Dodaj do listy

Formy organizacyjno prawne podmiotów gospodarczych

Z punktu widzenia pełnionych przez siebie funkcji gospodarczych i społecznych, państwo ma obowiązek wpływania na organizację działalności gospodarczej, a także jej kontrolowania. Nieprawidłowa organizacja gospodarki może bowiem przyczyniać się do powstawania licznych wykroczeń i naruszeń względem wartości oraz dóbr, takich jak np. wolność gospodarcza, które są objęte ochroną państwa. Realna wizja takiego zagrożenia wymusza konieczność opracowania i zorganizowania określonego porządku prawnego, którego podstawę będą stanowiły pewne założenia i wytyczne dotyczące swobody przysługującej każdemu przedsiębiorcy w zakresie organizowanej przez niego działalności gospodarczej. Jednym z istotnych założeń tego porządku jest ustalenie pewnych stałych form organizacyjnych o charakterze umownym, w ramach których będzie mogła być wykonywana określona działalność gospodarcza.

W państwach wysoko rozwiniętych, posiadających dobrze zorganizowaną gospodarkę rynkową, występuje wyjątkowo duża różnorodność powszechnie przyjętych form organizacyjno-prawnych prowadzenia działalności gospodarczej. Zdecydowanie gorzej sytuacja w tym zakresie przedstawia się w przypadku Polski, gdzie prawo nie przewiduje występowania tylu form organizacyjno-prawnych. Do podstawowych, unormowanych odpowiednimi przepisami prawa, form organizacyjnych w Polsce należą przede wszystkim:

  • Spółki prawa handlowego (spółki handlowe: osobowe i kapitałowe):

- spółka jawna;

- spółka komandytowa;

- spółka partnerska;

- spółka komandytowo-akcyjna;

- spółka akcyjna;

- spółka z ograniczoną odpowiedzialnością.

Wszelkie założenia dotyczące struktury oraz zasad funkcjonowania i organizacji spółek handlowych określone zostały w przepisach Kodeksu spółek handlowych, zgodnie z Ustawą z dnia 15 września 2000 roku o Kodeksie spółek handlowych

(Dz. U. Nr 94 poz. 1037 z późniejszymi zmianami);

  • Spółdzielnie - ich działalność regulowana jest przepisami prawa spółdzielczego
  • z 1982 roku.

Ponadto, wymienić można jeszcze pewne dodatkowe formy, które nie mieszczą się w żadnej z powyższych grup. Są to:

  • Towarzystwo ubezpieczeń wzajemnych - podstawą prawną działalności jest Ustawa ubezpieczeniowa z 1990 roku;
  • Przedstawicielstwo oraz oddział zagranicznego przedsiębiorcy;
  • Fundacje - funkcjonują na podstawie przepisów Ustawy o Fundacjach z 1984 roku;
  • Przedsiębiorstwa międzynarodowe - zakładane w oparciu o umowy międzynarodowe.

W przypadku, gdy dana osoba fizyczna zamierza prowadzić działalność gospodarczą jako samodzielną jednostkę prawną, wówczas ma ona zdecydowanie ograniczone możliwości wyboru formy organizacyjno-prawnej dla zakładanej prze siebie działalności gospodarczej. W takiej sytuacji jedyną opcją jest zdecydowanie się na prowadzenie działalności w formie mającej nienormowany charakter, czyli na podstawie wpisu do rejestru przedsiębiorców. Dzięki przyjęciu takiego rozwiązania, osoba fizyczna ma możliwość samodzielnego zakładania oraz prowadzenia działalności gospodarczej. Organizowanie działalności odbywa się wówczas bez udziału oraz współpracy z innymi osobami. W zaistniałej sytuacji przedsiębiorca nie występuje już jednak jako osoba fizyczna, lecz jako spółka z ograniczoną odpowiedzialnością o charakterze pierwotnym bądź też jako wtórnie istniejąca spółka akcyjna lub spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Innym sposobem na tworzenie

i organizowanie działalności gospodarczej, nie będąc przy tym indywidualnym przedsiębiorcą, jest możliwość bycia wspólnikiem w wieloosobowych spółkach handlowych lub też członkiem spółdzielni albo jednym z członków towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych. Takie rozwiązanie jest jednak możliwe jedynie przy ścisłej współpracy kilku osób fizycznych bądź prawnych.

Z kolei, jeżeli działalność gospodarcza ma być wykonywana przez osoby prawne, to musi być ona związana z wykorzystaniem określonych form organizacyjno-prawnych, które charakteryzują się posiadaniem osobowości prawnej. Dla wykonywania działalności gospodarczej przez określone podmioty o charakterze prawnym można zatem wyróżnić następujące formy organizacyjno-prawne:

- w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej przez państwo, a dokładnie - uprawniony do tego Skarb Państwa:

  • Przedsiębiorstwa państwowe;
  • Spółki handlowe kapitałowe Skarbu Państwa lub też z udziałem Skarbu Państwa;
  • Jednostki badawczo-rozwojowe;
  • Banki państwowe, które nie są spółkami akcyjnymi.

- w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej przez jednostki samorządu terytorialnego, związki tych podmiotów oraz porozumienia komunalne:

  • Spółki kapitałowe jednostek samorządu terytorialnego;
  • Spółki kapitałowe z udziałem jednostek samorządu terytorialnego.

- w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej przez inne osoby prawne:

  • Spółki handlowe kapitałowe;
  • Spółdzielnie;
  • Przedsiębiorstwa o charakterze mieszanym;
  • Towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych;
  • Główne oddziały zagranicznych zakładów ubezpieczeń;
  • Oddziały oraz przedstawicielstwa przedsiębiorstw zagranicznych.

Podstawowymi formami organizacyjno-prawnymi wykorzystywanymi w Polsce do prowadzenia działalności gospodarczej o charakterze państwowym, są przedsiębiorstwa oraz państwowe podmioty organizacyjne, które nie mają jednak osobowości prawnej. Oprócz występowania wielu różnych form organizacyjno-prawnych dla wykonywania państwowej działalności gospodarczej, można również mówić o istnieniu licznych sposobów i form finansowania konkretnych rodzajów tej działalności.

Ze względu na podstawy prawne obowiązujące przy zakładaniu przedsiębiorstw państwowych, wyróżnić można:

  • Przedsiębiorstwa państwowe tworzone na podstawie Ustawy o przedsiębiorstwach państwowych;
  • Przedsiębiorstwa państwowe zakładane na podstawie odrębnych przepisów;
  • Przedsiębiorstwa państwowe przekształcone w spółki Skarbu Państwa.

Z punktu widzenia obowiązującego prawa polskiego, zagraniczni przedsiębiorcy, którzy prowadzą swoją działalność w Polsce, w przypadku wystąpienia braku wzajemności, mają możliwość wyboru określonych form organizacyjno-prawnych, do których należą:

  • Spółka akcyjna;
  • Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością;
  • Spółka komandytowa;
  • Oddziały lub przedstawicielstwa przedsiębiorstw zagranicznych.

W większości przypadków zagraniczni przedsiębiorcy nie mają możliwości w pełni swobodnego wyboru formy organizacyjno-prawnej dla swojej działalności. Zwykle są one bowiem narzucone odgórnie poprzez obowiązujące przepisy prawne. Jedyny przejaw wolności wyboru stanowi możliwość zdecydowania się na jedną z form, jakie zostały wskazane przez prawo polskie.

Z punktu widzenia form organizacyjno-prawnych, które umożliwiają prowadzenie wspólnej działalności gospodarczej, można brać pod uwagę także współdziałanie poszczególnych przedsiębiorców. Przyczynia się ono przede wszystkim do sprawniejszego

i efektywniejszego realizowania celów gospodarczych, ale także umożliwia uniknięcie licznych problemów i trudności, które bardzo często pojawiają się przed samodzielnie działającymi przedsiębiorcami. Wynika to w głównej mierze z koncentracji kapitału, ale też

z możliwości szybszego i skuteczniejszego osłabienia konkurencji lub zwiększenia własnej siły wobec organów państwowych. Inną zaletą współpracy przedsiębiorców może być także osiąganie korzyści, które są rezultatem przełamania różnego rodzaju barier, jak chociażby inwestycyjnych, celnych czy technologicznych. Wzajemne współdziałanie ze sobą przedsiębiorców w warunkach gospodarki rynkowej wynika ze swego rodzaju swobody,

z jakiej ci przedsiębiorcy mogą korzystać. Przedstawia ona jednak pewne określone ograniczenia, będące wyrazem troski o interesy innych przedsiębiorców. Swoboda nie może być pełna, jeżeli istnieje jakiekolwiek prawdopodobieństwo zagrożenia interesom innych przedsiębiorców, a nawet ich naruszenia. Określone ograniczenia występują tak samo

w przypadku interesów konsumentów oraz interesów publicznych. Z prawnego punktu widzenia, stała współpraca pomiędzy przedsiębiorcami może przybierać różne formy. Przeważnie jednak, podstawą takiego współdziałania są określone umowy zawierane pomiędzy poszczególnymi przedsiębiorcami. Biorąc pod uwagę rodzaj Rodzaj jednostka systematyczna - jedna z kategorii w systemie klasyfikacji roślin i zwierząt, wyższa od gatunku, a niższa od rodziny, np. rodzaj szczur obejmuje gatunki: szczur śniady, szczur wędrowny; rodzaj... Czytaj dalej Słownik biologiczny zawartej umowy, można zatem wyróżnić:

  • przedsięwzięcie wspólne;
  • porozumienia koordynacyjne;
  • umowy kooperacyjne.

Przedsięwzięcie wspólne (joint venture) - jest specyficzną formą współdziałania przedsiębiorców. Posiada ono następujące cechy charakterystyczne:

  • składa się z przynajmniej dwóch przedsiębiorców (zwykle jest ich jednak większa liczba);
  • przedsiębiorcy podejmują wspólne działania;
  • działania podejmowane przez przedsiębiorców mają na celu osiągnięcie określonego wspólnego celu gospodarczego;
  • przedsiębiorcy działają zazwyczaj pod wspólną firmą;
  • działalność prowadzona jest na wspólnym rynku i prowadzi do osiągania wspólnych korzyści ze wspólnego działania.

O wspólnym przedsięwzięciu można mówić w odniesieniu do współpracy nie tylko krajowych i zagranicznych przedsiębiorców. Oprócz tego, jego realizacja może się opierać także na innych strukturach podmiotowych. Jedną z możliwości jest utworzenie w tym celu nowego przedsiębiorcy. Inne z kolei możliwości, które wykluczają organizowanie specjalnego przedsiębiorcy, wynikają z jeszcze innych działań, jakie podejmują zainteresowane podmioty. Nowi przedsiębiorcy, których zadaniem jest realizowanie wspólnych przedsięwzięć, tworzeni są w oparciu o specjalne umowy, które noszą nazwę umów założycielskich. Jest to umowa o nieco innym charakterze niż umowa, która stricte odnosi się do wspólnych działań. Do najważniejszych umów założycielskich, które związane są ze wspólnymi przedsięwzięciami przedsiębiorców, zalicza się:

  • umowy, zgodnie z którymi zostaje utworzony nowy przedsiębiorca prowadzący wspólną działalność gospodarczą. Zgodnie z umową podmioty, które go założyły, nie tracą bytu prawnego;
  • umowy, w wyniku których dochodzi do połączenia przedsiębiorców, którzy prowadzą działalność w jednakowych formach organizacyjno-prawnych. Rezultatem tego działania jest powstanie nowego przedsiębiorcy, a podmioty, które go utworzyły tracą swój byt prawny;
  • umowy, których celem jest koncentracja gospodarcza. Przyczyniają się one do powstawania znacznie większych struktur gospodarczych nie stanowiących zwykle osobnych podmiotów prawnych, których celem jest realizowanie wspólnych przedsięwzięć na wiele różnych sposobów. Metody te nie powinny ograniczać się tylko do zmierzania do osiągnięcia powodzenia wspólnej działalności.

Artykuł 10 Ustawy o przedsiębiorstwach państwowych mówi o tym, że uprawnienia

w zakresie zakładania i likwidowania przedsiębiorstw międzynarodowych posiadają organy administracji państwowej przy współpracy z innymi państwami. Zarówno warunki zakładania

i likwidowania tego typu przedsiębiorstw, jak i zasady stanowiące o sposobie ich funkcjonowania, są odpowiednio opracowywane i przedstawiane w specjalnych umowach

i porozumieniach zawieranych pomiędzy zainteresowanymi krajami. Zazwyczaj zakłada się, że strony, które zawierają umowę, mają możliwość dobrowolnego wyboru formy organizacyjno-prawnej, w jakiej będzie prowadzone dane przedsiębiorstwo międzynarodowe. Określenie przedsiębiorstwo międzynarodowe stosuje się przede wszystkim w celu sprecyzowania charakteru oraz podmiotów danego przedsięwzięcia. Nie należy używać go jedynie w odniesieniu do formy organizacyjno-prawnej wykonywanej wspólnie działalności gospodarczej. Podstawę prawną tworzenia i funkcjonowania przedsiębiorstw międzynarodowych stanowi akt publicznoprawny, co jednak w żadnym wypadku nie niweluje ich cywilnoprawnego charakteru i nie wyklucza możliwości występowania

w międzynarodowym obrocie gospodarczym jako jednostki posiadające osobowość prawną. Jak każda osoba prawna, tak i przedsiębiorstwo międzynarodowe musi posiadać dokładnie określone miejsce powstania oraz wyznaczoną siedzibę przedsiębiorstwa. Jest to szczególnie ważne w sytuacji, gdy międzynarodowa umowa założycielska nie zawiera innych postanowień niż powszechnie przyjęte, mówiące o stosowaniu względem danego przedsiębiorstwa międzynarodowego prawa, które obowiązuje w państwie, gdzie przedsiębiorstwo zostało założone lub ma swoją siedzibę. Najczęstszą stosowaną przez przedsiębiorstwa międzynarodowe o charakterze mieszanym formą organizacyjno-prawną, jest spółka prawa handlowego. Zarówno kapitał takiej spółki, jak i skład osobowy oraz organ Organ narząd - część organizmu wielokomórkowego mająca określoną formę, zbudowana z tkanki jednego rodzaju lub z różnych tkanek, występująca w określonym miejscu i pełniąca określone funkcje.... Czytaj dalej Słownik biologiczny zarządzający pochodzą zwykle z co najmniej dwóch państw.

Struktura przedsiębiorstwa mieszanego została określona w Ustawie o przedsiębiorstwach mieszanych z dnia 10 lipca 1985 roku. Celem tego rodzaju jednostki jest przede wszystkim umożliwienie współdziałania gospodarczego różnym podmiotom, które reprezentują odrębne formy własności społecznej. Zgodnie z wytycznymi zawartymi w Ustawie

o przedsiębiorstwach mieszanych, przedsiębiorstwo tego typu może zostać utworzone na skutek zawarcia określonej umowy, do której wykorzystuje się przepisy Kodeksu spółek handlowych dotyczące umowy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Mimo powyższego przepisu, nie ma jednak konieczności wyboru tej właśnie formy spółki handlowej. Przedsiębiorcy mają możliwość zastosowania każdej innej formy mającej status spółki handlowej. Oprócz przytoczonego warunku utworzenia przedsiębiorstwa mieszanego, ustawa określa także inne obowiązki, jakie należy spełnić, aby takie przedsiębiorstwo mogło powstać:

  • obowiązkowe odesłanie do przepisów, które regulują funkcjonowanie jednostek zawierających umowę przedsiębiorstwa mieszonego;
  • utworzenie przedsiębiorstwa mieszanego wymaga wydania zgody przez odpowiedni organ, którym może być np. organ założycielski przedsiębiorstwa spółdzielni, rada nadzorcza spółdzielni, właściwy organ statutowy organizacji społecznej;
  • konieczność uzyskania koncesji lub zezwolenia wymaganych na prowadzenie określonej działalności, których posiadanie jest głównym warunkiem dokonania wpisu przedsiębiorstwa mieszanego do rejestru handlowego oraz rozpoczęcia określonego rodzaju działalności.

Przedsiębiorstwo mieszane odróżnia od spółki z ograniczoną odpowiedzialnością występowanie w tym pierwszym jednoosobowego zarządu w postaci dyrektora. Jest on powoływany przez wszystkich wspólników. Jego główne zadania polegają na zarządzaniu przedsiębiorstwem mieszanym i reprezentowaniu go na zewnątrz. Swoje funkcje dyrektor pełni zazwyczaj przy pomocy zastępcy oraz głównego księgowego. Granice kompetencji dyrektora określają wspólnicy przedsiębiorstwa. Kolejna różnica między wymienionymi wyżej formami organizacyjno-prawnymi polega na tym, że w przypadku przedsiębiorstwa mieszanego konieczne jest powołanie Rady Nadzorczej w przypadku, gdy przedsiębiorstwo liczy więcej niż pięciu wspólników. Charakterystyczne jest również to, że jeden z członków Rady Nadzorczej jest wybierany przez kadrę pracowniczą danego przedsiębiorstwa. Jeżeli

w przedsiębiorstwie tym zatrudnionych jest przynajmniej pięćdziesięciu pracowników, to nieodzowne jest również ustanowienie organów samorządu pracowniczego, do których należą: rada pracownicza oraz ogólne zebranie pracowników. Organy samorządu pracowniczego istniejące w przedsiębiorstwie mieszanym mają jednak nieco inne prawa

i obowiązki niż ten sam organ w przedsiębiorstwach państwowych.

Prowadzenie przez różnych przedsiębiorców wspólnej działalności gospodarczej jest nierozerwalnie związane z problematyka koncentracji gospodarczej. Jest to zjawisko, które pozwala na tworzenie określonych struktur funkcjonalnych nie będących jednak odrębnymi przedsiębiorcami. W obecnej praktyce gospodarczej, do takich najważniejszych struktur organizacyjnych zaliczyć należy:

  • konsorcjum;
  • syndykat;
  • pool.

KONSORCJUM - jest to specyficzna struktura funkcjonalna, która polega na współdziałaniu ze sobą dwóch lub większej liczby samodzielnych przedsiębiorców w celu zrealizowania jednorazowego przedsięwzięcia gospodarczego. Wspólnicy występują pod wspólną firmą. Ich działalność prowadzi do wspólnego uzyskiwania korzyści oraz wspólnego ponoszenia ewentualnego ryzyka. Zazwyczaj konsorcja zakłada się przy realizowaniu rozległych przedsięwzięć gospodarczych, które z racji swoich rozmiarów nie mogą być skutecznie

i efektywnie wykonane przez jeden tylko podmiot lub też ich realizacja, w związku ze znacznym ryzykiem i wysokim stopniem skomplikowania, jest bezcelowa. Zwykle najczęściej tworzonymi konsorcjami są konsorcja bankowe, budowlane i inwestycyjne. O celu działalności i sposobie organizacji konsorcjum decyduje umowa założycielska, na podstawie której takie konsorcjum zostaje założone.

Zgodnie z obowiązującymi obecnie w Polsce przepisami prawnymi, konsorcjum nie stanowi osobnego podmiotu prawnego i nie posiada także osobowości prawnej. Jest za to traktowane jako specyficzny rodzaj spółki cywilnej, która powstała w wyniku połączenia się przedsiębiorców w jednej organizacji gospodarczej w celu osiągnięcia wspólnego zamierzenia gospodarczego. Umowa, na podstawie której zostaje zawiązane konsorcjum, powinna jasno precyzować, w jaki sposób konsorcjum ma być reprezentowane oraz wyznaczać warunki, a także zakres ponoszonej odpowiedzialności. Jednym z konkretnych przykładów konsorcjów jest konsorcjum kredytowe. Polega ono na tym, że dany bank ma możliwość zawarcia z innymi bankami określonej umowy, która będzie dotyczyła wspólnego udzielania kredytów. Bank, będący inicjatorem umowy tworzącej konsorcjum, pełni wobec kredytobiorcy rolę reprezentanta wszystkich banków, jak również omawia z bankami warunki umowy kredytowej oraz określa zasady wzajemnych rozliczeń wynikających z udzielonego kredytu.

SYNDYKAT - jest to struktura organizacyjna o nieco innym charakterze niż konsorcjum. Syndykat nie ma na celu realizacji jednorazowego przedsięwzięcia gospodarczego, lecz głównym wyznacznikiem jego istnienia jest trwałe i wspólne działanie, które prowadzone jest w określonym zakresie. Podobnie, jak w przypadku konsorcjum, syndykat występuje pod wspólną firmą, a jego działalność prowadzi do wspólnego osiągania korzyści oraz wspólnego ponoszenia ewentualnego ryzyka. Podstawowym założeniem syndykatu jest uzyskiwanie określonych korzyści dzięki wykonywaniu działalności gospodarczej, która wspólnie jest prowadzona tylko w części etapów takich, jak np.: dokonywanie wspólnych zakupów lub wspólnej sprzedaży. Taki sposób prowadzenia działalności jest zwykle poważnym zagrożeniem dla konkurencji, w związku z czym jest ona przeważnie zwalczana przez prawo antymonopolowe, zarówno krajowe, jak i międzynarodowe.

POOL - jest to specjalna struktur organizacyjna, która ma postać porozumienia zawartego pomiędzy kilkoma przedsiębiorstwami. Przedsiębiorstwa, których dotyczy pool, prowadzą oddzielne działania, jednak ryzyko wynikające z wykonywanej działalności jest wspólne. Podobnie jest także z osiąganymi zyskami; przedsiębiorstwa należące do tej struktury organizacyjnej biorą na siebie obowiązek wspólnego zbierania zysków, które później są odpowiednio rozdzielane, zgodnie z przyjętymi wcześniej wytycznymi dotyczącymi podziału zysków.