomienie jednostce przebiegu tych procesów, co umożliwi jej kontrolę nad motywami jej własnych zachowań. Według Freuda wpływ procesów nieświadomych na zachowanie człowieka jest ogromny, może nawet większy niż wpływ procesów świadomych. Zdaniem badacza procesy nieświadome przejawiają się na zewnątrz występowaniem przejęzyczeń, pozornie nieuzasadnionych skojarzeń, przestawień czy pominięć jak również objawów choroby psychicznej.

W swojej teorii Freud wyróżnił trzy następujące warstwy psychiki:

  • nieświadomość
  • przedświadomość
  • świadomość

Według niego świadomość nie stanowi najważniejszy warstwy psychiki lecz dotyczy głównie bieżących wydarzeń i wiedzy o tym, że coś jest czyli zdolności percepcyjnych kontroli napływających bodźców. Informacje na temat tego, dlaczego coś jest lub się dzieje są zaś zawarte w nieświadomości, w której ma miejsce większość mechanizmów motywujących zachowanie. Tak więc rolę świadomości można określić jako monitoring i kontrolę zachowania, podczas gdy rolą nieświadomości jest wywoływanie i ukierunkowywanie zachowania.

W skład koncepcji psychoanalizy Freuda wchodzą trzy teorie dotyczące rozwoju dziecięcego, funkcjonowania umysłu oraz metody terapii zaburzeń psychicznych. Freud wprowadził alternatywne dla klasycznych ówcześnie teorii traktowanie procesów rozwojowych dzieci. Według jego przekonań bowiem popędy przypisywane dotychczas jedynie dorosłym są wrodzone, a więc dotyczą także dzieci już w początkach ich rozwoju. Freud uważa, że dziecko instynktownie dąży do zaspokajania własnych potrzeb, a dopiero stopniowo zaczyna rozumieć, że w społeczeństwie istnieją zasady ważniejsze od jego własnych potrzeb. Dzięki temu może się w osobowości dziecka ukształtować nową funkcję polegającą na sprawowaniu kontroli nad jego zachowaniem i jego zgodnością z powszechnymi normami społecznymi. Jakiekolwiek zachowanie niezgodne z tymi normami wywołuje reakcję systemu nadzorczego polegającą na doświadczeniu poczucia winy. W kształtowaniu tej funkcji osobowości kluczowe znaczenie ma rola środowiska rodzinnego i relacji interpersonalnych.

Podstawą koncepcji psychoanalizy jest pogląd Freuda o nieświadomym charakterze procesów psychicznych człowieka i o kluczowej roli libido Libido popęd płciowy - skłonność do kontaktu płciowego z osobnikami przeciwnej płci. U kręgowców i człowieka l. występuje pod wpływem hormonów gonadotropowych oraz hormonów płciowych wydzielanych... Czytaj dalej Słownik biologiczny czyli popędu seksualnego w procesach motywacyjnych. Nieświadomość pozostaje w sprzeczności ze świadomością, jest przez nią ograniczana i cenzurowana. Konflikt ten ma rozpoczyna się na wczesnym etapie rozwoju seksualności dziecka, kiedy to kierowany popędami rozwój dziecka napotyka wpływ zasad społecznych przekazywanych przez opiekunów i wychowawców. W obrębie nieświadomości znajdują się tłumione pragnienia i nieuświadomione motywy działania oraz wspomnienia i myśli podświadomie wyparte przez jednostkę ze świadomości. Przyczyną takiego wyparcia może być to, że dane zdarzenie Zdarzenie motyw stanowiący elementarny składnik fabuły. Zdarzenia w obrębie fabuły układają się w wątki dotyczące jednej lub kilku postaci. Zdarzenie zmienia sytuację w świecie przedstawionym utworu.
...
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
jest dla jednostki traumatyczne lub bolesne więc usuwa je ona ze świadomości w odruchu obronnym. Według Freuda działania procesów nieświadomych nie można skorygować ani wyeliminować z życia psychicznego jednostki.

Procesy nieświadome, pomimo tego, że nie zdajemy sobie sprawy z ich działania, mają ogromny wpływ na nasze życie kierując wyborem naszych celów i intensywnością dążeń, kształtując nasze poglądy i modelując relacje społeczne nawiązywane przez nas. Nieświadome życie psychiczne jednostki stanowi bazę dla jej świadomych zachowań i emocji. Mechanizm ten działa również w drugą stronę: wszystkie zdarzenia i emocje doświadczane przez jednostkę w jej życiu przenikają do nieświadomości, są w niej przetwarzane i rozwijają się w nowe konstrukty psychiczne. Zgodnie z teorią Freuda nieświadomość jest więc pomostem między życiem psychicznym a życiem zewnętrznym jednostki. Nieświadomość pozwala też na powiązanie doświadczeń z dzieciństwa z zachowaniem jednostki w jej dorosłym życiu, a tym samym wyjaśnienie tych zachowań przez odniesienie do motywów mających korzenie w przeszłości.

Id jest strukturą osobowości odpowiedzialną za instynkty wrodzone kierujące zachowaniem dzieci. Struktura ta pojawia się więc jako pierwsza ze wszystkich części osobowości. Id tworzą elementy dziedziczne związane z podstawowymi popędami i instynktami odnoszącymi się do doznań sensorycznych. Motywacyjna rola id polega na skłanianiu jednostki ku dążeniu do przyjemności i zaspokajania własnych potrzeb a także unikania doznań nieprzyjemnych. Działaniem mechanizmu motywacyjnego id kieruje więc reguła hedonizmu (rozkoszy). Działanie id jest nieprzerwane i nieuświadomione a jego celem jest bezzwłoczne zaspokajanie wszelkich egoistycznych potrzeb i pragnień niezależnie od kosztów. Działanie motywowane przez id jest więc często nieracjonalne i destrukcyjne w skutkach. Według Freuda id jest mechanizmem odziedziczanym przez człowieka z pokolenia na pokolenie w trakcie rozwoju filogenetycznego naszego gatunku czyli spadkiem po naszych praprzodkach. Id jest głównym źródłem energii i siłą napędową osobowości jednostki.

Id oddziałuje również w dorosłym życiu jednostki, ponieważ jego aktywność jest ciągła. Jednak w miarę rozwoju i dojrzewania, jednostka zaczyna zdawać sobie sprawę z tego, że nie wszystkie jej pragnienia mogą być zaspokojone i że kierowanie się wyłącznie zasadą przyjemności w rzeczywistości nie jest przystosowawcze. Wówczas jednostka zaczyna bardziej realistycznie oceniać sens zaspokajania poszczególnych pragnień i dokonuje pierwszych wyborów między alternatywnymi możliwościami zysku. W wyniku tego wykształca się kolejna struktura osobowości czyli ego. Ego jest więc strukturą świadomą opartą na racjonalności i kontrolującą działanie id a jego głównym zadaniem jest wywoływanie zachowań przystosowawczych i samozachowawczych. Działanie ego wprowadza stan równowagi poprzez kierowanie wyborem potrzeb, które mają być zaspokajane i pierwotnych popędów, które mają zostać zahamowane. Ego ma za zadanie koordynowanie innych czynników motywacyjnych i wymogów rzeczywistości. Zachowania motywowane przez ego są odnoszone do rzeczywistości życia jednostki i jej związków z "ja". To właśnie ono stanowi najwierniejszy obraz Obraz W najogólniejszym znaczeniu: świat przedstawiony w utworze literackim jako odzwierciedlenie jakiejś rzeczywistości zewnętrznej, np. obraz XIX-wiecznej Warszawy w Lalce B. Prusa. Takie pojmowanie kategorii... Czytaj dalej Słownik terminów literackich "ja" jednostki, jest bowiem strukturą odpowiadającą nie za same motywy lecz za decyzje podejmowane po rozważeniu tych motywów. Ego jest też częścią osobowości eksponowaną na zewnątrz. Jest strukturą nabytą i skonstruowaną w oparciu o doświadczenie, co sprawia, że może się także wraz z nabywaniem doświadczenia rozwijać. Ego ma znaczenie pragmatyczne dla funkcjonowania jednostki, ponieważ jest zdolne do przewidywania konsekwencji działań. Funkcjonowanie ego jest podporządkowane zasadzie realizmu.

Istnieje jeszcze jedna struktura ludzkiej osobowości, składająca się według Freuda z nad-jaźni i sumienia. Struktura ta, o nazwie superego (nad "ja"), rozwija się najpóźniej w życiu jednostki wskutek nabywania przez nią zasad i norm społecznych. W wyniku działania mechanizmu identyfikacji jednostki ze społeczeństwem dochodzi do uwewnętrznienia owych reguł społecznych i włączenia ich w system własnych reguł jednostki. Superego jest częścią nieświadomości, podobnie jak id, i także wpływa na zachowania świadome, jego rola jest jednak inna. Superego stanowi rodzaj Rodzaj jednostka systematyczna - jedna z kategorii w systemie klasyfikacji roślin i zwierząt, wyższa od gatunku, a niższa od rodziny, np. rodzaj szczur obejmuje gatunki: szczur śniady, szczur wędrowny; rodzaj... Czytaj dalej Słownik biologiczny przeciwwagi dla motywacji wypływającej z id. Motywuje ono do postępowania zgodnie z zasadami moralnymi i kontroli egoistycznych pragnień jednostki. Superego kontroluje także bodźce napływające z zewnątrz pod kątem przystawalności do moralnych zasad i niejako cenzuruje nasze spostrzeganie zapobiegając przedostaniu się nieodpowiednich treści do świadomości. Superego nadzoruje działania ego, potępia je bądź aprobuje. Ego dokonuje więc wyborów między tym czego "chce" id a tym, co uważa za słuszne superego. Superego stymuluje proces nieustannego samodoskonalenia się ego. Część superego zwana sumieniem ma za zadanie rozważanie możliwych wyborów i decydowanie o ty, który z nich jest właściwy. Nad-jaźń jest wyidealizowanym obrazem jednostki, do którego dążenie motywuje ją do działań zgodnych z sumieniem. Silne superego oznacza więc zablokowanie wpływów prymitywnych popędów związanych z id.

Zgodnie z teorią psychoanalityczną Freuda walka superego z id ma głęboki sens dla egzystencji jednostki. W jej wyniku wyeliminowane zostają bowiem zachowania dla jednostki nienaturalne czyli skrajne w którąś ze stron (skrajnie biologiczne lub skrajnie kulturowe i sztuczne). Równowaga między wpływem czynników biologicznych i środowiskowych utrzymywana przez ego umożliwia harmonijne funkcjonowanie jednostki na granicy tych wpływów. Wyróżnione przez Freuda struktury osobowości mają więc dla jednostki ogromne znaczenie przystosowawcze. Ich rola jest jednak właściwie spełniana dopiero wówczas, gdy wszystkie trzy są odpowiednio wykształcone.

Według Freuda procesy nieświadome mają główny wpływ na świadome zachowanie, procesy świadome (ego) służą jedynie dokonaniu wyboru między wzmocnieniem motywów nieświadomych (id lub superego). Jednak rola ego może zostać jeszcze bardziej ograniczona i stłumiana poprzez lęk. Harmonii podtrzymywanej przez działanie ego zagraża zachwianie ze strony zarówno id jak i superego, z których każde dąży do dominacji nad zachowaniem jednostki. Przesilenie w którąkolwiek stronę powoduje zaburzenie związku "ja" z reprezentowaną przez ego rzeczywistością, ponieważ ani id ani superego nie działają racjonalnie. Zagraża to prawidłowemu rozwojowi relacji społecznych jednostki.Ego musi bronić przed stłumieniem przez struktury nieświadome jak również zapobiegać konfliktom wewnętrznym prowokowanym przez ich kolidujące ze sobą motywy. Ego dąży do utrzymania ciągłej równowagi i dlatego musi nieustannie osiągać kompromis między dążeniami id a dążeniami superego. W tym celu wykorzystuje specyficzne mechanizmy obronne, czyli procesy nieświadome pojawiające się w reakcji na zagrożenie lub napięcie organizmu. Działanie tych mechanizmów umożliwia zredukowanie napięcia i przywrócenie organizmowi stanu równowagi. Mechanizmy te są związane z motywacją obronną i uaktywniają się automatycznie. Wyróżnia się wśród nich mechanizmy takie jak regresja, wyparcie, przeniesienie, negacja czy projekcja. Ego może tłumić pragnienia idsuperego które nie spełniają wymogów realizmu i wypierać je do nieświadomości aby nie mogły wpływać na zachowanie jednostki. Poziom wykształconych mechanizmów obronnych wpływa więc na podejmowane przez ego decyzje. Według Freuda człowiek nie miałby problemów z kontrolowaniem swoich pragnień, gdyby ego było silniejsze odid. Niestety, ego jest jednak w dużym stopniu uzależnione od id, ponieważ to właśnie ono stanowi główne źródło energii.

Zdaniem Freuda żaden dokonywany przez jednostkę wybór nie jest przypadkowy lecz kierują nim nieuświadomione motywy. Dzięki temu możliwe jest odczytanie treści ludzkiej nieświadomości poprzesz poznanie warunków życia jednostki. Freud uważał za obowiązek każdego człowieka monitorowanie własnych wyborów, a przez to zgłębianie treści własnej nieświadomości. Freud twierdzi, że na wszystkie myśli, emocje i działania jednostki mają wpływ wydarzenia z okresu jej dzieciństwa i dojrzewania. Dlatego do treść podświadomości można zgłębiać poprzez obserwację zachowania jednostki skonfrontowaną z jej wspomnieniami z tych okresów.

Szczególnie istotne miejsce w psychoanalizie zajmuje badanie marzeń sennych. Freud uważał, że sny biorą źródło w podświadomej części osobowości śniącego, co umożliwia dokonanie wglądu w jej treść poprzez analizę treści marzeń sennych. Również treść snów ma dla Freuda związek z przeżyciami okresu dzieciństwa. Przeżycia te uważane są za siłę napędową procesu produkcji marzeń sennych. Wspomnienia z dzieciństwa związane ze stłumionymi i wypartymi wówczas pragnieniami są materiałem, z którego podświadomość kształtuje treści sennych marzeń. Sny są więc dziełem podświadomości jednostki śniącej.

W strukturze marzenia sennego Freud wyróżnia jego jawną treść i myśl ukrytą. Jawna treść marzenia sennego jest to fabuła dosłowna snu, ta, którą odtwarzamy opowiadając komuś, co nam się śniło. Ukryte myśli marzenia sennego to treść interpretowana, do której można dojść poprzez ciąg skojarzeniowy wychodzący od treści jawnej. Takie uświadomienie nieuświadomionych zwykle pragnień id (pragnienia mające źródło w wydarzeniach z dzieciństwa są zawsze wytworami id) jest możliwe dzięki temu, że w czasie snu jednostki kontrola nad jej procesami psychicznymi jest obniżona. Freud uważa jednak, że procesy świadome nie są całkiem wyłączone w czasie snu, co powoduje luki i inne zniekształcenia w zakresie treści jawnej marzeń sennych. Aktywność psychiczna w czasie snu pozwala na uzewnętrznienie procesów psychicznych. To co psychiczne, czyli nieuświadomione myśli, przybiera postać fizyczną: zdarzeń, osób, mowy, symboli przenikających do snów i tworzących ich treści jawne. Według Freuda w tworzeniu snów uczestniczą dwa procesy. Pierwszy z nich to proces myślowy obejmujący myśli nieuświadomione, które uwalniają się przy braku kontroli ze strony świadomości. Drugi proces ma na celu przełożenie owych myśli na język zdarzeń, które śniący widzi we śnie. Myśli nieświadome są zamieniane w obrazy tak, by pozostały niezrozumiałe dla świadomych procesów poznawczych. Treść jawna marzenia sennego jest często niezrozumiała również dlatego, że wyraża myśli pozostające pod kontrolą nieświadomości, a więc takie, których nie dotyczą realizm Realizm Metoda twórcza, polegająca na ukształtowaniu elementów dzieła zgodnie z prawdziwym obrazem rzeczywistości. Metoda ta funkcjonowała w obrębie wielu epok i prądów, w każdym z nich nabierała cech... Czytaj dalej Słownik terminów literackich i logika. Z tego względu w treści jawnej snu mogą pojawiać się niedorzeczne połączenia, tak jak w treści ukrytej mogą się mieścić sprzeczne pragnienia. Zapisywanie utajonych myśli w postaci sennych obrazów jest rodzajem translacji ale nie dosłownej lecz metaforycznej, a nawet symbolicznej. Jednak jest wiele symboli, za pomocą których można przedstawić tę samą treść - marzenia senne nigdy nie mają więc oczywistej interpretacji i tworzące je procesy psychiczne wcale do tego nie dążą. Rolą marzenia sennego jest bowiem wyrażenie lub spełnienie w sennej rzeczywistości utajonych pragnień ale bez narażania ich na ponowne stłumienie przez ego. Dlatego rzeczywista treść marzeń sennych, mimo że jej symbolika jest z całą pewnością jasna dla nieświadomości, pozostaje niezrozumiała dla ego. Jednak można ją wyjaśnić stosując metodę psychoanalityczną tak samo jak w przypadku wyjaśniania zachowań patologicznych. Jawna treść podobnie jak zachowanie w połączeniu z informacjami o wydarzeniach z okresu dzieciństwa jednostki, które mogły stać się źródłem jej ukrytych pragnień pozwalają na odczytanie nieświadomych myśli.

Freud wyróżnił trzy rodzaje pragnień, które mogą być spełniane w rzeczywistości sennej:

  • świadome pragnienia świadomego ego - świadome zamiary i plany, które nie zostały zrealizowane w ciągu dnia
  • życzenia przedświadome - pragnienia, które zostały w ciągu dnia stłumione przez ego
  • życzenia nieświadome - nieuświadomione pragnienia id mające korzenie jeszcze w okresie dzieciństwa i tłumione nieustannie przez ego

Symbolika wykorzystywana w tworzeniu jawnej treści marzenia sennego jest charakterystyczna dla kultury narodu, z którego pochodzi dana jednostka. Nie jest więc ona materiałem wrodzonym lecz nabytym wraz z kulturą dziedziczoną. Symbolika na charakter dynamiczny, co oznacza, że może być wzbogacana o nowe elementy. Ma to ogromne znaczenie w pracy psychoanalityka zajmującego się objaśnianiem treści marzeń sennych danej jednostki. Freud był zdania, że każdy może nauczyć interpretowania własnych marzeń sennych i rozumienia procesów nieświadomych zachodzących w jego psychice. Uważał to za najlepsze rozwiązanie, ze względu na to, że każda jednostka zna najlepiej symbolikę, którą jej nieświadomość może wykorzystywać. Z drugiej strony każda poszczególna jednostka sama jest najbardziej zainteresowana treścią własnej nieświadomości, bo to ona mogłaby korzystać z jej znajomości w celu radzenia sobie z własnymi lękami i zaburzeniami.