Dodaj do listy

Organy stojące na straży prawa w Polsce

Na wstępie należy zapytać o znaczenie pojęcia sprawiedliwości, gdyż w ostatnim czasie często poruszaną kwestią jest zagadnienie sprawiedliwości rozłożenia praw i obowiązków.

Pojęcie sprawiedliwości spotyka się wszędzie z powszechnym szacunkiem, ale tak naprawdę nie wiadomo dokładnie, co ono oznacza. Przykłady z Biblii kształtują często obraz Obraz W najogólniejszym znaczeniu: świat przedstawiony w utworze literackim jako odzwierciedlenie jakiejś rzeczywistości zewnętrznej, np. obraz XIX-wiecznej Warszawy w Lalce B. Prusa. Takie pojmowanie kategorii... Czytaj dalej Słownik terminów literackich człowieka sprawiedliwego jako osobę postępującą według nakazów religii czy prawa. Obecnie natomiast za człowieka sprawiedliwego uważa się takiego, który świadczy danej osobie to, co jej się należy zgodnie z obowiązującym prawem. Jest to więc człowiek, który realizuje określone formuły sprawiedliwości.

Podobnie jak inne definicje, definicja sprawiedliwości obejmuje wiele różnych formuł. Każda z nich ma swoje zalety, ale także wady, dlatego też do definiowania sprawiedliwego postępowania stosuje się formułę złożoną, która wykorzystuje różne elementy poszczególnych formuł. Do takich formuł należy np. idea sprawiedliwości społecznej. Wiadomo, że na podstawie tego pojęcia nie można od razu określić, co jest postępowaniem sprawiedliwym, a co nie, gdyż najpierw trzeba rozstrzygnąć, co dokładnie należy rozumieć przez daną formułę, jakiego rodzaju postępowanie pod nią podpada. Dopiero później natomiast można badać, czy konkretne działanie odpowiada tej formule.

Ludzie zwracają baczną uwagę na to, czy w ich społeczeństwie przestrzegane są reguły sprawiedliwości. Gdy natomiast dotyka ich niesprawiedliwość, często tracą wiarę w poświęcanie się dla dobra innych czy dobra ogółu uznając, że nie ma sprawiedliwości na świecie. Taką postawę można zrozumieć, ale też należy pamiętać, że wpływają na nią różne rozczarowania.

Na te rozczarowania ma często wpływ niewiedza, nieznajomość różnych czynników, które można wykorzystać, aby mieć wpływ na stanowienie prawa. Inną z przyczyn pasywności, marazmu wśród ludzi jest obawa przed tym, aby samemu nie stać się ofiarą niesprawiedliwości, jak również lęk przed walką o dobro dla siebie czy całego społeczeństwa. Faktem jest, że ludzie Ludzie J. R. R. Tolkien Hobbit, czyli tam i z powrotem, bohater zbiorowy; ludzie Trzeciej Epoki są zupełnie podobni do ludzi współczesnych. Tak jak dzisiaj zdarzają się wśród nich postacie niezwykłe, szlachetne,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum nie są wystarczająco silni, aby sami mogli zapewnić sobie powszechny dobrobyt czy sprawiedliwość społeczną. Przekazują więc władzę odpowiednim organom, które reprezentują ich zarówno w kraju, jak i na arenie międzynarodowej, a także zaspokajają podstawowe potrzeby ludzi, takie jak bezpieczeństwo, porządek publiczny, ochronę zdrowia i inne.

Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej oparty jest na zasadzie podziału i równowagi władzy. Władza ta składa się z trzech segmentów:

- ustawodawczego, sprawowanego przez Sejm i Senat,

- wykonawczego, sprawowanego przez Prezydenta RP i Radę Ministrów oraz

- sądowniczego, sprawowanego przez niezawisłe sądy i trybunały.

Prawo jest tworzone w wyniku uchwalania ustaw przez parlament, które są następnie podpisywane przez prezydenta Polski, a także w wyniku wydawania innych aktów normatywnych przez odpowiednie organy. Żaden akt prawny nie może być sprzeczny z Konstytucją. Konstytucja wyczerpująco wylicza zresztą, które z aktów normatywnych można uznać za źródła prawa powszechnie obowiązującego. Są nimi mianowicie: Konstytucja, ratyfikowane umowy międzynarodowe, ustawy, rozporządzenia oraz akty prawa miejscowego na obszarze działania organów, które je wydały. Takie akty prawne obowiązują wszystkich obywateli. Wiadomo jednak, że czym innym jest kwestia obowiązywania, a czym innym kwestia przestrzegania prawa. Prawo nie zawsze jest przestrzegane, często bywa łamane. Można złamać prawo nieświadomie, np. nie wiedząc, że dana norma prawna obowiązuje. Nie stanowi to jednak żadnego wytłumaczenia, gdyż ludzie powinni znać prawo. Jak mówi łacińska paremia - "Ignorantia iuris nocet", czyli nieznajomość prawa szkodzi.

Na straży prawa stoją odpowiednie organy. Nikt nie może samodzielnie stwierdzać, czy ktoś złamał prawo, ani tym bardziej wymierzać komuś sprawiedliwości. Takie działania prowadziłyby bowiem do anarchii czy samosądów.

Głównymi organami, które stoją w Polsce na straży prawa są sądy powszechne, czyli sądy rejonowe, okręgowe i apelacyjne oraz Sąd Najwyższy. Sądy te prowadzą w szczególności sprawy karne, cywilne, gospodarcze, sprawy dotyczące prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, rodzinne, opiekuńcze, a także sprawy z udziałem nieletnich.

Sędzią jest osoba, która prowadzi sprawę sądową oraz wydaje w tej sprawie odpowiednie orzeczenia, a w szczególności orzeczenie kończące postępowanie w sprawie. Jeśli ktoś chce zostać sędzią, musi nie tylko dostać się na aplikację czy złożyć odpowiednie egzaminy, ale też mieć nieskazitelny charakter. Sędziowie są niezawiśli, a więc podlegają jedynie ustawom. Niedopuszczalne są jakiekolwiek naciski sędziów czy próby wywarcia na nich wpływu. Są oni chronieni np. przed stosowaniem wobec nich gróźb utraty pracy. Są oni bowiem nieusuwalni, a także co do zasady nie mogą być przenoszeni na inne miejsce pracy. Wynika to ze szczególnego charakteru stosunku pracy, w którym pozostają sędziowie. Jest to stosunek mianowania, a mianowanie jest zawsze związane z konkretnym stanowiskiem pracy.

Sprawy karne prowadzone są na podstawie kodeksu postępowania karnego. Kodeks ten wskazuje podstawowe zasady procesowe, reguluje kwestie właściwości organów ścigania i sądów, a także przebieg postępowania w sprawach karnych przed sądami powszechnymi oraz wojskowymi. Postępowanie w sprawach karnych składa się z postępowania przygotowawczego, które prowadzi prokuratura lub policja, oraz z postępowania przed sądem pierwszej instancji. Od orzeczenia sądu pierwszej instancji przysługują stronom środki odwoławcze. Od prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji można też niekiedy wnieść kasację do Sądu Najwyższego, która jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia. Innym nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia jest wznowienie postępowania.

W ramach procesu karnego mogą być ponadto prowadzone postępowania szczególne. Należą do nich: postępowanie uproszczone, postępowanie w sprawach z oskarżenia prywatnego oraz postępowanie nakazowe.

Nowelizacja kodeksu postępowania karnego z 10 stycznia 2003 r. wprowadziła kilka znaczących zmian, które wyraźnie uprościły procedurę karną, a także skróciły czas rozpraw. Chodzi tu w szczególności o wniosek o skazanie bez rozprawy (art. 335 kpk). Wniosek ten może umieścić w akcie oskarżenia prokurator. Jest to wniosek o wydanie wyroku skazującego i orzeczenie uzgodnionych z oskarżonym kary lub środka karnego za występek zagrożony karą, która nie przekracza 10 lat pozbawienia wolności bez przeprowadzenia rozprawy. Sąd może rozpatrzyć ten wniosek pozytywnie, jeżeli okoliczności popełnienia przestępstwa nie budzą wątpliwości, a postawa oskarżonego wskazuje, że cele postępowania zostaną osiągnięte.

Z kolei już po rozpoczęciu rozprawy podobny wniosek może wnieść sam oskarżony. Mianowicie do chwili zakończenia pierwszego przesłuchania wszystkich oskarżonych na rozprawie głównej oskarżony, któremu zarzucono występek, może złożyć wniosek o wydanie wyroku skazującego i wymierzenie mu określonej kary lub środka karnego bez przeprowadzania postępowania dowodowego. Sąd może uwzględnić wniosek oskarżonego o wydanie wyroku skazującego, gdy okoliczności popełnienia przestępstwa nie budzą wątpliwości i cele postępowania zostaną osiągnięte mimo nieprzeprowadzenia rozprawy w całości (art. 387 kpk).

W postępowaniu karnym zasadą jest orzekanie kolegialne. Na rozprawie głównej sąd orzeka zasadniczo w składzie jednego sędziego i dwóch ławników. Ze względu na szczególną zawiłość sprawy sąd pierwszej instancji może postanowić o rozpoznaniu jej w składzie trzech sędziów. W sprawach o przestępstwa, za które ustawa przewiduje karę dożywotniego pozbawienia wolności, sąd orzeka w składzie dwóch sędziów i trzech ławników.

Ławnikami są osoby wybrane do pełnienia tej funkcji spośród zwykłych obywateli, którzy zgłoszą do tej funkcji swoją kandydaturę. Nie muszą oni mieć wykształcenia prawniczego. Ich udział w postępowaniu ma być wyrazem udziału tzw. czynnika społecznego w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości.

Oprócz sądownictwa powszechnego możemy w Polsce wyróżnić sądownictwo administracyjne oraz wojskowe. Sądownictwo wojskowe sprawuje wymiar sprawiedliwości w siłach zbrojnych Rzeczpospolitej Polskiej.

Nad orzecznictwem wszystkich sądów w Polsce nadzór sprawuje Sąd Najwyższy. Jest to tzw. nadzór judykacyjny. Sąd Najwyższy jest najwyższym organem władzy sądowniczej w Polsce. W skład Sądu Najwyższego wchodzą 4 izby:

1) Administracyjna

2) Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

2) Cywilna

3) Karna

4) Wojskowa

Sędziów i prezesów izb powołuje prezydent, natomiast pierwszego prezesa Sądu Najwyższego powołuje Sejm na wniosek prezydenta.

Innym organem, który stoi na straży prawa jest prokuratura. Zadaniem prokuratury jest strzeżenie praworządności oraz czuwanie nad ściganiem przestępstw. Naczelnym organem prokuratury jest Prokurator Generalny. Funkcję Prokuratora Generalnego sprawuje Minister Sprawiedliwości. Prokuratorowi Generalnemu podlegają prokuratorzy powszechnych i wojskowych jednostek organizacyjnych prokuratury oraz prokuratorzy Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Prokuratorami powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury są prokuratorzy Prokuratury Krajowej, prokuratur apelacyjnych, okręgowych i rejonowych.

Do zadań prokuratorów należy w szczególności prowadzenie lub nadzorowanie postępowania przygotowawczego w sprawach karnych oraz sprawowanie funkcji oskarżyciela publicznego przed sądami.

Na straży zgodności stanowionego prawa z Konstytucją stoi w Polsce Trybunał Konstytucyjny.

Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach:

1) zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją,

2) zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie,

3) zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe, z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami,

4) zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych,

5) skargi konstytucyjnej (art. 188 Konstytucji).

Trybunał Konstytucyjny rozstrzyga ponadto spory kompetencyjne pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa.

Trybunał Konstytucyjny składa się z 15 sędziów, wybieranych indywidualnie przez Sejm na 9 lat spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą. Ponowny wybór do składu Trybunału jest niedopuszczalny. Sędziowie Trybunału Konstytucyjnego w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji.

Prezesa i Wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego powołuje Prezydent Rzeczypospolitej spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego.

Na straży wolności i praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji oraz w innych aktach normatywnych stoi Rzecznik Praw Obywatelskich. Rzecznik Praw Obywatelskich jest powoływany przez Sejm za zgodą Senatu na 5 lat. Rzecznikiem może być obywatel polski wyróżniający się wiedzą prawniczą, doświadczeniem zawodowym oraz wysokim autorytetem ze względu na swe walory moralne i wrażliwość społeczną. Rzecznik Praw Obywatelskich corocznie informuje Sejm i Senat o swojej działalności oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela.

Rzecznik może podejmować czynności na wniosek obywateli lub ich organizacji, na wniosek organów samorządów, na wniosek Rzecznika Praw Dziecka lub też z własnej inicjatywy.

Rzecznik Praw Obywatelskich ma wiele możliwości działania. Może on na przykład skierować wystąpienie do organu, organizacji lub instytucji, w których działalności stwierdził naruszenie wolności i praw człowieka i obywatela. Może też żądać wszczęcia postępowania w sprawach cywilnych, jak również wziąć udział w każdym toczącym się już postępowaniu. Z kolei w sprawach o przestępstwa ścigane z urzędu Rzecznik może żądać wszczęcia przez uprawnionego oskarżyciela postępowania przygotowawczego. W sprawach administracyjnych Rzecznik ma prawo zwrócić się o wszczęcie postępowania administracyjnego, wnosić skargi do sądu administracyjnego, a także uczestniczyć w tych postępowaniach. Wreszcie Rzecznikowi Praw Obywatelskich przysługuje prawo wniesienia kasacji od prawomocnego orzeczenia.

Naczelnym organem kontroli państwowej jest Najwyższa Izba Kontroli. Podlega ona Sejmowi, a działa na zasadzie kolegialności. Najwyższa Izba Kontroli kontroluje działalność organów administracji rządowej, Narodowego Banku Polskiego, państwowych osób prawnych i innych państwowych jednostek organizacyjnych z punktu widzenia legalności, gospodarności, celowości i rzetelności. Ponadto może ona kontrolować może kontrolować działalność organów samorządu terytorialnego, komunalnych osób prawnych i innych komunalnych jednostek organizacyjnych z punktu widzenia legalności, gospodarności i rzetelności. Może również kontrolować, ale już tylko z punktu widzenia legalności i gospodarności, działalność innych jednostek organizacyjnych i podmiotów gospodarczych w zakresie, w jakim wykorzystują one majątek lub środki państwowe lub komunalne oraz wywiązują się z zobowiązań finansowych na rzecz państwa.

Najwyższa Izba Kontroli przedkłada Sejmowi m.in. informacje o wynikach kontroli, a także coroczne sprawozdanie Sprawozdanie ustne albo pisemne przedstawienie przebiegu wydarzeń. W sprawozdaniu uważny obserwator rejestruje przebieg zdarzeń i komentuje je (ocenia). Składa się ono z następujących części:
a) informacyjnej...
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
ze swojej działalności.

Prezes Najwyższej Izby Kontroli jest powoływany przez Sejm za zgodą Senatu na 6 lat i może być ponownie powołany tylko raz.