Dodaj do listy

Geneza wymiaru sprawiedliwości

Każde sprawne państwo powinno mieć trzy rodzaje władzy: wykonawczą, ustawodawczą oraz sądowniczą. Władza to powinna być sprawna, działać  przejrzyście oraz funkcjonować niezależnie od siebie.

W systemie rządzenia państwem ogólnie pojmowana władza sądownicza należała do głównych filarów władzy państwowej, a jej funkcjonowanie stanowiło podstawowy sposób realizacji prawa i wykonywania władzy na przestrzeni dziejów. W ogólniedzisiaj przyjmowanej  teorii trój podziału władzy wyodrębnienie władzy sądowniczej stanowiło powszechnie odczuwalną potrzebę uniezależnienia wymiaru sprawiedliwości od władzy wykonawczej.[1] 

Pierwsi królowie Polski mieli szerokie uprawnienia w dziedzinie  sprawiedliwości, gdyż będąc najwyższym sędzią  mogli każdą  sprawę wywoływać przed swój sąd (ewokacja). Sprawowanie funkcji sądowej stanowiło jedno z najważniejszych  uprawnień władcy, początkowo wypełnianych osobiście.

W tym okresie  najwyższą instytucją był sąd monarszy ( książęcy). Występował on jako sąd dworski (in curia) lub sąd wiecowy (in colloquio). Król będąc najwyższym sędzią i źródłem sprawiedliwości, mógł na dworze królewskim rozstrzygać wszelkie sprawy. Przeważnie  monarcha nie zasiadał w nim osobiście, a w jego zastępstwie wyrokowali dygnitarze państwowi, stad zwano go inaczej assesroskim, jednak do króla należało zatwierdzanie wydanego wyroku. W zastępstwie monarchy wymiar sprawiedliwości sprawował najczęściej sędzia (iudex curiae) lub podsędek (subiudex curiae).[2] 

W pierwszej połowie XIII wieku powstały odrębne sądy  kościelne, które stosowały prawo kanoniczne. W miasteczkach i wsiach lokowanych na prawie niemieckim sądy działały zgodnie z zakresem uzyskanego immunitetu sądowego.

 XII wiek w Polsce przyniósł  ukształtowanie się zasad stanowości sądów. W następnych stuleciach utrwalił się system odrębnych sądów dla każdego stanu społecznego. Poszczególne stany sądziły sie własnym prawem. Najwyższym sędzią pozostawał król, będący źródłem sprawiedliwości. Nadal przed sąd królewski, występujący w różnych formach, można było wywołać każdą sprawę. W zależności od rodzaju spraw, szlachta Szlachta uprzywilejowany stan społeczny, który wyłonił się ostatecznie w Polsce w XIV w. spośród rycerstwa. O przynależności do tego stanu decydowało przede wszystkim urodzenie, rzadziej nobilitacja (nadanie... Czytaj dalej Słownik historyczny osiadła podlegała różnym sądom, wśród których wyróżnia się sądy niższe i wyższe. Sądami niższymi dla szlachty były sądy ziemskie, grodzie i pomorskie.[3]

W okresie monarchii stanowej nastąpiły istotne i trwałe zmiany w sądownictwie kościelnym.

Do czasów oświecenia władza sądownicza i wykonawcza nie były zbytnio rozgraniczone. Wiele razy jurysdykcja sądownicza przysługiwała się organom władzy wykonawczej, które to miały bezpośredni wpływ na stosowanie prawa.

W czasach Pierwszej Rzeczypospolitej utrwaliła sie stanowczość sądów. Stopniowo niwelowały sie odrębności dzielnicowe w ustroju sądownictwa. Była to dziedzina, w której w największym stopniu ograniczono uprawnienia monarchy.

W okresie Rzeczypospolitej szlacheckiej w organizacji i działaniu sądu królewskiego nastąpiły istotne zmiany. Król pozostał najwyższym sędzią do 1578 r. W tym czasie sąd królewski nadal występował w formie sądu nadwornego, komisarskiego i sejmowego. Sąd kominiarski po 1504 r. praktycznie stracił swoje uprawnienia, zaś pozostałe sądy po 1578 r. znacznie je rozszerzyły.[4]

W 1578 roku utworzono Trybunał Koronny a 3 lata później w 1581 r. Trybunał Litewski.  Trybunały były sądami apelacyjnymi od wyroków sadów szlacheckich pierwszej instancji w sprawach karnych i cywilnych. Rozstrzygnięcia trybunałów były ostateczne i miały zapadać jednomyślnie, a dopiero w trzecim głosowaniu większością głosów. Naruszenie toku procesu, jak i coraz częstsze  uchylanie wyroków w kolejnej kadencji oraz rywalizacja zwalczających się stronnictw przy wyborze marszałka doprowadziły do dezorganizacji i upadku autorytetu Trybunału Koronnego, co było szczególnie widoczne  w czasach saskich.

Kolejne próby reformy, włącznie z wielka Korekturą Trybunału Koronnego z 1726 r. okazały sie bezskuteczne. Poza trybunałami istniały jeszcze inne sądy rozpatrujące sprawy w ostatniej instancji. Należał do nich odbywający się jedynie podczas obrad parlamentarnych sąd sejmowy pod przewodnictwem króla z udziałem wszystkich obecnych senatorów oraz kilku posłów (od końca XVI w.)[5]

Od 1772 roku  Polska Polska Rzeczpospolita Polska. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim. Powierzchnia 312 685 km2. Liczba ludności 38 641 tys. (2001 r.). Stolica Warszawa. Język urzędowy polski. Jednostka... Czytaj dalej Słownik geograficzny znalazła się w niewoli, pod rządami zaborców  na 123 lata. W tym okresie sądy działały głównie według organizacji i przepisów  państw zaborców.

Sądownictwo w Księstwie Warszawskim oparto na zasadach i wzorach przyjętych z Francji. Wprowadzono równe dla wszystkich sądownictwo powszechne, zrywające ze stanową organizacją sądownictwa.

Konstytucja księstwa gwarantowała niezawistność sędziów.  Wprowadzono ma stanowiska sędziowskie wielu adwokatów a od urzędników i sędziów zaczęto wymagać kwalifikacji. Utworzono odrębne sądy cywilne i karne. W sprawach karnych sądziły: sądy policji prostej, sądy policji poprawczej oraz sądy sprawiedliwości kryminalnej. W sprawach cywilnych orzekały: sądy pokoju, trybunały cywilne I instancji oraz sąd apelacyjny.

Instancja kasacyjną była Rada Stanu z której w 1810 roku wyodrębnił się Sąd Kasacyjny. Funkcjonował przy nim Prokurator Sądu Kasacyjnego, który mógł wnosić skargi kasacyjne z urzędu, gdy wydano wyrok z pogwałceniem prawa.[6]

Po okresie długiej niewoli i rozbiorów ziem polskich, Polacy przystąpili do odbudowy struktury kraju. W tym czasie sądami I instancji były sądy grodzkie.  Najczęściej orzekały one w drobnych sprawach cywilnych oraz karnych. Były to sądy jednoosobowe. Gdyby zdarzyła się sytuacja, że któraś ze stron w jakiejś sprawie nie była zadowolona z wyroku, mogła się ona odwołać do sądu okręgowego. Owy sąd był również sądem I instancji, ale tylko dla ważniejszych spraw. Sądy apelacyjne były sądami II instancji od wyroków sądów okręgowych. W wyjątkowych sprawach, był także sądem I instancji. W owym okresie powołano również Sąd Najwyższy (SN), który stał na czele całego sądownictwa i był najwyższą instancją dla sądów powszechnych. Składał się z II izb: Cywilnej oraz Karnej. Ówczesny SN był sądem kasacyjnym, dodatkowo jego zadaniem było wyjaśnianie obowiązującego prawa; był również sądem dyscyplinarnym dla funkcyjnych sędziów i prokuratorów.  Na początku 1990 r.powołano sądownictwo wojskowe, w którym  znajdował się osobny Najwyższy Sąd Wojskowy, który został utrwalony przez konstytucję i obowiązywał do końca II RP. W 1922  roku powołano odrębny system sądownictwa administracyjnego. Jednolitą organizację sądownictwa powszechnego wprowadzono ustawą z 1928 r. Ustanowiła ona 4-stopniową strukturę organizacyjną sądów, na którą składały się: sądy grodzkie, sądy okręgowe, sądy apelacyjne i Sąd Najwyższy .Natomiast w 1938 roku utworzono także Izbę do Spraw Adwokatury.

W 1939 r. nastąpiła okupacja Polski przez Niemcy Niemcy Republika Federalna Niemiec. Członek Unii Europejskiej. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim i Północnym. Powierzchnia 356 970 km2. Liczba ludności 82 357 tys. (2001 r.).... Czytaj dalej Słownik geograficzny i Związek Radziecki.

Organizacja sądownictwa pod okupacją niemiecką opierała się ma dekrecie ministra sprawiedliwości z 26 listopada 1940 roku. W każdym okręgu Rzeszy i prowincji utworzono Wyższy Sąd Krajowy, jako najwyższą instancję sądowniczą. Niższą stanowił sąd krajowy, najniższy sąd powiatowy. Wprowadzono także sądy polowe i wojskowe sądy doraźne. Sądy polowe były od spraw szpiegowskich i partyzanckich a wojskowe dotyczyły spraw o posiadanie broni i wystąpieniom przeciwko armii niemieckiej. Powołano dodatków sądy specjalne, które rozpatrywały przestępstwa popełniane na terenie operacji wojennych. Najwyższym sądem specjalnym dla spraw politycznych był Trybunał Ludowy w Berlinie.

Na terenie Generalne Gubernatorstwa (GG) funkcjonowały, podobnie jak na ziemiach włączonych do Rzeszy wojskowe sądy polowe i wojskowe sądy doraźne. Od 26 października 1939r. wprowadzono w GG nowy ustrój sądownictwa, ustanawiający podział na sądownictwo polskie i niemieckie. Polacy, Ukraińcy oraz Żydzi podlegali kompetencji sądów niemieckich w zakresie działalności skierowanej przeciwko bezpieczeństwu i autorytetowi  Rzeszy, narodowi niemieckiemu oraz życiu, zdrowi i mieniu osób narodowości niemieckiej, w pozostałych sprawach podlegali sądom polskim.[7] Nie dopuszczono jednak do dalszego działania Sądu Najwyższego.

  W okresie powojennym do władzy doszli komuniści, przywrócili oni działalność sądów powszechnych na podstawie przedwojennych przepisów o ustroju sądów.

Uruchomiono sądy: grodzkie, okręgowe, apelacyjne oraz Sąd Najwyższy; powołano w zasadzie dawną kadrę sędziów. W ten sposób komuniści chcieli uczynić z wymiaru sprawiedliwości narzędzie swojej pracy. Sądownictwo w tym okresie było mocno upolitycznione.

W okresie od 1994 do 1950 wprowadzono znaczne ograniczenie zakresu obszaru działania sądowego oraz sądowego trybu zwyczajnego. Zniesiono wówczas instytucję sędziego śledczego, a prokurator wydawał decyzje nie podlegające kontroli sądowej. W lipcu 1950 r. , dwoma ustawami o ustroju sądów powszechnych oraz prokuraturze, w istotny sposób zmieniono dotychczas istniejący wymiar sprawiedliwości. Zniesiono sądy grodzkie, okręgowe i apelacyjne, a w ich miejsce powołano sądy; powiatowe i wojewódzkie.

Przed sądami pierwszej instancji zarówno w sprawach karnych, jak i cywilnych wprowadzono udział ławników. Natomiast prokuratura, podlegała dotychczas ministrowi sprawiedliwości, została wyodrębniona w osobny pion. Na jej czele stał prokurator generalny, nadzorowany przez Radę Państwa. Hierarchiczne podporządkowani mu byli prokuratorzy wojewódzcy i powiatowi tym samym ustroju wymiaru sprawiedliwości dostosowano do zasad obowiązujących w ZSRR.[8]

Kolejny czas zmian w wymiarze sprawiedliwości przypadł na okres od 1952 do 1989r. W tym okresie organizacja sadów powszechnych była dostosowana do podziału administracyjnego  państwa. W związku z tym można wyróżnić: sądy wojewódzkie, powiatowe (od 1975 r. rejonowe, w wyniku nowego podziału administracyjnego) oraz sądy apelacyjne ( od 13.7.1990 r. a wiec juz po upadku PRL).[9]W 1955 r. wyłączono spod kompetencji sądów wojskowych sprawy o przestępstwa osób cywilnych, funkcjonariuszy MO i organów bezpieczeństwa publicznego, z wyjątkiem spraw o szpiegostwo.

Po wprowadzeniu w 1980 r. sądownictwa administracyjnego, w zakresie orzekania nadzór nad sądami administracyjnymi powierzono Sądowi Najwyższemu. Przekształcono wówczas Izbę Cywilną w Izbę Cywilną i Administracyjną. Od 1980 jest budowana w Polsce struktura sądownictwa administracyjnego, która zgodnie z wymogiem Konstytucji RP jest dwuinstancyjna. Oprócz Naczelnego Sądu Administracyjnego powstały wojewódzkie sądy administracyjne.

Kolejne zmiany nastąpiły w 1984 r. Władze partii komunistycznych wprowadziły ustawę o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz 241). Owa ustawa informowała, że Sąd Najwyższy (SN) stoi na straży politycznego i społeczno gospodarczego ustroju a dopiero później zajmuje się sprawami obywateli. SN uznano za naczelny organ Organ narząd - część organizmu wielokomórkowego mająca określoną formę, zbudowana z tkanki jednego rodzaju lub z różnych tkanek, występująca w określonym miejscu i pełniąca określone funkcje.... Czytaj dalej Słownik biologiczny sądowy, który sprawuje nadzór nad działalnością innych sądów w zakresie orzekania.

Aby badać konstytucyjność prawa powołano w 1985 r. Trybunał Konstytucyjny. Sędziów powoływał Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Rady Krajowej Rady Sądownictwa. Ich kadencja miała czas niekreślony, byli chronieni immunitetami. Odwołać ich  z urzędu  można było jedynie w sytuacjach wskazanych przez Konstytucję RP..

Po roku 1989 przeprowadzono gruntowną odbudowę sądownictwa. Rozwiązano Sąd Najwyższy w dotychczasowym składzie i powołano na nowo sędziów. W tym okresie także zlikwidowano Państwowy Arbitraż Gospodarczy. Rok później dokonano kolejną reformy organizacji sądownictwa. Powołano wówczas sądy apelacyjne ipowierzono im rozpoznawanie środków odwoławczych od orzeczeń sądów wojewódzkich przez co pomagały odciążyć Sąd Najwyższy,

W 1996 r. powierzono Sądowi Najwyższemu nowe zadanie, które polegało na kasacji od orzeczeń  wydanych w II instancji, a także w ograniczonym zakresie od orzeczeń I instancji.

W Konstytucji z 1997 r. podkreślono, ze władzę sądownicza stanowią sądy i trybunały. Natomiast wymiar sprawiedliwości sprawują: Sąd Najwyższy oraz sądy: powszechne, administracyjne i wojskowe (art. 175 ust.1).[10] Sądy i trybunały wyrokują w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej.

 W 1999 nastąpiła kolejna reforma administracyjna, wówczas przemianowano sady wojewódzkie na okręgowe. W wyniku wzrostu prac sądów, powołano tzw. wydziały cywilno-karne w sądach rejonowych, które później dały początek samodzielnym sądom grodzkim.

Zadania sądów i przepisy organizacyjne reguluje Konstytucja RP. Prawo o ustroju sądów powszechnych działa od października 2001r. Ustawa o Sądzie Najwyższym funkcjonuje od stycznia 2003r. Kolejne prawo, o ustroju sądów administracyjnych zostało wprowadzone w styczniu 2004r. Od stycznia 2004 roku działa ustawa o Prawie  postępowania przed sądami administracyjnymi.

[1] T. Maciejewski, Dzieje wymiaru sprawiedliwości, Wydawnictwo Uczelniane Bałtyckiej Wyższej Szkoły Humanistycznej w Koszalinie, Koszalin 1999, s.7 

[2] T. Maciejewski , Historia ustroju i prawa sądowego Polski, wydanie II, wydawnictwo C.H. BECK, Warszawa Warszawa stolica Polski położona w centralnej części Niziny Mazowieckiej nad Wisłą. Liczy 1,6 mln mieszkańców.
Czytaj dalej Słownik geograficzny
2003, s.9 

[3] S. Serafin, B. Szmulik, Leksykon obywatela, wydawnictwo C.H. BECK, Warszawa 2008, s.38

[4] T. Maciejewski,  Historia ustroju i prawa sądowego Polski…, op. Cit., s.63

[5] S. Serafin, B. Szmulik, Leksykon obywatela…, op. Cit., s.38

[6] J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia Ustroju i Prawa polskiego, Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2009, s. 389

[7] J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia Ustroju i Prawa…, op. Cit., s. 627

[8] T. Maciejewski, Historia..., op. Cit., s.381, 382 

[9] Tamże, s.389

[10] M. Kallas, Historia ustroju Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005, s. 411