Dodaj do listy

Historia źródeł prawa wybranych państw europejskich (X–XVIII wiek)

MONARCHIA WCZESNOŚREDNIOWIECZNA

WIADOMOŚCI OGÓLNE

Okres wczesnego feudalizmu w Europie przypada na ogół na wieki od IX do XII. W tym czasie wszystkie państwa są zdominowane przez prawo zwyczajowe. Obowiązujące normy, powstające w drodze praktyki (consuetudo), były przekazywane przez tradycję ustną. Prawo zwyczajowe było przeważnie prawem niepisanym, tworzonym w drodze długoletniego stosowania. Wyjątek stanowiła Ruś Kijowska, która już w IX wieku posiadała spisy prawa zwyczajowego, sporządzone przez prywatnych autorów. Znikoma działalność prawotwórcza władców nie miała jeszcze żadnego znaczenia, gdyż ówcześni królowie jeszcze nie posiadali silnej pozycji w kształtujących się jeszcze organizmach państwowych.

Prawo zwyczajowe cechowało się pewną negatywną tendencją. Jako system prawny, tworzący się spontanicznie, charakteryzował się głębokim partykularyzmem terytorialnym. Poszczególne szczepy, czy też grupy plemienne kultywowały pewne tradycje, nadając im szczególną moc obowiązującą. Zgodnie z zasadą osobowości prawa, tylko członkowie danej społeczności podlegali rodzimym normom zwyczajowym. Personalność prawa była jednym z czynników, który przyczyniał się do wzmacniania partykularyzmów.

Ujednolicanie systemu norm zwyczajowych szybciej przebiegało tam, gdzie zwyciężała zasada terytorialności prawa. Wiązało się to z tworzeniem stabilnych granic poszczególnych monarchii wczesnofeudalnych i umacnianiem się funkcji władczych i autorytetu państwowego króla. Największe postępy w unifikowaniu prawa poczyniły angielskie sądy monarsze, które stworzyły powszechnie obowiązujący system precedensowy. Prawotwórcza rola sędziego angielskiego wiązała się z kazuistyką orzeczeń sądowych oraz ze zlewaniem się funkcji tworzenia i funkcji stosowania powszechnego prawa angielskiego.

Partykularne prawo zwyczajowe było ograniczane także przez ustawodawstwo monarsze, które w okresie wczesnofeudalnym było dopiero w pierwszej fazie rozwoju, licząc od wielkich wędrówek ludów. Szczególnie silną pozycję, jak na owe czasy zdobyli sobie władcy Rusi Kijowskiej, Anglii i Sycylii. Autorytet tych monarchów był na tyle silny, że skutecznie ograniczali oni partykularyzm terytorialny, ujednolicając praktykę sądową poprzez powszechne zasady orzecznictwa i praktykę prawną, wpływając na rozwój edukacji prawniczej i sposób wykonywania zawodów prawniczych.

Rozpoczyna się rozwój nauki prawa, zainicjowany przez pierwsze w Europie uniwersytety, we Włoszech, we Francji, w Niemczech i w Anglii. Przedmiotem wykładu uniwersyteckiego jest prawo kanoniczneprawo rzymskie, dwa uniwersalne systemy, które przeżyły nie tylko swoich twórców, ale też państwo, w którym się kształtowały i rozwijały. Nauka prawa kanonicznego (kanonistyka) rozwijała się jako dyscyplina naukowa pod patronatem papieży, którzy pilnie strzegli czystości tej nauki. Kanonistyka stosunkowo wcześnie wchłonęła osobowe prawo małżeńskie i wybrane instytucje prawa obligacyjnego (pożyczka, lichwa). Badane prawo rzymskie nie miało jeszcze wpływu na praktykę prawniczą, ale krąg ludzi zainteresowanych tą dziedziną bardzo szybko się powiększał. Zwolennicy tego najznakomitszego systemu prawa antycznego zapoznawali się szczegółowo ze wszystkimi instytucjami republikańskimi i cesarskimi, poznawali dorobek rzymskich jurystów, których dzieła, były uważane za źródło obowiązującego prawa. Szczególny wzrost zainteresowania prawem rzymskim nastąpił po odnalezieniu "Digestów" justyniańskich, które zawierały bezcenny materiał normatywny z dziedziny prawa prywatnego i procesu cywilnego.

RUŚ KIJOWSKA JAKO MONARCHIA Monarchia forma rządów, w której władzę w zasadzie dożywotnio sprawuje jednostka (król, cesarz, sułtan) pochodząca z wyboru lub dziedzicząca rządy po przodkach.
· monarchia absolutna
Była...
Czytaj dalej Słownik historyczny

WCZESNOŚREDNIOWIECZNA (X-XII WIEK)

Podstawą obowiązującego systemu normatywnego na Rusi Kijowskiej było stosunkowo jednolite prawo zwyczajowe. Mieszkańcy tego państwa, obejmującego wschodnią Słowiańszczyznę, chlubią się najcenniejszym pomnikiem fons iuris w ówczesnej Europie, "Ruską Prawdą", jako jednym z najwcześniej sporządzonych spisów prawa zwyczajowego. Tej niezwykłej pracy poświęcimy szczególną uwagę w dalszej części tego opracowania. Już pierwsi władcy, panujący na Rusi Kijowskiej, rozwijali ożywioną działalność ustawodawczą, która spełniała szczególnie ważną funkcję ujednolicającą i modyfikującą normy zwyczajowe. Orzecznictwo sądów monarszych, funkcjonujące w najbliższym otoczeniu panującego unifikowało praktykę wyrokowania i procedurę postępowania sądowego. Przyjęcie przez państwo kijowskie chrześcijaństwa w obrządku greckim w 988 r. zainicjowało rozwój prawa związanego z organizacją Kościoła. Począwszy od przełomu X i XI wieku, system prawa ruskiego został wzbogacony o ustawy cerkiewne, które regulowały sprawy kościelne, przede wszystkim ustrój sądownictwa wykonywanego przez duchownych cerkiewnych.

Niezwykle ważną rolę w kształtowaniu się systemu prawa na wschodniej Słowiańszczyźnie odegrały stosunki polityczne łączące Ruś Kijowską i Bizancjum. Władcy kijowscy od X wieku chętnie zawierali z bizantyjskimi teokratami traktaty międzynarodowe (dogowory), które obejmowały przepisy z zakresu prawa międzynarodowego publicznego (np. traktowanie kupców, dziedziczenie), normy z prawa karnego o mężobójstwie, ekstradycji i przestępstwach oraz regulacje z prawa procesowego. Dogowory znosiły prawo nadbrzeżne i wprowadzały w jego miejsce, po raz pierwszy w Europie, ochronę życia i mienia rozbitków morskich. Szczególne znaczenie miały przepisy o wykupie lub wymianie jeńców wojennych i o wydawaniu zbiegów i niewolników. Bowiem zarówno Grecy, jak i Rusini mieli spory problem z utrzymaniem bezpieczeństwa publicznego na granicach swoich państw. Zachowane do dziś teksty źródłowe wskazują, że dogowory podpisano w następujących latach: 907, 911, 944 i 971. Traktaty rusko - bizantyjskie były jedną z najważniejszych dróg przedostawania się norm prawa bizantyjskiego nasączonego instytucjami rzymskimi do ruskiego systemu normatywnego. Ponadto znacząca większość duchownych cerkiewnych legitymowała się greckim pochodzeniem, przez co Kościół brał czynny udział w upowszechnianiu wpływów rzymsko - bizantyjskich w społeczeństwie kijowskim. Duchowni bizantyjscy przybywający na Ruś często zabierali ze sobą zbiory praw, dotyczące spraw kościelnych i świeckich, i tłumaczyli je na język staroruski. Dzięki silnym oddziaływaniom rzymsko - bizantyjskim kultura prawna na Rusi Kijowskiej osiągnęła bardzo wysoki poziom. W porównaniu z innymi ówczesnymi systemami prawnymi funkcjonującymi w Europie, prawo ruskie charakteryzowało się rozwiniętym językiem prawnym i nowoczesnym systemem kar kompozycyjnych.

Najcenniejszym pomnikiem prawa, jaki powstał we wczesnośredniowiecznej monarchii kijowskiej była wspomniana już wcześniej "Ruska Prawda". Dzieło to sporządzono w ojczystym języku (staroruskim), co pozwala na poznanie rodzimej terminologii prawniczej. Powstawało ono etapami i było kilkakrotnie przerabiane i modyfikowane pod względem merytorycznym. "Ruska Prawda" zawiera wyłącznie rozwiązania instytucjonalne z dziedziny prawa sądowego.

"Ruska Prawda" składa się z dwóch zbiorów, które później połączono w jedną całość. Najpierw powstała "Krótka Prawda" (koniec XI wieku), a w pierwszej połowie XII wieku pojawia się "Obszerna Prawda".

"Krótka Prawda" jest zbiorem, w którym dominują przepisy z zakresu prawa karnego i procedury sądowej. Pierwsza część tego źródła to tzw. "Prawda Jarosława", na którą składają się ustawy wydane przez księcia Jarosława Mądrego (1016 - 1054) i prawo zwyczajowe sięgające korzeniami jeszcze X i XI wieku. Druga część "Krótkiej Prawdy" to tzw. "Prawda Jarosławowiczów" (trzech synów Jarosława Mądrego), w której zgromadzone są ustawy wydane za panowania Jarosławowiczów, normy prawa zwyczajowego i najważniejsze orzeczenia sądowe, mające znaczenie dla procesu orzekania.

"Obszerna Prawda" z pierwszej połowy XII wieku wchłonęła "Krótką Prawdę" zmodyfikowaną i uzupełnioną przez trzech wnuków Jarosława Mądrego. Ponadto zawierała ona statuty Włodzimierza Monomacha (113 - 1125), czyli ustawy wydane przez książąt kijowskich po ukazaniu się "Krótkiej Prawdy" za czasów panowania ów Monomacha. "Obszerna Prawda" pod względem merytorycznym obejmowała normy prawne z zakresu procedury sądowej i prawa karnego. Dzięki statutom Monomacha, zbiór ten został wzbogacony przepisami prawa prywatnego przede wszystkim ze zobowiązań (kupno - sprzedaż, pożyczka, depozyt), opieki i dziedziczenia.

"Ruska Prawda" miała znaczący wpływ na dalszy rozwój prawa na ziemiach ruskich. Stanowi ona ukoronowanie dotychczasowego rozwoju języka prawnego i kultury prawniczej, która osiągnęła wysoki poziom dzięki kontaktom rzymsko - bizantyjskim.

Okres monarchii wczesnofeudalnej to czas, kiedy rozpoczyna się rozwój ustawodawstwa książęcego, tylko częściowo opartego na prawie zwyczajowym. Pierwszym ruskim monarchą, który zainicjował prawotwórczą działalność na skalę ogólnopaństwową był Włodzimierz Światosławowicz (980 - 1015). Natomiast za panowania Włodzimierza Monomacha (1113 - 1125) przypada okres prawdziwego rozkwitu ustawodawstwa zarówno w dziedzinie prawa publicznego jak i w dziedzinie prywatnoprawnej. Za jego czasów powstaje wiele fundamentalnych instytucji prawa prywatnego i prawa gospodarczego, kształtują się podstawowe zasady ustroju i jego legalności. Ustawodawstwo opierało się na zmodyfikowanych i unowocześnionych normach prawa zwyczajowego, ale miały one niewielki udział w procesie tworzenia prawa stanowionego. Rozwój prawa stanowionego był wymuszany przez rozwijający się obrót gospodarczy, potrzeby życia społecznego mieszkańców i zmiany na scenie politycznej. Ustawodawstwo książęce miało swój poważy udział w kształtowaniu się prawa karnego i postępowania sądowego. Powstał rozbudowany katalog kar za poszczególne rodzaje przestępstw. Najsurowszą sankcję orzekano przy dokonaniu mężobójstwa. Prawo stanowione uszczegółowiło również normy z dziedziny prawa prywatnego. Panujący zaostrzył regulacje dotyczące ochrony dłużników i znacznie ograniczył możliwość pobierania lichwy od niewypłacalnych kupców i bankierów.

Obok ustawodawstwa świeckiego, powoli rozwija się także prawodawstwo kościelne (chrześcijańskie). W związku z przyjęciem przez Ruś Kijowską religii chrześcijańskiej w obrządku greckim w 988 roku moc prawną uzyskują ustawy cerkiewne (kościelne). Wśród najstarszych pomników prawa kościelnego, wydanych przez książąt kijowskich należy wymienić:

  1. "Statut Księcia Włodzimierza o sądach cerkiewnych",
  2. "Statut Księcia Jarosława Mądrego" dotyczący sądów kościelnych. Akt ten regulował sprawy zarówno świeckie jak i kościelne, które można było rozpatrywać przed sądami cerkiewnymi.

Problematykę ruskiego prawa wczesnofeudalnego należy łączyć recepcją prawa bizantyjskiego. Jak już wcześniej wspomniałam, państwo kijowskie zawierało z Bizancjum traktaty międzynarodowe (tzw. dogowory), dzięki którym grecka kultura prawna pośrednio oddziaływała na rozwój prawno - polityczny Rusi Kijowskiej. Proces ten był wspomagany przez duchownych, którzy w większości pochodzili z terenów bizantyjskich.

Prawo bizantyjskie miało tak wielu zwolenników wśród, Rusinów, że sprowadzano do Kijowa poszczególne dzieła prawnicze i zbiory prawa. W X wieku do państwa ruskiego sprowadzono "Zakon Soudnego Ludem ", świeckie prawo bizantyjskie dostosowane do potrzeb Bułgarii i Wielkich Moraw. Około 150 lat później przyjął się "Kormczije Knigi", który zawierał przepisy prawa kościelnego i ogólne normy ze świeckiego prawa bizantyjskiego zaczerpnięte ze zbiorów rzymskich, Procheionu, Eklogi i nowel Justyniańskich.

Prawo bizantyjskie, jako system oparty na rzymskiej kodyfikacji justyniańskiej, miało swój szczególny udział rozwoju prawa prywatnego i procesu cywilnego. Książęta kijowscy mogli się pochwalić wysoko rozwiniętą techniką prawodawczą i metodami stosowania prawa. Rusini przejęli grecki system kar mutylacyjnych (kary na życiu i ciele) obok stosowanego rodzimego systemu kompozycyjnego. Związki rusko - bizantyjskie będą się utrzymywać jeszcze przez kilka stuleci, co zaowocuje później wielkimi kodyfikacjami cywilnymi i karnymi.

ANGIELSKA MONARCHIA WCZESNOFEUDALNA

(POŁOWA XI-XII WIEK)

Anglia wczesnośredniowieczna jest miejscem, gdzie rodzi się precedensowy system prawa powszechnego (judge - made law), gdzie tworzenie i stosowanie prawa są ze sobą nierozerwalnie związane. Sądy na wyspach stosują rodzime, anglosaskie, partykularne prawo zwyczajowe, które jednak uzupełniane było normami frankońsko - normandzkimi. Obce wpływy, choć bardzo ograniczone, początkowo skutecznie zmieniały kształtujący się, młody angielski system normatywny. Równocześnie tworzy się kazuistyczne common law i rozwija się ożywiona działalność ustawodawcza monarchy. Prawo rzymskie i prawo kanoniczne nie ma żadnego praktycznego wpływy na angielską praktykę sądowniczą, ale staje się ono przedmiotem zainteresowania nauki uniwersyteckiej w Oksfordzie i w Cambridge. Nauczanie praktycznego zawodu prawniczego odbywało się nie na uniwersytetach, lecz w korporacjach (Inns of courts), oberżach usytuowanych w pobliżu budynków sądowych. Korporacje Korporacje przymusowe organizacje zawodowe zrzeszające pracowników i pracodawców w imię solidaryzmu społeczno-narodowego. Przez ich utworzenie faszyści włoscy chcieli uniknąć konfliktów klasowych.
...
Czytaj dalej Słownik historyczny
spełniały funkcje zawodowych szkół prawniczych, w których poznawało się zasady wykonywania pracy sędziego, koronera, czy też publicznego oskarżyciela, gdzie powstawały zbiory protokołów i orzeczeń sądowych oraz dzieła prawnicze. Literatura prawnicza z tego okresu jest cennym źródłem informacji, w jaki sposób interpretowano materiał normatywny i jakie zasady wykładni były w powszechnym użyciu. Wszystko to sprawiło, że angielska kultura prawnicza szybko się rozwijała i nabywała znaczenia z sferze stosunków pomiędzy obywatelami i pomiędzy władzą a mieszkańcami wysp.

Rozpoczynając szczegółowe omówienie poszczególnych źródeł prawa angielskiego, należy rozpocząć od krótkiej charakterystyki "Księgi Sądu Ostatecznego" (ang. "Doomesday Book") powstałej w latach 1085 - 1086. Jest to podstawowe źródło poznania stosunków prawnych, jakie obowiązywały w angielskim społeczeństwie feudalnym. "Księga Sądu Ostatecznego" to spis ludności i gruntów całego królestwa wraz z ich właścicielami. W ten sposób monarcha stworzył niejako inwentarz ziemski, dokonując przyporządkowania określonych gruntów do konkretnych panów feudalnych, których obdarzył dodatkowo uprawnieniami jurysdykcyjnymi wobec ludności chłopskiej. Ówcześnie panująca doktryna zakładała, że nie ma ziemi bez pana. Przyjmowano fikcję prawną, że wszystkie grunty są własnością monarchy, oprócz tych, które zostały legalnie nabyte przez baronów.

Prawo angielskie zaczęło się rozwijać już w epoce poprzedzającej wczesny feudalizm. Przed znamiennym rokiem 1066 (najazd normandzki kończący epokę anglosaską) istnieje wiele partykularnych praw zwyczajowych. Taki stan prawny jest związany z podziałami politycznymi, które utrwalały się w ramach Heptarchii. Poszczególni królowie anglosascy siedmiu królestw walczyli między sobą o hegemonię na wyspach w drodze narzucania konkretnych spisów prawa stanowionego. Taka polityka prawna nie przyniosła oczekiwanego rezultatu, gdyż narzucane rozwiązania okazywały się bezskuteczne wobec norma prawa zwyczajowego, zakorzenionego w świadomości partykularnych grup społecznych. Przybyłe na wyspy plemiona normandzkie przyniosły ze sobą swoje rodzime prawo zwyczajowe, które wkrótce przenikało do anglosaskiej kultury zwyczajowej.

Wczesnośredniowieczne zwyczajowe prawo anglosaskie przesiąknięte elementami normandzkimi było stosowane przez sądy lokalne w hrabstwach i w setniach oraz przez sądy immunitetowe. Normy tego systemu od samego początku podlegały sinej tendencji formalistycznej. Jednocześnie, wraz z umacnianiem się władzy królewskiej, rozwijają się centralne sądy królewskie, których orzecznictwo odegra później ważną rolę unifikującą cały system common law. Sądy lokalne stopniowo zanikały, gdyż coraz więcej mieszkańców Anglii dostrzegało korzyści z korzystania z instytucji sądownictwa królewskiego. Poszczególne orzeczenia sądów monarszych były traktowane jako precedensy powszechnie obowiązujące. Stosowanie tych wyroków na terenie królestwa angielskiego miało szczególną rolę unifikacyjną, gdyż likwidowało lokalne prawa zwyczajowe. W kolejnych etapach rozwoju prawa ważną rolę w ujednolicaniu praktyki sądowej odegrają sądy westminsterskie. Prawdziwa walka z partykularyzmem prawnym rozpoczęła się za panowania Henryka II (1154 - 1189). Sędziowie królewscy ostrożnie podchodzili do uzupełniania luk, aby przez przypadek nie wprowadzić do systemu istniejącego orzecznictwa sprzecznej reguły prawnej.

Prawo precedensowe, zwane też prawem pospolitym (prawem kazusów), zaczyna nabierać konkretnych kształtów od XIII wieku. Common law jako prawo sędziowskie było po części oparte na zwyczajach prawnych i po części na niepisanym jeszcze prawie stanowionym. Common law, jako jeden z pierwszych systemów nabrał charakteru powszechnego i jednolitego na całym terytorium królestwa. Było to zjawisko rzadkie na kontynencie europejskim, gdzie dopiero kształtowały się organizmy polityczne. Common law, jako jedyny system, oparł się silnym wpływom prawa rzymskiego i prawa kanonicznego. Kultywowano rodzime zwyczaje i stosowano tylko te przepisy, które były owocem rodzimego ustawodawstwa monarszego. Taki stosunek do common law został zamanifestowany na zjeździe feudałów angielskich w 1237 roku, kiedy to padły znamienne słowa: "Nie chcemy zmieniać prawa Anglii!".

Jak już wcześniej wspomniałam, pierwsze ustawy monarsze pojawiają się jeszcze w okresie anglosaskim, kiedy istniej jeszcze Heptarchia. Wśród tych legislatorów należy wymienić Alfreda Wielkiego, który podejmował skuteczne próby tworzenia aktów normatywnych prawa publicznego. Po najeździe normandzkim (1066 rok) skutecznym ustawodawcą był Wilhelm I Zdobywca (1028 - 1087), który:

  1. Wydał szereg ustaw regulujących postępowanie sądowe w sporach pomiędzy przybyłymi Normanami a autochtonicznymi Anglosasami,
  2. Wydał ustawę wprowadzającą pojedynek sądowy jako środek dowodowy w procesie,
  3. Wydał ustawę o rozdziale sądownictwa duchownego od sądownictwa świeckiego,
  4. Wydał ustawę dotyczącą ochrony lasów królewskich,
  5. Wydał przywilej dla Londynu w języku anglosaskim dotyczącą spadkobrania dzieci.

Henryk I (1100 - 1135) wydał w roku 1100 "Kartę Swobód", której oryginalny tekst nie zachował się, stąd trudno jest określić merytoryczną treść tego dokumentu.

Stefan z Blois (1097 - 1154) wydał "Kartę swobód dla duchowieństwa", która zawierała przywileje ekonomiczne, polityczne i podatkowe dla tego stanu społecznego.

Czasy panowania Henryka II (1154 - 1189) łączą się z dynamicznym rozwojem ustawodawstwa i ze świetnością polityki wewnętrznej. Jako legislator jest autorem następujących aktów normatywnych:

  1. "Karta Swobód Henryka II", dotycząca przywilejów stanowych szlachty i duchowieństwa.
  2. "Assyza Klarendońska" z 1166 roku o organizacji centralnego sądownictwa królewskiego,
  3. "Assyza z Northampton" z 1176 roku, regulująca kwestię sądownictwa lokalnego,
  4. "Assyza o posiadaniu broni" z 1181 roku mająca na celu zapewnienie bezpieczeństwa publicznego,
  5. "Assyza o lasach" z 1184 roku regulująca statut prawny lasów królewskich na terenie Anglii.

Typowo angielską instytucją prawa stanowionego w dziedzinie postępowania sądowego były ryty (writs), czyli pisemne rozkazy wydawane przez kancelarię królewską. Niewykonywanie nakazów zawartych w rytach traktowano jako obrazę majestatu królewskiego. Rozróżniano dwa typy rytów:

  1. Brevia originalia - ryty, na podstawie, których wszczynano postępowanie sądowe,
  2. Brevia iudicialia - ryty zawierające zarządzenia skuteczne tylko w czasie procesu sądowego.

Nauka prawa rzymskiego i kanonicznego znajdowały zwolenników tylko w ośrodkach uniwersyteckich w Oksfordzie i w Cambridge. Począwszy od XII wieku, oba te uniwersalne systemy prawne są przedmiotem wykładów, ale nie mają żadnego znaczenia dla praktykujących prawników. Można nawet powiedzieć, że przedstawiciele zawodowych korporacji (Inns of courts) mieli wrogie nastawienie do prawa cesarskiego. Jednym z najsłynniejszych wykładowców, jaki pracował na Uniwersytecie w Oksfordzie był Vaccarius, Włoch z pochodzenia, uczeń glosatorów pochodzący z Bolonii. Dzięki jego pracy studenci angielscy mogli poznać namiastkę bogatego dorobku prawnego, jaki pozostawiła nam w spadku starożytność. Widząc rządnych wiedzy młodych studentów, Vaccarius wydał w 1149 roku podręcznik do prawa rzymskiego zatytułowany "Liber Pauperum". Była to ksiązka przeznaczona dla ubogich słuchaczy studium prawa, którzy chcieli poszerzyć swoje horyzonty intelektualne poprzez poznanie instytucji rzymskich prawa prywatnego i procesu cywilnego. Ponadto wielu Anglików wyjeżdżało na zagraniczne uczelnie do Włoch, Francji, czy Niemiec, gdzie możliwości zapoznania się z dorobkiem prawno -rzymskim były znacznie większe niż w rodzimej Anglii. Na luksus studiowania na kontynencie europejskim mogli pozwolić sobie tylko bogaci baronowie i szlachta angielska oraz duchowni, którzy czerpali dochody ze swoich posiadłości ziemskich (beneficjów). Nie mniej jednak kontakty umysłowe pomiędzy wyspami a kontynentem w XII - XIII wieku były dość znaczne. W bibliotekach uniwersyteckich pojawiają się różne pozycje z prawniczej literatury prawniczej rozwijanej na kontynencie. Wielu urzędników świeckich i duchownych, pracujących w państwowej, bądź kościelnej administracji legitymowało się wysokim wykształceniem z dziedziny kanonistyki lub romanistyki.

Czynnikiem hamującym rozwój prawa rzymskiego i kanonicznego była ideologiczna postawa baronów angielskich. Wyższe warstwy społeczne kojarzyły oba te systemy z dominacją cesarza i papieża. Szlachta angielska nie chciała powrotu średniowiecznej walki o inwestyturę i wzbraniała się przed jakimikolwiek wpływami obcymi. Jej aspiracje wiązały się ochroną rodzimego prawa, które zapewniało uprzywilejowanie warstw wyższych i możliwość dochodowego obrotu gospodarczego. Przeciwnicy kanonistyki twierdzili, że recepcja prawa kanonicznego za bardzo wzmocni pozycję sądownictwa kościelnego i uczyni hierarchę duchowną poważnym konkurentem względem władzy świeckiej. Z obawy przed taką przyszłością, w 1234 roku zakazano wykładania nauki prawa rzymskiego na Uniwersytecie w Londynie, gdzie kształcili się członkowie centralnej administracji królewskiej i przyszli doradcy monarchy.

Nauczanie prawa angielskiego było domeną korporacji zawodowych. Znajomość praktycznego stosowania precedensowego prawa powszechnego sędziowie nabywali w oberżach sądowych, usytuowanych w pobliżu sądów królewskich. Członkami tych korporacji byli praktycy, którzy wprowadzali młodych adeptów w tajniki tworzenia i stosowania prawa w rodzimym systemie sądownictwa. Oberże sądowe były też miejscem, gdzie sporządzano zbiory pism sądowych. Funkcjonowały dwa rodzaje ksiąg, które do końca XIV wieku miały charakter anonimowy i były pracami prywatnymi:

  1. Records - urzędowe protokoły z rozpraw sądowych wraz z wyrokami,
  2. Reports - zwięzły opis stanu faktycznego i szczegółowo przedstawione motywy wyroków wraz z argumentacją prawniczą.

Anglia wczesnośredniowieczna różni się od pozostałych państw europejskich z jeszcze jednego powodu - powstaje tu fachowa literatura prawnicza, której poziom jest znacznie wyższy w porównaniu z znikomą twórczością kontynentalną. Pierwsze znaczące dzieła pojawiają się za panowania Henryka I (1100 - 1135). Za czasów tego utalentowanego władcy, Ryszard Fitz - Nigel pisze "Dialog o Exchequerze", w którym przedstawia ustrój sądu skarbowego, Exchequer, i jego orzecznictwo oraz szczegółowe rozwiązania instytucjonalne z dziedziny prawa karnego. Kiedy na tronie angielskim zasiadł Henryk Henryk Pieśń o Rolandzie, bohater epizodyczny; bratanek Ryszarda Starego, jeden z doradców Karola
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
II (1154 - 1189), Ranulf Glanville, główny justycjariusz królewski sporządza dzieło "O prawach i zwyczajach Anglii" (1187 r.), które uchodzi na najstarszy naukowo opracowany zbiór prawa angielskiego. Autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum szczegółowo opisuje wszystkie etapy postępowania przed sądami królewskimi. Charakter tego opracowania wyraźnie wskazuje na niewielki wpływ prawa rzymskiego. Najznakomitszym dziełem prawniczym średniowiecznej Anglii, które obecnie uchodzi za główne źródło poznania common law jest wielotomowa praca "O prawach i zwyczajach Anglii ksiąg pięć" tworzona w latach 1250 - 1258. Jej autor, wybitny prawnik, Henryk Bracton przedstawił bogaty materiał praktyki sądowej i pewne wyjątki z prawa rzymskiego i prawa kanonicznego. Dzieło charakteryzuje się pewną konwencjonalną systematyką i precyzyjnym językiem prawnym. Praca Bractona doczekała się wielu wydań i pewne jej fragmenty są dzisiaj przedmiotem nauczania na angielskich wydziałach prawa.

WŁOSKA MONARCHIA WCZESNOFEUDALNA

(X-XIII WIEK) I PRAWO KANONICZNE

Historia źródeł prawa włoskiego jest ściśle związana z relacjami pomiędzy Italią a Cesarstwem. Północne i środkowe terytoria Włoch były powiązane z cesarzem (niemieckim), od drugiej połowy X wieku przez całe średniowiecze. Kontakty z tą potęgą uniwersalistyczną miały duże znaczenie dla kształtowania się doktryny polityczno - prawnej. Miasta włoskie, które szybciej wytworzyły swoje ośrodki władzy, już na początku X wieku uzyskały autonomię i samodzielność organizacyjną. Silniejsze komuny podporządkowywały sobie słabsze, wpływając na ich ustrój i sposób sprawowania władzy. Grupy miast o analogicznym ustroju tworzyły jednolity region, który funkcjonował jako odrębna jednostka. Tak było aż do zjednoczenia Włoch w XIX wieku.

Rozwój prawa włoskiego miał znaczący wpływ na kształtowanie się systemów prawnych w poszczególnych państwach Europy Zachodniej i Środkowej. Półwysep Apeniński był kolebką wielu fundamentalnych instytucji prawa karnego i prawa cywilnego oraz ojczyzną licznych filozoficznych i doktrynalnych kierunków prawa sądowego. Rozwój włoskiej cywilistyki i karnistyki był ściśle związany z odrodzeniem prawa rzymskiego i z prawem kanonicznym. Oba te systemy uniwersalne w różnym stopniu kształtowały poszczególne dziedziny prawa publicznego i prywatnego w całej Europie. Podstawą kształtowania się średniowiecznego włoskiego systemu prawa były następujące dziedziny:

  1. Systemy uniwersalistyczne (prawo rzymskie i prawo kanoniczne),
  2. Prawo longobardzkie, rozwijające się w północnych i środkowych Włoszech,
  3. Prawo lenne (prawo kształtujące stosunki lenne pomiędzy seniorem a wasalem),
  4. Miejskie prawo statutowe (statuty dla poszczególnych autonomicznych komun włoskich),
  5. Ustawodawstwo cesarzy niemieckich, przede wszystkim Fryderyka I i Fryderyka II.

System prawa stworzony przez Longobardów obowiązywał na terenach północnych Włoszech. Były to tereny znajdujące się w pobliżu monarchii karolińskiej, której zależało poszerzeniu granic południowych. W 774 roku Królestwo Longobardów zostało wcielone do państwa frankońskiego i od tej pory oba systemy prawa zaczęły się mieszać. Nie oznacza to jednak, że spuścizna prawna włoskich barbarzyńców popadła w zapomnienie. Przeciwnie, szkoła prawa w Pawii, powstała na początku XI wieku, skupiała uczonych, którzy byli zainteresowani poznawaniem longobardzkiego dziedzictwa prawno - kulturowego. Przedstawiciele szkoły pawijskiej stworzyli w połowie XI wieku zbiór norm dawnego prawa Longobardów z czasów świetności Królestwa tego ludu barbarzyńskiego oraz postanowienia z kapitularzy królów frankońskich. Była to "Liber Papiensis", dzieło gromadzące i ujednolicające normy praw longobardzkiego i frankońskiego, do którego dodano glosę romanizującą. Szkoła prawa w Pawii zasłynęła z doskonałej wykładni uzgadniającej sprzeczne normy longobardzkie i frankońskie. Prawo rzymskie było traktowane przez tych prawników jako powszechnie obowiązujące, ale stosowane tylko subsydiarnie (pomocniczo). Analizując "Liber Papiensis" można dojść do wniosku, że dzięki szkole pawijskiej spuścizna prawno - kulturowa Longobardów uległa po XI wieku romanizacji. Argumentem przemawiającym za takim stanem rzeczy jest fakt, że prawo rzymskie w ówczesnej epoce było przedmiotem szczególnego zainteresowania na dynamicznie rozwijających się pod względem urbanistycznym terytoriach Półwyspu Apenińskiego. Pod koniec XI wieku pawijscy prawnicy, osiągnąwszy perfekcyjną znajomość zasad rządzących longobardzkie prawe, sporządzili systematyczne i uporządkowane dzieło zatytułowane "Lombarda". Był to zbiór najtrwalszych i najważniejszych przepisów prawa Longobardów, które stało się przedmiotem wykładu na uniwersytecie w Bolonii, ówczesnym centrum studiów romanistycznych.

Wiek XII to czas, kiedy powstaje wiele komentarzy do prawa longobardzkiego, głównie w bolońskim środowisku uniwersyteckim, gdzie "Lombarda" była podręcznikiem obowiązującym dla studentów. Jest to ostatnie stulecie świetności prawa longobardzkiego, jako dyscypliny uniwersyteckiej. W kolejnych wiekach zacznie rozwijać się szkoła glosatorów, która zainicjuje niezwykle silny prąd naukowy romanistów. Zwolennicy prawa cesarskiego byli negatywnie nastawieni do praw barbarzyńskich, które uznawali za mało precyzyjne i niedostosowane do potrzeb praktyki. Pomimo odrodzenia prawa rzymskiego, prawo longobardzkie było wykładane na uniwersytetach włoskich jeszcze do XVI wieku włącznie, jako jedna z ważniejszych dyscyplin naukowych. Poszczególne komuny włoskie stosowały normy prawa longobardzkiego subsydiarnie, pomocniczo w stosunku do ich własnych statutów miejskich. Normy te rozwijały instytucje przede wszystkim z prawa prywatnego i postępowania sądowego.

Kolejnym działem zróżnicowanego systemu normatywnego obowiązującego we Włoszech było prawo lenne, które regulowało stosunki pomiędzy wasalami a ich seniorami. Należy zapoznać się z dwoma najważniejszymi zbiorami tego prawa, czyli:

  1. "Księgi Lenne" - prywatny zbiór powstały na terenie północnych Włoszech na przełomie XI i XII wieku. Obejmował on zwyczajowe prawo lenne, stosowane w Lombardii, oraz ustawy cesarskie regulujące obowiązki wasala wobec seniora. Później dodano do niego zgromadzone orzecznictwo sądów lennych i literaturę fachową z tej dziedziny.
  2. "Vulgata" - kompilacja powstała na początku XIII wieku. Najlepsza redakcja "Ksiąg Lennych" recypowana nie tylko w rodzimych Włoszech, ale też w Niemczech.

Charakterystyczną dla Włoch dziedziną prawa średniowiecznego były statuty miejskie, wydawane przez samodzielne i suwerenne komuny. Pierwszy taki statut miejski, który stanowił spis miejscowego prawa zwyczajowego, powstał w Genui na przełomie X i XI wieku. Spisy te zawierały lokalnie stosowane zwyczaje prawne uzupełnione normami longobardzkimi, lub rzymskimi, w zależności od położenia geograficznego. Statut miejski zawierał także bogaty zbiór orzeczeń sądowych, traktowanych jako precedensy i stosowanych w praktyce sądowej. Najwięcej statutów miejskich powstało w okresie komunalnym obejmującym pięć wieków, od XI do XV. Miasta włoskie, już jako samodzielne organizmy polityczne uzyskują prawo do stanowienia własnego prawa. Od XII wieku w większości miast funkcjonują już zgromadzenia miejskie zajmujące się uchwalaniem statutów i sprawowaniem jurysdykcji na terenie całej komuny. Przy zgromadzeniach istniały specjalne komisje, składające się z wykształconych prawników, głównie sędziów i notariuszy, które zajmowały się redagowaniem, systematyzowaniem i uzupełnianiem poszczególnych aktów prawnych. Standardowy statut miejski składał się zazwyczaj z czterech ksiąg:

  1. Księga I obejmowała prawo publiczne i prawo administracyjne,
  2. Księga II zawierała normy ogólne i przepisy szczegółowe z dziedziny prawa karnego,
  3. Księga III przedstawiała zasady prowadzenia postępowania sądowego i przepisy prawa prywatnego,
  4. Księga IV obejmowała przepisy policyjne, podatkowe, celne oraz powszechny system miar i wag.

Statuty ułożone przez komisje podlegały później zatwierdzeniu przez zgromadzenie miejskie, jako komunalny organ Organ narząd - część organizmu wielokomórkowego mająca określoną formę, zbudowana z tkanki jednego rodzaju lub z różnych tkanek, występująca w określonym miejscu i pełniąca określone funkcje.... Czytaj dalej Słownik biologiczny ustawodawczy. W XII wieku przyjęła się praktyka, że statuty miast większych i lepiej zorganizowanych były wzorem dla nowych komun. W ten sposób prawo statutowe samodzielnie się ujednolicało, bez pomocy, czy interwencji ustawodawcy. Do dziś zachowało się 2000 statutów, miasta, bowiem często nowelizowały i uaktualniały swoje prawo statutowe. Obecnie, zachowane teksty włoskich statutów miejskich, są przedmiotem głębokich badań naukowych, stanowią one, bowiem świadectwo rozwoju prawnej świadomości ówczesnych mieszkańców Półwyspu Apenińskiego. Podczas analizy materiału źródłowego dostrzeżono pewną prawidłowość. Starsze statuty opierały się na normach prawa longobardzkiego, natomiast w nowszych widoczne są wpływy romanistyczne. Statuty pochodzące z XIV wieku wyraźnie opierają się na oryginalnych osiągnięciach szkoły glosatorów i komentatorów. Prawo rzymskie miało charakter pomocniczy i było stosowane w razie luki uniemożliwiającej wydanie wyroku, przede wszystkim w dziedzinie cywilistyki. Normy prawa cesarskiego stosowano jako reguły kolizyjne i przepisy międzymiastowego prawa prywatnego. W miastach portowych obowiązywały specjalne statuty morskie, regulujące tak charakterystyczne zagadnienia jak żegluga, czy handel morski.

Duże znaczenie dla rozwoju prawa włoskiego miało ustawodawstwo cesarzy niemieckich, uważających się za kontynuatorów Imperium Romanum. Szczególną rolę odegrał tutaj zbiór ustaw wydanych przez Fryderyka I (1155 - 1190) i Fryderyka II (1215 - 1250) w ramach prowadzenia przez Niemcy Niemcy Republika Federalna Niemiec. Członek Unii Europejskiej. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim i Północnym. Powierzchnia 356 970 km2. Liczba ludności 82 357 tys. (2001 r.).... Czytaj dalej Słownik geograficzny tzw. polityki włoskiej. Obaj cesarze przesyłali wszystkie teksty aktów normatywnych do uniwersytetu bolońskiego, gdzie były one przedmiotem szczegółowych badań naukowych. Później źródła te włączono do zbioru prawa rzymskiego, określanego od XV wieku Corpus Iuris Civilis. Szczególne znaczenie w dziejach włoskiego prawodawstwa miała Sycylia, której działalność legislacyjna stała się później wzorem dla europejskich monarchii absolutnych. Już za panowania Normanów, w połowie XII wieku, Królestwo Sycylii podjęło pierwszą próbę unifikacji stosowanego tam prawa, które z racji swojej elastyczności nasiąkało elementami prawa bizantyjskiego, arabskiego i normandzkiego. Najlepszej kodyfikacji prawa Sycylia doczekała się za panowania Fryderyka II, który otrzymał tę wyspę w spadku. Ów cesarz ogłosił na zjeździe w Melfii w 1231 roku "Konstytucje Królestwa Sycylii" zwane popularnie w nauce "Liber Augustialis". Był to systematyczny zbiór zawierający uporządkowane ustawy wydane przez Fryderyka II i jego poprzedników. Redakcja tego dzieła została powierzona wybitnym prawnikom ze szkoły bolońskiej, dlatego też zawiera ono wiele oryginalnych rozwiązań instytucjonalnych z prawa sądowego. "Liber Augustialis" uchodzi za pierwszy feudalny pomnik ustawodawstwa w pełni świeckiego. W XIII i XIV wieku pojawiło się wiele komentarzy do poszczególnych przepisów tego zbioru. Cała kodyfikacja podzielona jest na trzy części: pierwsza "O ustroju", druga "O procesie" i trzecia, obejmująca prawo prywatne, prawo karne i prawo lenne. Autorzy zaczerpnęli wiele rozwiązań z prawa rzymskiego i wykorzystali wybrane instytucje z prawa longobardzkiego. Po oficjalnym ogłoszeniu "Konstytucji Królestwa Sycylii" pozostałe źródła utraciły swoją moc obowiązującą. Na wypadek luki, kodyfikacja pozwalała posługiwać się subsydiarnie prawem rzymskim, prawem longobardzkimlokalnymi zwyczajami zatwierdzonymi przez władze miejskie. "Liber Augustialis" teoretycznie uzasadniała pełnię władzy prawodawczej panującego. Widoczna w kodyfikacji koncepcja absolutystyczna miała wyraźne zabarwienie bizantyjskie. Doktryna bolońskich legistów, biorących udział w redagowaniu, nawiązywała do justyniańskiego absolutyzmu. Jednak wkrótce po śmierci Fryderyka II nastąpił upadek doktryny bolońskiej. "Liber Augustialis" była ponad sto lat później inspiracją dla czeskiej kodyfikacji Karola IV Luksemburskiego ("Maiestas Carolina")

Bolonia, jako uniwersyteckie centrum studiów romanistycznych, stała się również kolebką najznakomitszej szkoły prawa w ówczesnym cywilizowanym świecie. Nazwa tej szkoły pochodzi od łacińskiego słowa glossa, które oznacza wyraz wymagający wyjaśnienia (glosowania) i uwagi objaśniające kolejno teksty ustawodawstwa justyniańskiego. Założycielem szkoły glosatorów, działającej ponad 200 lat, był boloński profesor Irnerius (1070 - 1130), dzięki któremu Digesta, Kodeks i Instytucje Justyniana stały się przedmiotem szeroko pojętych studiów uniwersyteckich. Wśród najwybitniejszych glosatorów należy wymienić następujące persony:

  1. Irnerius (1070 - 1130) - założyciel i prekursor bolońskiej szkoły glosatorów,
  2. Martinus (zm. 1166 r.)
  3. Bulgarus (zm. 1167 r.)
  4. Jacobus (zm. 1178 r.)
  5. Hugo (zm. 1171 r.)
  6. Azon (zm. 1235 r.)
  7. Accursius (1182 - 1269) - najwybitniejszy przedstawiciel i autor znakomitego dzieła "Glossa ordinaria".

Wśród glosatorów wyróżnia się tzw. czterech doktorów (quattor doctores): Bulgarusa, Martinusa, Hugo i Jacobusa. Dzięki ich działalności naukowej, kolejne pokolenia mogły rozwijać znajomość prawa rzymskiego, sięgając do oryginalnych źródeł justyniańskich. Glosatorzy opatrywali teksty prawne glosami w dwojaki sposób:

  1. Glosy marginalne były, jak sama nazwa wskazuje, umieszczane na marginesach poszczególnych stronnic,
  2. Glosy interlinearne były umieszczane pomiędzy poszczególnymi wierszami, powodując zniekształcenia w tekście oryginalnym.

Działalność glosatorów obejmowała też następujące rodzaje pracy naukowej:

  1. Summae - krótkie streszczenia do poszczególnych fragmentów tekstu,
  2. Distinctiones - pojęciowe rozróżnienia prowadzące do rozróżniania poszczególnych terminów,
  3. Dissensiones dominorum - zbiory kontrowersji pojawiających się w czasie glosowania,
  4. Casus - zbiory wymyślonych przypadków dla wyjaśnienia rozstrzygnięć zawartych w źródłach,
  5. Ordines iudiciarii - całościowe opracowania dotyczące procesu rzymskiego.

Praca naukowa glosatorów była oparta na metodzie egzegetycznej, przejętej ze wschodnio - rzymskiej szkoły prawa. Poznawanie i teoretyczne opracowywanie ustawodawstwa justyniańskiego zaspokajały jedynie potrzeby dydaktyczne. Praktyka prawna była wykraczała poza ich zainteresowania. Dorobek naukowy glosatorów odegrał nieocenioną rolę w upowszechnieniu prawa rzymskiego, jako "prawa uczonego" i uniwersalnego systemu normatywnego.

Drugim systemem uniwersalnym, który rozwijał się równolegle z prawem rzymskim było ius canonici (prawo kanoniczne), czyli zespół norm prawnych wytworzonych wyłącznie przez Kościół i regulujących stosunki zewnętrzne i wewnętrzne poszczególnych instytucji Kościoła Katolickiego i innych podmiotów świeckich. Od prawa kanonicznego należy odróżniać prawo kościelne, które dotyczy tylko i wyłącznie Kościoła, bez względu na to, kto to prawo stworzył. Prawo kanoniczne tworzyło w średniowieczu specyficzny system, któremu podlegali przede wszystkim duchowni, bowiem regulowało ono sposoby przeprowadzania obrzędów religijnych, tworzyło hierarchię kapłańską, organizowało partykularny Kościół państwowy i ustanawiało podstawowe zasady, jakimi powinni się kierować duchowni. Prawo kanoniczne obowiązywało również osoby świeckie, jako członków Kościoła, zarówno w sprawach religijnych, jak i świeckich, duchowni, bowiem często potępiali lichwiarzy, niewypłacalnych pożyczkobiorców i zaciąganie zobowiązań w złej wierze. Osoby świeckie podlegały jurysdykcji duchownej przede wszystkim w sprawach wiary, ale też subsydiarnie w kwestiach świeckich. Właśnie w okresie średniowiecza, osobowe prawo małżeńskie stało się częścią prawa kanonicznego. Duchowni twierdzili, bowiem, że ich zadaniem jest dbanie o przyzwoitość małżeńską i świętość życia rodzinnego. Ponadto, proces kanoniczny jak i rzymski proces cywilny silnie oddziaływały na procedurę sądową. Około XII wieku pojawi się tzw. proces rzymsko - kanoniczny, z którego wykształci się nowożytny proces cywilny.

Wśród źródeł średniowiecznego prawa kanonicznego należy wymienić:

  1. Źródła prawa boskiego (prawo objawione przez Boga w Starym Testamencie i Nowym Testamencie),
  2. Tradycja ustna przekazywana przez Ojców Kościoła (najstarszych pisarzy kościelnych), określana w teologii jako patrystyka (nauka rozwijana miedzy II a VI wiekiem),
  3. Pisma Doktorów Kościoła, którzy wyróżniali się szczególną wiedzą teologiczną i nadzwyczajna uczonością, (św. Tomasz z Akwinu żyjący w XIII wieku),
  4. Prawotwórcza działalność soborów powszechnych (zgromadzeń biskupów z całego Kościoła pod przewodnictwem papieża),
  5. Prawotwórcza działalność papieży (wydawanie dekretałów).

Ojcowie Kościoła uchodzą z bezpośrednich uczniów 12 Apostołów. Według tradycji odznaczali się oni prawowiernością i świętością życia.

Pierwszy sobór powszechny w Kościele Katolickim odbył się we francuskim mieście Nicea w 325 roku.

Ustawodawstwo soborowe, papieskie i synodalne było gromadzone w licznych zbiorach najpierw prywatnych, a potem urzędowych. Autorami tych prac byli zazwyczaj absolwenci wydziałów teologicznych, bliscy współpracownicy papiescy i duchowni piastujący odpowiedzialne stanowiska w hierarchii kościelnej. Wiek XI to czas, kiedy Kościół ogłasza program generalnej odnowy i ujednolicenia sądownictwa oraz uporządkowania dotychczas obowiązujących źródeł prawa. Jednym z pierwszych zbiorów, który porządkował wiele gałęzi prawa kanonicznego był "Zbiór Troisty" ("Collectio Tripartita"), wydany na początku XI wieku. "Collectio Tripartia", opierając się na dorobku Pseudo Izydora, składał się z trzech części:

  1. Dekretały papieskie, czyli listy papieskie zawierające normatywne wyjaśnienia prawne,
  2. Uchwały soborów powszechnych, dotyczące organizacji Kościoła i sądownictwa duchownego,
  3. Orzeczenia Ojców Kościoła oraz wyjątki z prawa rzymskiego i z prawa kanonicznego.

Najwybitniejszym średniowiecznym kanonistą był Gracjan, mnich kameduła i profesor Uniwersytetu w Bolonii. Uchodzi on za reformatora i kodyfikatora prawa kanonicznego. Gracjan zgromadził bogaty i różnorodny materiał źródłowy, uporządkował go, usystematyzował i objaśnił, starając się pogodzić sprzeczności i uzupełnić luki prawne. Najznakomitszym dziełem Gracjana była praca tworzona w latach 1140 - 1150 i zatytułowana "Uzgodnienie rozbieżnych kanonów" (łac. "Concordantia discordantium canonum"), potoczne zwana "Dekretem Gracjana". Zbiór ten rozpoczął rozwój nauki prawa kanonicznego jako samodzielnej dyscypliny naukowej. Był on wzorem dla późniejszych kodyfikacji i przedstawiał określoną teorię prawa natury i prawa zwyczajowego. Zgodnie z filozofią Gracjana, ustawa to tylko zwyczaj ujęty na piśmie. Takie stwierdzenie powtarza się kilkakrotnie w "Dekrecie Gracjana". Praca ta, choć nigdy nie uzyskała oficjalnego, urzędowego charakteru, uznawana była powszechnie, jako wyłączne źródło poznania prawa. "Dekret Gracjana" wyróżniał się znakomitą redakcją i metodą naukową. Wydawany był kilkakrotnie, a pierwsze wydanie zostało wzbogacone fragmentami kodyfikacji justyniańskiej. W późniejszych wiekach, "Dekret Gracjana" poddawany był przeróbkom i uzupełnianiu, czym zajmowali się dekretyści (glosatorzy) - uczeni z bolońskiej szkoły prawa kanonicznego. Dekretyści komentując dzieło Gracjana, często sięgali do starożytnego dorobku prawa rzymskiego. W taki sposób włoscy uczeni doprowadzili do połączenia prawa rzymskiego i prawa kanonicznego na gruncie praktyki prawnej i nauki uniwersyteckiej. Działalność dekretystów uzyskała aprobatę papieską i biskupią. Papież Lucjusz (1181 - 1185) postanowił, że w wypadku braku odpowiedniego przepisu kościelnego, należy sięgnąć do uregulowań justyniańskich. Kościół Katolicki, w podzięce za doskonałe dzieło kanonistyki, uznał Gracjana za ojca nauki prawa kanonicznego.

NIEMIECKA MONARCHIA WCZESNOFEUDALNA

(POŁOWA X - POŁOWA XII WIEKU)

Niemiecka monarcha wczesnofeudalna trwająca ponad trzy wieki wiąże się z rozbiciem terytorialnym. W ówczesnym Rzymskim Cesarstwie Narodu Niemieckiego ważną rolę odgrywały księstwa szczepowe, a po 1180 roku, liczne księstwa terytorialne. Funkcjonował wszechobecny terytorialny partykularyzm prawa, pogłębiany przez dynamiczny rozwój lokalnych praw zwyczajowych. Czynnikiem, który jako pierwszy zahamował rozdrabnianie się prawa, było redagowanie spisów. Ponadto pojawiają się pierwsze oznaki ustawodawczej działalności monarchy. Charakterystyczną dla Niemiec formą prawodawstwa były tzw. ustawy o pokojach bożych, których zadaniem było ograniczenie wojem prywatnych pomiędzy panami feudalnymi i grafami.

W średniowieczu powstają zręby prawa stanowego. Kształtują się odrębne systemy prawne dla poszczególnych klas społecznych. W omawianym tu okresie występują następujące systemy:

  1. Prawo ziemskie, które podmiotowo obejmowało niemiecka szlachtę (feudałów, grafów, margrabiów),
  2. Prawo miejskie, którym rządzili się mieszczanie (bardzo liczna grupa społeczna),
  3. Prawo dworskie, regulujące pozycję prawną chłopów, sprowadzanych do roli siły roboczej,
  4. Prawo kanoniczne, któremu podlegali duchowni z niemieckiej hierarchii kościelnej.

We wczesnym średniowieczu powstają zręby niemieckiego prawa lennegoprawa górniczego, związanego z rozwojem gospodarczym państwa.

Prawo rzymskieprawo kanoniczne, przenikając do wielu gałęzi niemieckiego systemu normatywnego, zapobiegało rozdrobnieniu i ograniczało partykularyzm terytorialny.

Prawo ziemskie w Niemczech wczesnośredniowiecznych było prawem zwyczajowym, lecz bardzo zacofanym i nieprecyzyjnym w porównaniu z Anglią, Włochami, czy Francją. Niestety ta gałąź prawa nie doczekała się oficjalnego, urzędowego zbioru. Większym zainteresowaniem tym problem wykazali się niemieccy praktycy, którzy mieli dostęp do materii normatywnej poprzez pracę w sądownictwie, czy w administracji królewskiej.

Wśród wielu rozmaitych źródeł niemieckiego prawa ziemskiego, najstarszym prywatnym zbiorem prawa zwyczajowego było "Zwierciadło Saskie" autorstwa ławnika sądowego, Eike von Repkov. Spis niemiecki odbiegał swym poziomem od współczesnych mu zbiorów z innych krajów. Dzieło bardzo oryginalne i w pełni autentyczne, bez obcych wtrętów. Autor, choć nie posiadał głębszego wykształcenia prawniczego ani nie znał prawa rzymskiego, był obeznany jedynie z miejscowymi zwyczajami i praktyką sądową. Dzieło napisano po łacinie, a potem przetłumaczono na język dolnoniemiecki. "Zwierciadło Saskie" zawierało prawo zwyczajowe obowiązujące we wschodniej Saksonii, między Wezerą a Łabą i dzieliła się na dwie części. Księga pierwsza obejmowała prawo ziemskie (Landrecht) i regulowała przede wszystkim kwestie ustrojowe i prawo sądowe (w tym prawo prywatne, prawo karne i prawo procesowe). Księga druga zawierała prawo lenne (Lehnrecht), które obejmowało przepisy dotyczące stosunków między seniorem a wasalem. Autor uwzględnił również w obu częściach pewne ustawy cesarskie i wybrane przepisy z prawa kanonicznego. Niewątpliwie, "Zwierciadło Saskie" odegrało poważną rolę w rozwoju prawniczego języka niemieckiego i instytucji prawa prywatnego. Repkov, jako zwolennik silnej władzy cesarza, bronił go przed roszczeniami papieskimi i pretensjami książąt terytorialnych. Jednak w 1375 roku ówczesny papież uznał 14 artykułów ze "Zwierciadła Saskiego" za heretyckie. Jedna z potępionych przez Kościół norm głosiła, że papież nie może stanowić praw sprzecznych z niemieckim prawem ziemskim i prawem lennym. "Zwierciadło Saskie", choć było pracą prywatną, szybko zdobyło autorytet w praktyce sądowej. Stało się ono powszechnie stosowanym prawem w Niemczech i przyczyniało się do ujednolicania praktyki prawnej. Niektóre kraje niemieckie korzystały z tego dzieła jako źródła prawa jeszcze w XIX wieku. "Zwierciadło Saskie" zyskało rozgłos także poza krajami języka niemieckiego i doczekało się wielu przekładów. Stosowano je między innymi w Polsce, jako prawo miejskie a także w Czechach, na Litwie i na Ukrainie.

Równolegle z prawem ziemskim rozwijało się w krajach języka niemieckiego prawo miejskie. Związane to było poniekąd z dynamicznym rozwojem urbanistycznym. W okresie średniowiecza powstaje wiele miast, stanowiących ważne punkty strategiczne i ośrodki polityczne, handlowe i gospodarcze. Prawo miejskie oparte było przede wszystkim na zwyczajach, ulegających powolnym zmianom. Pierwotnymi źródłami praw miejskich były dokumenty lokacyjne i przywileje dla miast, które zawierały normy z zakresu prawa sądowego (przepisy prywatno - prawne, regulujące kwestie handlowe, gospodarcze i stanowe, przepisy prawno - karne, za pomocą których utrzymywano porządek publiczny i przepisy ustanawiające przebieg postępowania sądowego). Powstają sądy miejskie, których wyroki, w nieuregulowanych dotąd sprawach, traktowano, jak prejudykaty. Początkowo kształtowało się odrębne prawo sądowe dla poszczególnych miast. Proces rozdrobnienia prawa miejskiego został zahamowany w ciągu XII wieku przez system filialny.

System filialny jest charakterystyczny dla wczesnośredniowiecznych Niemiec i przebiegał on w następujący sposób. Nowo założone miasta wzorowały swój ustrój, sądownictwo i prawo sądowe na mieście macierzystym, starszym i zazwyczaj większym. Z czasem powstawała wieloczłonowa hierarchia takich zależności. Miasta filialne przejmowały od swych "matek" normy prawa zwyczajowego i wybrane instytucje prawa stanowionego. Utrzymywały one stałą więź prawną z miastami macierzystymi, korzystając z ich porad prawnych wydawanych przez sądy miejskie. Ponadto miasto Miasto intensywnie zabudowany obszar zamieszkiwany przez ludność wykonującą zawody pozarolnicze. Głównymi cechami miasta są:
zwarta zabudowa; duża gęstość zaludnienia; zatrudnienie ludności w...
Czytaj dalej Słownik geograficzny
macierzyste wydawało dla swych filii ortyle, czyli wyroki, jako decyzje indywidualno - konkretne zapadłe w poszczególnych sprawach sądowych. Porady prawne i ortyle stanowiły dla miast filialnych źródła poznania prawa miejskiego. W ten sposób powstawały rodziny miast rządzące się takim samym lub bardzo podobnym prawem ustrojowym i sądowym. Zasięg wpływu takich systemów prawnych obowiązujących w kilku miastach sięgał daleko poza granice Niemiec. Miasta niemieckie wydawały ortyle i porady prawne dla wschodnich miast polskich, między innymi dla Wrocławia.

Na bazie prawa stanowionego, tworzonego w ramach systemu filialnego, powstawały wilkierze, jako symbol autonomii miasta. Wilkierze były wydawane przez rady miejskie jako organy samorządowe miast. Powstawanie wilkierzy należy łączyć z postępującym od połowy XII wieku procesem uniezależniania się miast filialnych. Zachowane teksty źródłowe wskazują, że wilkierze regulowały kwestie związane z różnymi dziedzinami prawa (prawo administracyjne, prawo policyjne, prawo karne, prawo prywatne i postępowanie sądowe).

Klasyfikując źródła prawa miejskiego, można je podzielić, ze względu na tryb powstawania, na dwie grupy:

  1. Zbiory oficjalne (urzędowe) - statuty miejskie (wilkierze) wydawane przez organy publiczne,
  2. Zbiory prywatne - dzieła prawnicze stosowane często w praktyce jako obowiązujące.

Oprócz znakomitego prywatnego zbioru zwyczajowego prawa saskiego, w okresie średniowiecza powstała jeszcze inna praca obejmująca wszystkie dotychczasowe źródła miejskiego prawa magdeburskiego. "Weichbild Magdeburski" z początku XIV wieku był dziełem opartym w dużej mierze na przepisach "Zwierciadła Saskiego". Był to traktat o ustroju sądowym magdeburskim, obejmujący także prawo ławnicze i pouczenia prawne dla miasta Wrocław. Zbiór ten obowiązywał w większości miast lokowanych na prawie magdeburskim. Spis tego prawa został przyjęty w Czechach i w Polsce. Przetłumaczono go na język łaciński, język czeski i język polski.

Kolejnym partykularnym miejskim prawem niemieckim było prawo lubeckie, jednolite wewnętrzne i długotrwale stosowane w 140 miastach pomiędzy XII a początkiem XX wieku. Prawo lubeckie obowiązywało w miastach położonych wzdłuż południowego wybrzeża Morza Bałtyckiego i na przyległych terytoriach od Hamburga, po Rygę. Ponadto stosowano je w Gdańsku (w okresie od XIII do XIV wieku), w Tczewie, w Chojnicach, w Łebie, w Elblągu i we Fromborku. Pierwsze prywatne zbiory prawa lubeckiego pojawiły się dopiero w połowie XIV wieku. W 1586 roku ukazała się zrewidowana wersja tej odmiany prawa niemieckiego. Powolny rozpad systemu prawa lubeckiego rozpoczyna się od XVI wieku, ale wybrane instytucje i rozwiązania normatywne przetrwały aż do początków XX wieku.

Niemieckie prawo miejskie rozwinęło wiele nowych instytucji i pojęć prawnych, głównie w dziedzinie obrotu handlowego. Jednak po części opierało się ono na włoskim prawie partykularnym rozwijającym się w poszczególnych miastach. Wiele instytucji prawnych przejęto ze statutów miejskich.

Niemieckie prawo lenne opierało się przede wszystkim na recypowanym prawie longobardzkim, zawartym w "Vulgacie". Zbiór ten, cechujący się zupełnością, kompletnością i powszechnością, wywarł poważny wpływ na rozwój prawa lennego w niemieckich księstwach terytorialnych.

Ustawodawstwo monarsze w niemieckiej monarchii wczesnośredniowiecznej otwierają ustawy o pokoju ziemskim, znane też pod nazwą landfrydów. Ustawy te pod względem przedmiotowym, mieściły się w granicach prawa sądowego. Ich celem było zabezpieczenie państwowego ładu wewnętrznego poprzez eliminacje dochodzenia sprawiedliwości w drodze samopomocy (wojen prywatnych). Ustawy te, mając zasięg prowincjonalny, były wydawane najpierw przez władców szczepowych, a potem terytorialnych. Dopiero w połowie XIV wieku landfrydy stały się ustawami ogólno państwowymi, ogłaszanymi przez króla (cesarza) niemieckiego. Pokoje ziemskie z lat 1235 - 1308 oparte były na silnym autorytecie cesarza i regulowały kwestie wspólne dla poszczególnych księstw terytorialnych. Za najbardziej znaczący uchodzi landfryd cesarza Fryderyka II, zwany też Konstytucja Moguncką.

CZESKA MONARCHIA WCZESNOFEUDALNA

(X-XII WIEK)

Rozwój prawa czeskiego rozpoczyna się w początkach X wieku, kiedy to następuje upadek państwa wielkomorawskiego i zjednoczenie sąsiednich plemion przez książąt praskich (Przemyślidów). To właśnie dzięki skutecznym działaniom Przemyślidów powstała scentralizowana monarchia wczesnofeudalna. W kolejnych dekadach, władcy Czech uznali zwierzchnictwo lenne cesarzy niemieckich, zachowując jednak wewnętrzną samodzielność. W skutek tak prowadzonej polityki zagranicznej, Czechy Czechy Republika Czeska. Państwo położone w środkowej Europie. Powierzchnia 78 860 km2. Liczba ludności 10 224 tys. (2001 r.). Stolica Praga. Język urzędowy czeski. Jednostka monetarna korona czeska. Ludność... Czytaj dalej Słownik geograficzny szybko stały się częścią Rzeszy Niemieckiej. Władcy czescy od 1189 roku nosili tytuł królewski i byli zaliczani do grona elektorów cesarskich.

Panowanie pierwszych Przemyślidów wiąże się z obowiązywaniem prawa zwyczajowego opartego na dawnych zwyczajach słowiańskich z czasów plemiennych. Niestety niewiele źródeł z tego okresu dotrwało do naszych czasów. Z pośredniego przekazu czeskiego kronikarza Kosmasa wiadomo nam, że w 1039 roku książę Brzetysław I wydał "Statut o przestępstwach", regulujący takie przewinienia jak picie w karczmie, praca w niedziele i święta, czy kary na ciele. Pierwszy znany nam czeski przywilej generalny został ogłoszony na Zjeździe Żupanów w 1189 roku przez Konrada Otto. Przedmiotem regulacji tego dokumentu było przede wszystkim prawo sądowe, oparte na wieloletnich tradycjach i prawie zwyczajowym oraz wybranie zagadnienia prawno - karne. Dzięki badaniom historycznym wiemy, że przywilej generalny z 1189 roku jest przesiąknięty pouczeniami prawnymi zaczerpniętymi bezpośrednio z Pisma Świętego.

Kronika Kosmasa, choć doprowadzona tylko do roku 1125, jest niezwykle cennym źródłem informacji. Dzięki temu kronikarzowi możemy dowiedzieć się o dokumentach prawnych, które nie zachowały się do naszych czasów.

WCZESNOFEUDALNA MONARCHIA WĘGIERSKA

(X-XIII WIEK)

Historia średniowiecznego prawa węgierskiego rozpoczyna się na przełomie X i XI wieku, kiedy to dynastia Arpadów jednoczy księstwa plemienne tworząc państwo na wzór monarchii karolińskiej. W 1001 roku Stefan I Święty (997 - 1038) uzyskuje od papieża koronę królewską jako symbol jedności i suwerenności państwowej. System prawa węgierskiego był oparty na długoletnich zwyczajach stosowanych jeszcze przez szczepy i plemiona. Ówczesny system normatywny, w porównaniu z państwami Europy Zachodniej, był stosunkowo jednolity. Wynikało to z silnej władzy centralnej i nie respektowania lokalnych zwyczajów. Władcy węgierscy dość wcześnie rozpoczęli działalność prawodawczą. Już Stefan I Święty (997 - 1038) wydaje podstawowe przepisy prawne i dekrety porządkujące organizację królewskiej administracji i sądownictwa. Władysław Święty (1077 - 1095) wydaje szereg aktów prawnych a dziedziny prawa publicznego. Koloman I (1095 - 1114) jest inicjatorem wielu reform państwowych. Znacząca większość aktów normatywnych była, zgodnie ze starodawną tradycją węgierską, ogłaszana na zjazdach feudalnych lub nadwornych.

Niewątpliwie najważniejszym dokumentem tych czasów jest Złota Bulla Andrzeja II, sporządzona w 1222 roku, na wzór angielskiej Wielkiej Karty Wolności z 1215 roku. Akt ten dotyczył przede wszystkim kwestii praktycznych - gwarantował szlachcie przywileje podatkoweprawne. Ponadto Złota Bulla zawierała przepisy z prawa prywatnegoprawa karnego.

OKRES ROZBICIA DZIELNICOWEGO

WIADOMOŚCI OGÓLNE

Okres rozbicia dzielnicowego jest częścią historii wielu państw europejskich. Podobnie jak w epoce poprzedniej, dominuje prawo zwyczajowe i nadal powstają prywatne zbiory tego prawa. Rozbicie feudalne znacząco pogłębiło partykularyzm terytorialny prawa, co widać szczególnie wyraźnie w Polsce, w Niemczech i we Francji. Czynnikiem odpowiedzialnym za podtrzymywanie partykularyzmów było również kształtowanie się stanów i warstw społecznych. Przez długi czas panowała koncepcja, że każdy stan miał rządzić się swoim odrębnym prawem i miał posiadać własny system sądownictwa. Ten partykularyzm stanowy widoczny jest przede wszystkim w Niemczech i w Polsce. Powoli umacnia się znaczenie prawa stanowionego, popartego autorytetem monarchy. Wpływ prawa rzymskiego i prawa kanonicznego na partykularne prawo sądowe nadal jest dość duże, bowiem kształtują one kultury prawne poszczególnych państw. Oba te systemy prawne są przedmiotem szczegółowych badań naukowych w ośrodkach uniwersyteckich.

ROZBICIE DZIELNICOWE WE FRANCJI

(987-1302)

Robicie na wiele organizmów półpaństwowych pociągnęło za sobą geograficzne zróżnicowanie francuskiego prawa sądowego. Zasięg terytorialny poszczególnych praw lokalnych był różny - czasem obejmował całą prowincję, a niekiedy tylko region, okręg sądowy, czy nawet małą miejscowość. Z zasady, w centrum i na zachodnich terytoriach francuskich lokalne prawa zwyczajowe obejmowały większe terytoria. Partykularyzm francuski był tak silny, że nawet po zjednoczeniu funkcjonowało jeszcze 700 stosowanych lokalnych praw zwyczajowych. Można, zatem stwierdzić, że zasada terytorialności prawa w dużej mierze przyczyniła się do rozdrobnienia. Liczne systemy normatywne były jednak wyłącznym źródłem poznania prawa aż do końca XIII wieku. Natomiast rozwój działalności prawodawczej monarchów francuskich została zainicjowania dopiero w połowie XI wieku.

Lokalne prawa zwyczajowe rozpadały się, pod wpływem prawa rzymskiego, na dwie grupy. Regiony południowe zwane były strefą prawa pisanego. Obowiązywało tam prawo zwyczajowe oparte przede wszystkim na prawie rzymskim. Mieszkańcy Francji południowej, będąc potomkami rzymskich kolonizatorów, traktowali prawo cesarskie jako "pisany rozum" (prawo powszechne, niezmienne i wiecznie obowiązujące). Natomiast regiony północne, nie objęte wpływami romanistycznymi, określa się w nauce jako kraje prawa zwyczajowego. Taki dychotomiczny Dychotomiczny dwudzielny; log. podział d. - podział na dwie części grupy, klasy, kategorie) przeciwstawne sobie lub wzajemnie się wyłączające, np. podział liczb naturalnych na parzyste i nieparzyste.
Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
podział bardzo utrudniał sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Dodatkowym utrudnieniem był fakt, że prawo francuskie, do XII wieku włącznie, funkcjonowało wyłącznie jako prawo niepisane, przekazywane w tradycji ustnej.

Wśród czynników ujednolicających partykularne prawo francuskie należy wymienić:

  1. Oddalanie się południowych prawa zwyczajowych od ich tradycji romanistycznej,
  2. Upodabnianie się północnych prawa zwyczajowych do instytucji prawa rzymskiego, przede wszystkim w dziedzinie prawa obligacyjnego,
  3. Poszerzanie wpływów prawa kanonicznego na terenie całej Francji, głównie w dziedzinie osobowego prawa małżeńskiego,
  4. Działalność prawotwórcza władców francuskich, wzrastające wraz z centralizacją polityczną państwa.
  5. Nauczanie prawa rzymskiego na uniwersytetach zarówno w południowej jak i w północnej Francji (uniwersytety w Montpellier, w Tuluzie i w Orleanie),
  6. Pojawienie się tendencji do spisywania istniejących już lokalnych i powszechnych prawa zwyczajowych.

Ogólny podział na prawo regionów południowych i regionów północnych utrzymywał się w rzeczywistości aż do czasów Wielkiej Rewolucji Francuskiej 1789 roku.

W ciągu XIII wieku pojawia się tendencja to spisywania i ujednolicania francuskiego prawa zwyczajowego. Wyrazem tych dążeń były trzy następujące dzieła prawnicze:

  1. "Najstarszy spis prawa zwyczajowego Normandii" z 1200 roku, zredagowany w języku łacińskim i przetłumaczony potem na język starofrancuski,
  2. "Wielka księga prawa zwyczajowego Normandii" z 1250 roku, uznana później za oficjalny zbiór prawa. Dzieło to obowiązuje do dziś na anglo - normandzkich wyspach należących do Wielkiej Brytanii, w charakterze źródła subsydiarnego,
  3. "Księga prawa zwyczajowego okręgu Clermont" z 1283 roku, sporządzona przez baliwa (zwierzchnika baliwatu - jednostki podziału terytorialnego) Filipa de Beaumanoir. Autor oznaczał się wysokim poziomem wiedzy prawniczej, ponadto znał prawo rzymskie i prawo kanoniczne. Zbiór zawierał normy prawa zwyczajowego uporządkowane w sposób systematyczny i naukowy. "Księga prawa zwyczajowego okręgu Clermont" uchodzi za najcenniejszy pomnik prawa średniowiecznej Europy.

Pierwsze spisy prawa zwyczajowego, choć były pracami prywatnymi, często stosowano je w praktyce sądowej. Niejeden sędzia z tamtej epoki korzystał z takiej literatury, aby zapoznać się z obowiązującymi zwyczajami danej prowincji. Pierwsze redakcje zwyczajowe pojawiły się na północy Francji, ale wykorzystywano je w sądownictwie ogólno - francuskim.

Francuskie ustawodawstwo monarsze rozpoczyna się wraz z panowaniem Ludwika IX (1226 - 1270). Kuria Kuria Okręg lub kategoria wyborców dzielonych według różnych cenzusów, najczęściej majątkowych. W Kościele katolickim kolegialna instytucja, której zadaniem jest pomoc biskupowi w zarządzaniu diecezją,... Czytaj dalej Słownik historyczny królewska (rada składająca się z najbliższych współpracowników i doradców królewskich) już w 1260 roku sformułowała postulat ujednolicenia prawa. Ówcześni sędziowie otrzymali nakaz królewski, aby wydając orzeczenia, powoływali się ma zwyczaje generalne (consuetudo generalis). Pojawia się wówczas pojęcie droit commun (ius commune domini Regnis), czyli prawo wspólne. Filip de Beaumanoir, autor "Księgi prawa zwyczajowego okręgu Clermont" twierdził, że król ma prawo do wydawania ordonansów generalnych dla całego królestwa, jeśli czyni to po zasięgnięci opinii swoich urzędników i baronów i jeśli czyni to dla dobra ogółu i w zgodzie z prawem boskim. Filip de Beaumanoir dążył do upowszechnienia idei prawa wspólnego dla całej Francji. Twierdził, że król ma prawo do przekształcania pojedynczych zwyczajów w zwyczaje generalne. Po śmierci Ludwika IX ukazał się spis wyrażający koncepcję Filipa de Beaumanoir. Poważny wzrost władzy prawodawczej króla miał miejsce za panowania Filipa III (1270 - 1285), natomiast za czasów Filipa IV Pięknego (1285 - 1314), wydano wiele ordonansów z dziedziny prawa publicznego.

Prawo rzymskie w średniowiecznej Francji stawało się przedmiotem coraz większego zainteresowania. Następuje rozwój gospodarczy wielu miast usytuowanych w południowej części państwa. Na większości uniwersytetów prawo rzymskie jest obowiązkowe w programie nauczania. Francja Francja Republika Francuska. Członek Unii Europejskiej. Państwo położone w zachodniej Europie nad Oceanem Atlantyckim i Morzem Śródziemnym. Powierzchnia 551 500 km2. Liczba ludności 59 191 tys. (2001 r.).... Czytaj dalej Słownik geograficzny nawiązuje kontakty kulturalne z miastami włoskimi. Wielu glosatorów bolońskich działało na Uniwersytecie w Montpellier. Europejskimi centrami studiów romanistycznych stały się TuluzaOrlean. Kościół katolicki w osobie papieża dostrzegł negatywne strony francuskiego zainteresowania prawem cesarskim. W 1219 roku ukazała się bulla papieska zakazująca nauczania prawa rzymskiego na paryskiej Sorbonie. Papież chciał w ten sposób zlikwidować konkurencję dla prawa kanonicznego. Natomiast ówczesny monarcha francuski liczył, że bulla udaremni roszczenia cesarza do zwierzchnictwa nad Francją, jako krajem rządzącym się prawem rzymskim.

We Francji nigdy nie doszło do recepcji prawa rzymskiego jako systemu powszechnie obowiązującego. Wiązało się to z pewnymi tendencjami politycznymisposobem uprawiania dyplomacji. Prawo rzymskie było stosowane w praktyce, ale nie tak powszechnie, jak na przykład w Niemczech. Wielu francuskich uczonych było wybitnymi znawcami kodyfikacji justyniańskiej. W 1312 roku Filip Piękny potwierdził prawo nauczania prawa rzymskiego na Uniwersytecie w Orleanie. Dzięki ośrodkom naukowym, ograniczane były wpływy lokalnych praw zwyczajowych, a francuscy legiści wykształceni na prawie rzymskim byli zwolennikami silnej władzy królewskiej.

ROZBICIE DZIELNICOWE W HISZPANII

(VIII-XII WIEK)

Arabowie zakończyli podbój Półwyspu Iberyjskiego po zadaniu ostatecznej klęski Wizygotom w 711 roku. Rządy arabskie w tej części Europy nie trwały długo, bowiem już w X wieku rozpoczyna się proces wypierania Arabów z terenów hiszpańskich. W 1238 roku władca muzułmański uznał zwierzchnictwo króla Kastylii, a na wyzwalanych obszarach powstają liczne państewka chrześcijańskie. Poszczególne organizmy państwowe kształtują swoje odrębne, lokalne prawa zwyczajowe, nawiązujące merytorycznie do germańskich regulacji normatywnych, a przede wszystkim do XI - wiecznej tradycji wizygockiej. Hiszpańskie prawo zwyczajowe od XII wieku podlega wpływom prawa rzymskiego, odrodzonego we włoskich szkołach prawniczych. Hiszpańscy uczniowie bolońskich glosatorów zainicjowali działalność naukową na powstających wówczas pierwszych rodzimych uniwersytetach. Ostoją prawa rzymskiego stał się Uniwersytet założony w Salamance.

Okres kształtowania się hiszpańskiej monarchii średniowiecznej związany jest z obfitą działalnością prawotwórczą. Najwcześniej, pomniki prawne (fontes iuris cognoscendi) pojawiły się w państwach o silnej władzy królewskiej i mocnej pozycji politycznej. Ponadto mocniejsze królestwa wywierały wpływa na mniejsze, słabsze i nieposiadające wykształconej organizacji administracyjnej. Najważniejszym zbiorem prawa zwyczajowego, sporządzonym i obowiązującym w Kastylii było "Compilatio maior" z XII wieku. Szybki rozwój prawa spowodował, że w 1247 roku ogłoszono pierwszy hiszpański kodeks prawa ziemskiego Aragonii. Drugim, obok Aragonii, państwem o silnej pozycji militarnej i politycznej była Kastylia, która również szczyci się oryginalnymi dziełami prawniczymi. Za panowania kastylijskiego króla Alfonsa X Mądrego (1252 - 1284), sporządzono w 1265 roku siedmioczęściowy zbiór "Siete Partidas". Była to kompilacja oparta nie tylko na rodzimym prawie zwyczajowym, ale też na prawie rzymskim i prawie kanonicznym. Zakres tej regulacji obejmował następujące działy prawa:

  1. Prawo administracyjne i wojskowe, regulujące zasady obronności królestwa,
  2. Przepisy ustanawiające organizację Kościoła i źródła nauki chrześcijańskiej oraz hierarchię duchowieństwa hiszpańskiego,
  3. Przepisy regulujące ustrój sądów, sposób postępowania sądowego oraz obowiązki powoda, pozwanego i sędziego,
  4. Bogaty materiał normatywny dotyczący prawa prywatnego, w tym prawa rodzinnego, prawa spadkowego i wysoko rozwiniętego prawa obligacyjnego,
  5. Prawo karne, obejmujące bogaty katalog przestępstw oraz kar mutylacyjnych i kompozycyjnych.

W roku 1355 roku ukazała się skrócona wersja "Siete Partidas" pod tytułem "Fuero Real". Był to wyciąg z najważniejszych i najczęściej stosowanych przepisów prawnych.

Dzięki autorytatywnej polityce króla Alfonsa X Mądrego (1252 - 1284), rozwój prawa był powolny, ale systematyczny. Prawo hiszpańskie kształtowało się na tle współoddziaływania arabskiej i łacińskiej kultury prawnej. Jednocześnie rozwijała się filozofia państwa korespondująca z autorytarną koncepcją władzy prawodawczej.

ROZBICIE DZIELNICOWE WE WŁOSZECH

(XIII-XV WIEK)

Okres rozbicia dzielnicowego trwał wyjątkowo długo w porównaniu z innymi państwami europejskimi. W tym czasie powstaje druga, tuż po glosatorach, szkoła prawa rzymskiego, komentatorzy (postglosatorzy). Impulsem do rozwoju szkoły komentatorów był dynamiczny rozwój miast włoskich i obrotu prawnego. Porzucono rozważania teoretyczne, na rzecz twórczego przystosowywania prawa rzymskiego do realnych potrzeb praktyki sądowej i prawnej. Wśród najwybitniejszych postglosatorów należy wymienić dwie postacie: Bartolus de Saxoferrato (1313 - 1375) zwany też "Księciem jurystów" oraz Baldus de Ubaldis (1327 - 1400). Pierwszy z nich, Bartolus de Saxoferrato, uchodzi za największego prawnika średniowiecznego i wybitnego praktyka sądowego. Był znakomitym wykładowcą, pracującym na uniwersytetach w Pizie i w Perugii. Jego komentarze wywarły ogromny wpływ na rozwój nauki prawa rzymskiego i praktykę sądową nie tylko we Włoszech. Bartolus cieszył się ogromnym autorytetem w całej Europie. W XIII - wiecznej Bolonii panowało trafne stwierdzenie "Nemo iurista nisi Bartolista" ("Nie jest prawnikiem ten, kto nie jest Bartolistą"). Postglosatorzy, korzystając z teoretycznego dorobku glosatorów, opracowywali obszerne komentarze do wszystkich dzieł, składających się na nieśmiertelną kodyfikację justyniańską. Prace komentatorów starały się pogodzić realne potrzeby praktyki z teoretycznymi i abstrakcyjnymi zdobyczami nauki oraz z prądami i orientacjami myślowymi i filozoficznymi. Komentatorzy bardziej kierowali się rozumem, niż literą prawa. Dzięki szkole postglosatorów prawo rzymskie stało się bardziej elastyczne i łatwiejsze do praktycznego zastosowania. Komentatorzy powiązali teoretyczne osiągnięcia glosatorów z potrzebami praktyki politycznej, ustrojowej i sądowej, uwzględniając partykularne prawa zwyczajowe, miejskie prawo statutowe, wszechobecne prawo kanoniczne i ustawodawstwo cesarskie. Ponadto komentatorzy stworzyli szereg instytucji prawnych i zainicjowali rozwój nowych, nieznanych dotąd dyscyplin naukowych, takich jak nauka prawa handlowego, nauka międzynarodowego prawa prywatnego, czy nauka o pieniądzu (skarbowości i prawie finansowym). To właśnie dzięki komentatorom dostrzeżono konieczność torowania drogi dla wzrastających ambicji prawodawczych monarchy. Negatywną stroną pracy postglosatorów było dokonywanie istotnych zmian w oryginalnych tekstach rzymskich. Wskutek merytorycznych przeróbek, system prawa niejako stworzony przez XIV - wieczną bolońską szkołę prawa różnił się od starożytnego dorobku normatywnego. Nie mniej jednak, przedstawiciele szkoły komentatorów uchodzą za twórców nauki odrodzonego prawa rzymskiego i zawdzięcza się im uczynienie prawa cesarskiego prawem powszechnym (ius commune).

Prawo powszechne (ius commune), zawierające prawo rzymskie i elementy prawa poszczególny państw. porządkowało i ujednolicało włoskie prawa partykularne i było przedmiotem wczesnej recepcji na terenie Niemiec. Od końca XIV wieku komentatorów powszechnie nazywa się ojcami europejskiej nauki prawa. Dorobek tej szkoły szybko rozpowszechnił się w wielu państwach i pobudzał rozwój nauki prawa narodowego.

W XV wieku potomkowie szkoły glosatorów usystematyzowali cały zbiór justyniański i znaczące ustawodawstwo średniowieczne. Uporządkowany zbiór już od schyłku średniowiecza nazywano Corpus Iuris Civilis i zawierał on następujące dziedziny prawodawstwa:

  1. Kodeks Justyniański,
  2. Digesta Justyniańskie,
  3. Instytucje Justyniana,
  4. Nowele Justyniańskie,
  5. Spis longobardzkiego prawa lennego, sporządzony przez szkołę w Pawii,
  6. Ustawodawstwo dwóch cesarzy niemieckich, Fryderyka I i Fryderyka II.

Podobnie jak państwowe systemy prawne, tak również prawo kanoniczne jest twórczo rozwijane przez wykształconych praktyków i teoretyków prawa. "Dekret Gracjana" wydany w latach 1140 - 1150, zainicjował rozwój ustawodawstwa papieskiego i literatury z dziedziny kanonistyki. Papieże dbali, aby każdy dekret Dekret akt prawny o mocy ustawy, wydany nie przez parlament, lecz przez inny uprawniony do tego organ władzy, najczęściej organ władzy wykonawczej.
Czytaj dalej Słownik historyczny
został poddany naukowej egzegezie dokonywanej przez dekretalistów. Szybki wzrost ilości materiału normatywnego powoli wymuszał na kanonistach potrzebę zredagowania całościowego opracowania prawa papieskiego. Takie wyzwanie podjął Bernard z Pawii, który sporządził w XII wieku zbiór dekretałów. Systematyka "Zbioru Bernarda z Pawii" obejmowała następujące dziedziny:

  1. Iudex (Sędzia) - przedstawienie hierarchii kościelnej i jej podmiotów odpowiedzialnych za wykonywanie duchownej władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej.
  2. Iudicium (Sąd) - przedstawienie organizacji sądownictwa duchownego i przebiegu postępowania sądowego,
  3. Clerus (Duchowieństwo) - przepisy dotyczące wykonywania posługi kapłańskiej i obowiązków kleru zakonnego,
  4. Conubium (Małżeństwo) - przepisy z dziedziny osobowego prawa małżeńskiego
  5. Crimen (Przestępstwo) - kanoniczne prawo karne i kanoniczne postępowanie karne w sądzie duchownym.

Systematyka wprowadzona przez Bernarda z Pawii była powszechnie stosowania w kanonistyce przy pracach kodyfikacyjnych i porządkujących ustawodawstwo kościelne.

W XIII wieku pojawia się kilka oficjalnych (urzędowych) zbiorów prawa kanonicznego, a wśród nich należy wymienić następujące dzieła o ponadczasowej wartości:

  1. "Dekretały Grzegorza IX" z 1234 roku, opracowane z inicjatywy papieskiego prawnika Rajmunda z Penaforte, zgodnie z systematyką Bernarda z Pawii. Praca ta ujęta w pięciu księgach, uchylała wszystkie dotychczasowe źródła prawa kanonicznego, z wyjątkiem "Dekretu Gracjana",
  2. "Liber sextus" z 1298 roku, jako kontynuacja (szósta księga) do "Dekretałów Grzegorza IX". Dzieło to sporządzono na polecenie papieża Bonifacego VIII. Obejmowało ono wszystkie konstytucje papieskie wydane po roku 1234,
  3. "Clementinae", sporządzone na polecenie Klemensa V. Był to ostatni urzędowy zbiór prawa kanonicznego zawierający dekretały papieskie i uchwały soborowe Kościoła powszechnego.

ROZBICIE DZIELNICOWE W NIEMCZECH

(POŁOWA XIII - XV WIEK)

Rozbicie dzielnicowe w Niemczech, trwające od połowy XIII do końca XV wieku, zaowocowało powstaniem wielu księstw terytorialnych rządzonych przez feudałów, grafów i margrabiów. Podobnie jak w poprzednim okresie historycznym, dominującą pozycję posiada prawo zwyczajowe, które już powoli nabiera cech stanowych. Pojawiają się nowe spisy prawa zwyczajowego, które skutecznie ograniczają rozwój partykularnych zwyczajów prawnych. W państwie niemieckim, jako jednym z niewielu, można zaobserwować rozwój ustawodawstwa w poszczególnych monarchiach terytorialnych. Kształtująca się ogólnopaństwowa władza, w osobie cesarza niemieckiego, podejmowała liczne próby skodyfikowania prawa ziemskiego, któremu podlegała szlachta i feudałowie. Do połowy XIV wieku, prawo kanoniczne było jedynie przedmiotem nauczania uniwersyteckiego. Pod wypływem papieskiej dyplomacji, kanonistyka, co raz silniej wpływa na praktykę prawną. Pogłębiająca się znajomość prawa rzymskiego zaowocowała tzw. wczesną recepcją. Na każdym niemieckim uniwersytecie prawo rzymskie było przedmiotem szerokiego szczegółowego wykładu. Co raz więcej niemieckich prawników, zarówno teoretyków, jak i praktyków legitymowało się rozległa wiedzą romanistyczną.

Zachowane dokumenty źródłowe pozwalają nam na poznanie najważniejszych zbiorów i prac prawniczych z okresu średniowiecza. Jednym z ważniejszych fontes iuris cognoscendi było "Zwierciadło Szwabskie" określane w nauce jako "Cesarskie prawo ziemskie i lenne". Zbiór ten sporządzono w Augsburgu w 1275 roku. Jego autor najprawdopodobniej skorzystał z materiału zgromadzonego w "Zwierciadle Saskim". Jako duchowny popierał on wyższość władzy duchownej (papieskiej) nad świecką (cesarską). Ta orientacja polityczno - prawna jest expressis verbis wyrażona w pierwszej części "Zwierciadła Szwabskiego". Omawiany tutaj zbiór obejmował zwyczajowe prawo bawarskie i uwzględniał wybrane instytucje prawa rzymskiego i prawa kanonicznego. Z wagi na precyzyjność języka prawniczego i merytoryczną kompletność, "Zwierciadło Szwabskie" było znane na terenie całych podzielonych Niemiec i w państwach sąsiednich, między innymi w Czechach. Wielokrotnie tłumaczono go na język łaciński, język czeski i język francuski. Zyskał poparcie wśród przedstawicieli Kościoła katolickiego i był stosowany w sądach duchownych w rozpoznawanie spraw świeckich jako źródło obowiązującego prawa. Tradycja sporządzania tzw. zwierciadeł szybko przyjęła się także w innych niemieckich księstwach terytorialnych. W latach 1328 - 1338 w Hesji stworzono kompilację prawa zwyczajowego obowiązującego w południowo - zachodniej części ziem niemieckich i opublikowana ją pod nazwą "Zwierciadło Frankońskie". Autor zebrał wszystkie znane mu lokalne normy zwyczajowe i wybrane przepisy obowiązujące w sąsiednich władztwach terytorialnych. Zbiór ten cieszył się wielką popularnością wśród praktykujących prawników, był źródłem, na które często powoływał się sąd i strony procesu. W ciągu XV wieku opracowano tzw. "Klucz Saskiego Prawa Ziemskiego" - alfabetyczne przedstawienie instytucji prawnych zaczerpniętych z "Zwierciadła Saskiego" i "Zwierciadła Szwabskiego.". Dzięki tej kompilacji materiał prawny zaprezentowany w obu zwierciadłach stał się bardziej dostępny dla ludzi nieposiadających rzetelnego wykształcenia prawniczego.

Przedstawione tutaj wiadomości, dotyczące źródeł średniowiecznego prawa obowiązującego niegdyś w Niemczech, są efektem żmudnej pracy historyków, którzy przeanalizowali wiele zachowanych dokumentów praktyki i aktów normatywnych pochodzących z obszarów rodzimego języka niemieckiego. Aby nie być gołosłownym, powołam się na dane statystyczne:

  1. 800 odnalezionych dokumentów sporządzonych w ciągu XII wieku,
  2. 700 aktów normatywnych wydanych w XIII wieku przez władców terytorialnych.
  3. 1 000 000 dokumentów praktyki sądowej sporządzonych w ciągu XIV wieku,
  4. 1 000 000 zachowanych źródeł poznania prawa wydanych w ciągu XV wieku.

Jednym z ważniejszych źródeł powstawania prawa byli książęta terytorialni, którzy współtworzyli tzw. ustawodawstwo partykularne. Ów partykularyzm wyrażał się przede wszystkim w wydawaniu krajowych landfrydów. W latach 1308 - 1400 ustawy o pokojach ziemskich (landfrydy) powstawały zazwyczaj jako rezultat umów (układów) pomiędzy królem i partykularnym rządcą terytorialnym. Uchwalano je na zgromadzeniach stanowych i w obecności landtagów. W latach 1400 - 1488 pokoje ziemskie były rezultatem ogólnopaństwowego ustawodawstwa. Oznacza to, że monarcha miał już na tyle ugruntowaną pozycję polityczną, iż mógł wydawać wiążące akty prawne dla poszczególnych dzielnic. Natomiast w latach 1488 - 1521 landfrydy przekształciły się w jedną z podstawowych instytucji ustrojowych państwa niemieckiego. W XVI wieku za pomocą pokojów ziemskich król regulował organizację instytucji publicznych w poszczególnych władztwach terytorialnych.

Rozbiciu feudalnemu w Niemczech towarzyszy wciąż powracająca idea kodyfikacji. Podjęto kolejne próby ujednolicenia, skodyfikowania i zunifikowania partykularnego prawa niemieckiego. Pojawiły się postulaty, aby poszczególne działy prawa publikować w formie landrechtówreformacji. W ciągu XIV i XV wieku udało się skodyfikować prawo ziemskie dla księstw bawarskich (w 1346 roku) i dla księstw styryjskich. Powstałe zbiory praw, oparte przede wszystkim na lokalnych zwyczajach prawnych, zawierały również wiele powszechnych przepisów normatywnych i uniwersalnych instytucji prawa rzymskiego.

Na szczególna uwagę zasługuje rozwój nauki prawa rzymskiego w Niemczech, bowiem panuje powszechny pogląd, że to właśnie to państwo wydało najznamienitszych znawców kodyfikacji justyniańskiej i romanistów postulujących stosowanie prawa cesarskiego w praktyce sądowej. Pierwsze wyraźnie wpływy prawa rzymskiego na rozdrobnionych jeszcze terytoriach niemieckich pojawiają się już w XII wieku, a więc tuż po powstaniu włoskiej szkoły glosatorów. Cesarze niemieccy przez kilka długich dekad prowadzili intensywną politykę włoską, która zaowocowała pojawieniem się wielu romanistów w centralnych miastach będących zazwyczaj jednocześnie centrami uniwersyteckimi. Wielu uczniów bolońskich glosatorów aktywnie współdziałało z autochtonicznymi mieszkańcami Rzeszy. Natomiast rodzimi prawnicy optymistycznie przyjmowali koncepcje i rozwiązania prawne szkoły glosatorów. Jednak akceptacja naukowego dorobku włoskich uczonych miała podłoże ideologiczne. Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego chciało kontynuować dzieje starożytnego Imperium Rzymskiego poprzez przejęcie tytułu cesarskiego i podtrzymywanie tradycji imperialistycznych i uniwersalistycznych. Prawo rzymskie miało w założeniu zwolenników władzy cesarskiej obowiązywać, obok rodzimego prawa zwyczajowego, wszędzie tam, gdzie sięga władza niemieckiego cesarza. Mając na względzie pobudki ideologiczne, uznawano Corpus Iuris Civilis jako obowiązujące źródło prawa o zasięgu państwowym, ponad partykularnym. Okres XII wieku to czas, kiedy prawo rzymskie staje się źródłem norma prawnych i przedmiotem głębokich studiów teoretycznych w nowo powstałych ośrodkach uniwersyteckich.

Mając na uwadze powszechność stosowania prawa rzymskiego przez XIII - wiecznych i XIV - wiecznych praktyków sądowych, należy wspomnieć, jakimi drogami nauka romanistyczna przywędrowała do Niemiec:

  1. Upowszechnianie przetłumaczonej literatury romanistycznej (pochodzącej ze szkoły glosatorów) w środowiskach prawniczych zarówno w uniwersytetach jak i w sądownictwie,
  2. Stosowanie instytucji prawa rzymskiego i terminologii romanistycznej przy sporządzaniu formularzy sądowych i opinii uczonych doktorów,
  3. Kształcenie prawników na prawie rzymskim na uniwersytetach nie tylko niemieckich, ale też włoskich i francuskich,
  4. Szybki rozwój kanonistyki, (która przejęła wiele rozwiązań prawnych z kodyfikacji justyniańskiej) poprzez tworzenie wydziałów teologicznych na wiodących uniwersytetach europejskich,
  5. Stosowanie prawa rzymskiego przez wykształconych duchownych i urzędników pracujących w instytucjach kościelnych i administracji państwowej i królewskich organach doradczych,
  6. Przejmowanie metod naukowych i prawniczych sposobów rozumowania wypracowanych przez rzymskich jurystów.

Dzięki recepcji prawa rzymskiego, niemiecka praktyka prawna uległa racjonalizacji a organizacja sądownictwa zaczęła rządzić się przepisami proceduralnymi. Niemiecki wymiar sprawiedliwości stał się bardziej zorganizowany, a postępowanie procesowe poddano precyzyjnym regułom normatywnym. Słuszne jest, zatem, stwierdzenie, że Rzesza odegrała niebagatelną rolę w ogólnoeuropejskim poznawaniu i odkrywaniu nieśmiertelnego prawa rzymskiego.


 

MONARCHIA STANOWA (XIV-XV WIEK)

OGÓLNE WIADOMOŚCI

Okres monarchii stanowej przeżyły wszystkie kraje europejskie. Jest to epoka, kiedy wykształca się stanowy system sądownictwa. Pozycja społeczna będzie dominującym determinantem statusu w procesie sądownym. Pojawiają się nowe, nieznane dotąd tendencje w prawie sądowym, choć nadal większość systemów prawnych była zdominowania przez prawo zwyczajowe nacechowane jeszcze wczesnośredniowiecznym partykularyzmem. Monarchowie dążą do terytorialnego zjednoczenia ziem i uczynienia swoich królestw podmiotami suwerennymi i niezależnymi ani od papieża, ani od cesarza. Nadal trwa proces ograniczania partykularyzmów poprzez popieranie koncepcji oficjalnego spisywania prawa zwyczajowych. Działalność ustawodawcza, co raz intensywnej modyfikowała obowiązujące od wieków zwyczaje i normom lokalnym nadawała status przepisu ogólnopaństwowego. U progu nowożytności podejmowane są skuteczne próby skodyfikowania prawa sądowego. Źródłami powstawania prawa było prawo zwyczajowe, ustawodawstwo królewskie, instytucje prawne zaczerpnięte z obcych państw, prawo rzymskie i oczywiście prawo kanoniczne. Rola kodyfikatora sprowadzała się zazwyczaj do uporządkowywania i uzupełniania dotychczas obowiązującego prawa. Dzięki instytucjom prawa rzymskiego i kanonistyce szczegółowe regulacje z poszczególnych dziedzin prawa charakteryzowały się wysokim poziomem i precyzją języka prawniczego. Francuscy legiści, wykształceni na uniwersytetach, w istotny sposób wpływali, a z czasem i kreowali państwową ideologię i polityczną doktrynę. W niejednym państwie prawnicy z akademickim wykształceniem mieli wypływ na prowadzenie polityki zagranicznej, funkcjonowanie wewnętrznych instytucji państwowych i organizowanie wymiaru sprawiedliwości. Utalentowani i wybitni juryści byli twórcami dzieł prawniczych i zbiorów sądowych. Nauka prawa jako odrębna dyscyplina uniwersytecka najwcześniej pojawiła się w Anglii i w Czechach.

ANGIELSKA MONARCHIA STANOWA

(XIII-XV WIEK)

Monarchia stanowa jako forma ustrojowa najdłużej trwała w Anglii, od połowy XIII wieku do końca XV stulecia. W ciągu tych kilku wieków system common law jako prawo powszechne już niemal ukształtowane, ugruntowuje się w świadomości narodowej. Schyłek okresu stanowego wiąże się z rozwojem prawa słuszności (equity law), jako przeciwwagi dla formalistycznego i sztywnego common law. W związku z powstaniem parlamentu angielskiego, pojawia się nowa gałąź jurydyczna, prawo stanowione (statute law). Ustawodawstwo monarsze w dobie społeczeństwa stanowego dotyczyło prawie tylko i wyłącznie prawa publicznego, bowiem prawo sądowe (w tym prawo prywatne, prawo karne i postępowanie sądowe) pozostawało domeną prawa zwyczajowego. Pierwszym władcą angielskim, który zainicjował wydawanie ustaw przedmiotowo dotyczących prawa sądowego był Edward I (1272 - 1307). Pomimo usilnych starań, prawo stanowione nigdy nie miało większego znaczenia w dziedzinie prawa sądowego. Precyzyjnie rozwinięte common law był niezwykle odporne na wszelkie wpływy prawa obcych (przede wszystkim prawa rzymskiego i prawa kanonicznego) i ustawodawstwa monarszego. Od końca XIII wieku powstają ważne urzędowe zbiory orzeczeń sądowych, które w angielskiej tradycji prawnej stanowią najważniejsze źródło poznania prawa. Na uniwersytetach rozwija się nauka prawa, w grubych murach oksfordzkiej uczelni powstają najsłynniejsze dzieła literatury prawniczej. Przedmiotem wykładu naukowego jest przede wszystkim prawo rzymskie, ale znajomość tej dyscypliny miała tylko i wyłącznie charakter teoretyczny. Prawo kanoniczne oficjalnie też nie miało zastosowania w angielskiej praktyce prawnej, choć pewne jego elementy, bliskie angielskiemu duchowieństwu uzyskiwały sankcję zwyczajową.

Podobnie jak epokę rozbicia dzielnicowego łączymy z powstawaniem powszechnego prawa angielskiego, (common law) tak monarchię stanową należy wiązać z tworzeniem się prawa słuszności (equity law). Główną przyczyną rozwoju prawa opartego na zasadzie słuszności był nadmierny formalizm, sztywność i niezmienność prawa powszechnego. Sędziowie sztywno trzymali się norm sformułowanych już w poprzednich rozstrzygnięciach. Bardzo ściśle trzymano się wypracowanego sposobu postępowania sądowego, niedopuszczalne były odstępstwa od tradycyjnie przyjętych metod prowadzenia procesu. Sędziowie tkwili w przekonaniu, że mają obowiązek nieugięcie bronić istniejącego prawa, stosując zasady rozwinięte w orzecznictwie. Formalistyczne stosowanie kazuistycznego (precedensowego) systemu common law przyniosło zarówno pozytywne jak i negatywne konsekwencje. Z jednej strony stosowanie common law zapobiegało niepewności w obrocie prawnym. Z drugiej strony natomiast, utrudniało rozwój prawa angielskiego i dostosowywanie go do realnych potrzeb gospodarczych, społecznych i ekonomicznych. Common law nie obejmowało ochroną prawną nowych stosunków i sytuacji między ludźmi i nie dawało możliwości indywidualnego rozpatrzenia sprawy. Orzekanie zgodnie z zasadą słuszności w sądzie common law było niedopuszczalne. Dostrzegalnym mankamentem prawa powszechnego było hamowanie rozwoju prawa procesowego i prawa materialnego. Niejednokrotnie wyrok ogłodzony według common law powodował większe stary niż sam proces. Pokrzywdzeni poszli, więc szukać sprawiedliwości na dworze królewskim, monarcha, bowiem nie był związany sztywnymi regułami prawa powszechnego. Pokrzywdzona strona wnosił do króla petycję o ponowne rozpatrzenie sprawy. Monarcha, nie mając możliwości rozpatrywania każdej petycji osobiście, przekazał tę kompetencję kanclerzowi. W ten sposób powstał Sąd Kanclerski. Tuż po utworzeniu tego sądu na dworze króla, poddani mogli bezpośrednio powierzyć sprawę do rozpatrzenia kanclerzowi, bez stosowania procedury common law. Sąd Kanclerski, zatem był organem, który oficjalnie wiązał się z powstaniem equity law, jako systemu zmiękczającego prawo powszechne. Nie był on związany żadnymi przepisami proceduralnymi ani materialnymi pochodzącymi z common law. Kanclerskie postępowanie sądowe było swobodniejsze i o wiele bardziej prostsze w porównaniu z dotychczasową procedurą. Zasadę słuszności, obowiązującą orzekającego, utożsamiano ze sprawiedliwością wyprowadzoną z zasad moralnych. Słuszny wyrok, realizując etyczne postulaty prawno - naturalne, musiał odwoływać się do takich przesłanek, jak łaska (rozstrzygnięcie bez liczenia się z przepisami prawa), sumienie (łagodzenie surowości prawa precedensowego), litość ipoczucie człowieczeństwa. Equity law zapewniało ochronę prawną nowym instytucjom normatywnym wyrosłym na zasadzie słuszności i ułatwiało prowadzenie dochodowego obrotu gospodarczego. Prawo słuszności było wielką zdobyczą angielskiego systemu prawa, której nie recypowano na kontynencie. Spełniało funkcję uzupełniającą i łagodzącą w porównaniu do tradycyjnego common law. Dualizm prawniczy, tworzony przez dwa alternatywne i równolegle rozwijające się systemy, pozwalał zwykłemu mieszkańcowi Anglii na wybranie tego, w którym będzie miał większe szanse na wygraną. W polskim porządku normatywnym takie rozwiązanie instytucjonalnie byłoby niedopuszczalne! Angielscy XIII - wieczni krytycy equity law twierdzili, że zasada słuszności jest sprzeczna z wymogiem pewności wymiaru sprawiedliwości. Argument ten podzielił prawników na dwa obozy powodując dwutorowość orzecznictwa sądowego. W rzeczywistości jednak, różnice pomiędzy common lawequity law miały charakter proceduralny, nie materialny.

Nadal sporządza się zbiory sądowe, które od początku XIV wieku są redagowane przez specjalnie opłacanych przez państwo sprawozdawców z wykształceniem prawniczym. W ciągu monarchii stanowej znacząco powiększa się bogata kolekcja recordsreports, które nabrały charakteru urzędowego. Roczny materiał sądowy, zgromadzony w obu rodzajach akt, publikowano pod nazwą "Yearbook". Do tej pory sądownictwo angielskie posługiwało się językiem łacińskim, ale w 1364 roku oficjalnie ustanowiono, że prawnicy mają się posługiwać językiem angielskim, jako językiem prawa. W praktyce jednak jeszcze długo stosowano język francuski (dokładnie narzecze normandzko - francuskie). Ponadto od połowy XV wieku poszczególne zbiory sądowe są opatrywane nazwiskami ich twórców. Praca w sądzie była nie tylko opłacalna, ale też niezwykle kreatywna i twórcza.

Wraz z rozwojem instytucji prawa powszechnego i prawa słuszności, pojawiają się nowe dzieła jurydyczne, które są wyrazem zainteresowania środowisk uniwersyteckich i korporacji zawodowych w stworzeniu naukowego podejścia do prawa. Po koniec XIII wieku opublikowano pracę pod tytułem "Fleta seu commentarius iuris Anglicani". Był to anonimowy wyciąg z pracy Bractona uzupełniony najnowszymi ustawami i materiałem normatywnym. Miej więcej w tym samym czasie, ukazuje się "Britton" (tytuł pracy jest jednocześnie domniemanym nazwiskiem jej autora), samodzielna praca sporządzona w języku starofrancuskim, przez anonimowego prawnika, w oparciu o naukowe osiągnięcia Bractona. Około ćwierćwiecza później anonimowy autor wydał w języku starofrancuskim "Zwierciadło Sprawiedliwości", w którym omówiono genezę wielu ustaw królewskich i przedstawiono krytykę sądownictwa funkcjonującego za panowania króla Edwarda I. Koleją pracą, która ukazała się w języku starofrancuskim było dzieło Tomasza Littletona (1407 - 1481) pod tytułem "Tenures". Autor szczegółowo przedstawia czytelnikowi rozwiązania prawne z dziedziny prawa własności, skupia się przede wszystkim na posiadaniu ziemi. Za najwybitniejszego pisarza prawniczego angielskiego średniowiecza uchodzi Jan Fortescue, który podczas Wojny Dwóch Róż przebywał na wygnaniu we Francji. Jego praca, "O pochwale praw Anglii", sporządzona w języku łacińskim, jest dialogiem pomiędzy następcą tronu a królem. Autor wyraźnie podkreśla, że prawo angielskie, z praktycznego punktu widzenia, jest o wiele ważniejsze niż prawo rzymskie. Większość zaprezentowanych tutaj dzieł angielskiej literatury prawniczej do dziś jest przedmiotem głębokich studiów prawno - historycznych.

FRANCUSKA MONARCHIA STANOWA

(POCZĄTEK XIV - XV WIEKU)

Monarchia stanowa, choć trwała we Francji tylko dwa wieki, jest okresem, kiedy dokonują się poważne zmiany w dziedzinie prawa sądowego. Choć nadal dominująca pozycja przysługuje prawu zwyczajowemu, to czynniki polityczne, społeczne i gospodarcze powoli wymuszają respekt dla prawa stanowionego. Polityczna konsolidacja państwa francuskiego stworzyła potrzebę sporządzenia oficjalnego (urzędowego) zbioru prawa francuskiego. Pierwsze próby unifikacji, podjęto w połowie XIV, w duchu racjonalizmu i praktycyzmu, jednak nie dały one oczekiwanego rezultatu. Wszystkie spisy prawa, zainicjowane przez Koronę, miały, podobnie jak w innych państwach europejskich, charakter stanowy i ogólnopaństwowy. W związku z bezskutecznością kodyfikacji dotyczących prawa prywatnego, ustawodawstwo monarsze skupiło się na prawie publicznym.

Najważniejszym spisem prawa zwyczajowego z tego okresu jest "Le Grand Coutomier de France" sporządzony przez baliwa J. d'Ableiges (baliw to zarządca francuskiej jednostki podziału terytorialnego zwanej baliwatem). Był to prywatny spis prawa zwyczajowego dla okręgu paryskiego. Stosowano ją jednak nie tylko w Paryżu, ale też w innym okręgach, co świadczy o jej popularności. Praca J. d'Ableiges'a doczekała się wielu redakcji i wielu wydań. Dziś jest ona jednym z najcenniejszych źródeł poznania prawa tamtej epoki.

Oficjalnego spisu prawa zwyczajowego nie sporządzono we Francji aż do początków XVI wieku. Jeszcze w poprzednim stuleciu funkcjonowało 790 praw zwyczajowych stosowanych w partykularnie podzielonych krainach geograficznych. W roku 1454 król wydał ordonans nakazujący sporządzenie oficjalnych spisów prawa zwyczajowego dla poszczególnych okręgów sądowo - administracyjnych (baliwatów). Narzucona przez monarchę procedura kodyfikacyjna wyglądała następująco: projekt spisu miał być przygotowywany przez specjalna komicję składającą się z przedstawicieli wszystkich trzech stanów (szlachty, duchowieństwa i stanu trzeciego), pod przewodnictwem baliwa. Gotowy projekt musiał być przedłożony Parlamentowi Paryskiemu jako najwyższemu organowi wykonującemu funkcje sądownicze. Uzyskanie pozytywnej opinii od Parlamentu pozwalało na dostarczenie projektu królowi. Tylko monarcha miał prawo do ogłoszenia danego projektu jako obowiązującego wieczyście w konkretnym okręgu sądowo - administracyjnym. Procedura sporządzania spisów, choć racjonalnie pomyślana, była trudna do realizacji, bowiem w następnym stuleciu udało się stworzyć tylko 4 spisy dla 4 baliwatów.

MONARCHIA STANOWA W CZECHACH, SŁOWACJI I W SERBII

Rozwarstwienie na stany było powszechnym zjawiskiem społecznym w Europie Środkowej w dobie późnego średniowiecza. Kształtują się odrębne prawa stanowe i odrębne sądownictwo dla każdej klasy. Prawo czeskie było bardzo zbliżone do prawa polskiego, pod względem instytucji prawa rodzinnego, prawa osobowego i prawa małżeńskiego. Polskie prawo miejskie czerpało liczne rozwiązania normatywne z XIII - wiecznego prawa niemieckiego. Przez kilka długich stuleci polskie mieszczaństwo podlegało słynnemu spisowi zatytułowanemu "Zwierciadło Saskie", powstałemu we wschodniej Saksonii z inicjatywy ławnika sądowego Eike von Repova. Stan chłopski rządził się prawem złożonym z rodzimych instytucji czeskich uzupełnionych prawem niemieckim. Duchowni, tak jak w każdym państwie europejskim respektowali normy prawa kanonicznego. W XIV - wiecznym prawie ziemskim pojawiła się tendencja do sporządzania prywatnych spisów prawa zwyczajowego a monarchowie dążyli do ujednolicenia i uporządkowania wszystkich instytucji prawa szlacheckiego. Nie powiodły się żadne próby romanizacji życia prywatnego, podejmowane wielokrotnie w ciągu XIII - XIV wieku. Główną przyczyną tego stanu rzeczy był silny i zdecydowany opór szlachty, która kojarzyła prawo rzymskie z poddaniem się uniwersalnej władzy cesarskiej. Nie oznacza to jednak, że kodyfikacja justyniańska była nieznana w środkowo - wschodniej Europie. W 1390 roku zaczęto na Uniwersytecie w Pradze wykładać prawy rzymskie.

Kultura prawnicza w Królestwie Czeskim samodzielnie osiągnęła wysoki poziom, o czym świadczą liczne zachowane źródła poznania prawa. Ówczesne zbiory i liczne dzieła prawnicze sporządzano w duchu unifikacji i zgodnie z ogólnie przyjętą europejską ideą kodyfikacji.

Wśród najważniejszych i najbardziej znaczących spisów prawa czeskiego należy wymienić następujące pomniki prawne:

  1. "Księga Rożemberska", pierwszy pomnik prawa spisany w rodzimym języku czeskim w latach 1320 - 1330. Dzieło to powstało z inicjatywy Piotra z Rozenbergu (stąd nazwa) i obejmowała przepisy prawne z dziedziny postępowania sądowego i prawa prywatnego,
  2. "Ordo iudicii terrae", księga powstała w latach 1350 - 1375. Przedmiotem tej obszernej pracy jest przede wszystkim postępowanie sądowe regulowane przepisami prawa ziemskiego,
  3. "Wykład prawa ziemskiego" sporządzony pod koniec XIV wieku w rodzimym języku czeskim, w oparciu na "Ordo iudicii terrae",
  4. "Wykład ziemskiego prawa czeskiego" opublikowany w języku czeskim, w roku 1400 przez Andrzeja z Dube.

Omawiając najważniejsze pomnika prawa środkowoeuropejskiego należy zapoznać się również z przedsięwzięciami kodyfikacyjnymi państw SłowacjiSerbii.

Panowanie czeskie Wacława II w latach 1278 - 1305 wiąże się ożywioną działalnością prawodawczą. Władca ten, jako zwolennik i znawca prawa rzymskiego, sprowadził do Czech włoskiego prawnika Grocjusza z Orvieto, aby ten, pokierował pracami ustawodawczymi. Grocjusz otrzymał zadanie opracowania ogólnopaństwowej kodyfikacji w oparciu o rozwiązania normatywne zaczerpnięte z rodzimego prawa czeskiego i uniwersalnego prawa rzymskiego. Niestety królewskie przedsięwzięcie miało wielu przeciwników, wśród których najliczniejsza była szlachta. Panowie czescy widzieli w nowej regulacji zagrożenie dla swojego stanowego interesu politycznego i ekonomicznego. Jednak pomimo silnej opozycji, Grocjuszowi z Orvieto udało się zredagować "Ius regale montanorum", czyli kodyfikację prawa górniczego ogłoszoną w 1300 roku. Autor jako "profesor obojga praw", nawiązywał, według zaleceń królewskich do prawa rzymskiego i stosownych instytucji prawa kanonicznego. Kodyfikacja ta posiada wiele szczegółowych przepisów a dziedziny postępowania sądowego, (czyli z dziedziny prawa procesowego).

Karol IV Luksemburski, kontynuując dzieło swego poprzednika, powołał komisję redakcyjną do sporządzenia całościowego, zupełnego i kompletnego projektu czeskiego prawa ziemskiego. Tym razem jednak działalność prawotwórcza była popierana przez feudałów i możnowładców, którzy otrzymali królewskie zapewnienie o nienaruszalności ich uprzywilejowanej pozycji prawnej. Efektem pracy żmudnej pracy członków komisji była "Maiestas Carolina", tworzona w latach 1349 - 1353. Dzieło obejmujące przede wszystkim prawo publiczne (prawo państwowe i prawo administracyjne) i prawo sądowe (w tym prawo prywatne, prawo karne i postępowanie sądowe), zostało podzielone na 127 rozdziałów. Na mocy "Maiestas Carolina", król przyznał sobie wyłączne prawo do kodyfikowania istniejącego prawa zwyczajowego poprzez modyfikowanie i uzupełnianie go w sposób racjonalny i zgodny z duchem czeskiego prawodawstwa. Ponadto twórcy kodyfikacji nadali królowi uprawnienie do tworzenia nowych norm prawnych zarówno publicznych jak i prywatnych. Sądy otrzymały bezwzględny nakaz stosowania "Maiestas Carolina" pod groźbą dotkliwych sankcji karnych. Czytając "Maiestas Carolina" wyraźnie widać wpływ prawa rzymskiego, prawa kanonicznego i scholastycznej filozofii państwa w wykorzystanej terminologii prawniczej. Jednym z inspiratorów akcji kodyfikacyjnej była "Liber Augustialis" Fryderyka II z 1231 roku. Przepisy publiczne ewidentnie wzmacniają władzę króla czeskiego w porównaniu z innymi organami państwowymi. Niestety "Maiestas Carolina" nie uzyskała mocy obowiązującej, gdyż szlachta czeska i możnowładcy odmówili jej zatwierdzenia. Pomimo braku oficjalnej aprobaty, "Maiestas Carolina" była powszechnie stosowana przez większość organów sądowniczych.

Władysław II Jagiellończyk, jako ambitny i utalentowany koryfeusz czeskiego prawodawstwa, w 1497 roku powołał, z inicjatywy szlachty, komisję do skodyfikowania i uporządkowania obowiązującego prawa. Członkowie komisji, wykształceni na uniwersytetach europejskich teoretycy i doświadczeni praktycy, ogłosili w 1500 roku "Ordynację Ziemską Królestwa Czeskiego". Jako wyczerpujące i kompletne dzieło, zawierało ono prawo zwyczajowe, uchwalone ustawy sejmowe i ustawodawstwo królewskie regulujące publiczny status prawny czeskiej szlachty. Zbiór obejmował nawet uporządkowane przepisy ze starych, już od dawna nie stosowanych ksiąg sądowych. Układ kodyfikacji był związany z porządkiem magistratur. Ponadto w kolejnych latach dodawano do "Ordynacji Ziemskiej Królestwa Czeskiego" fragmenty wyroków sądowych, które uzyskiwały w ten sposób walor powszechnego obowiązywania. Władysław II oficjalnie zatwierdził ordynację jako urzędową kodyfikację prawa ziemskiego. W ten sposób, król, z pomocą i z poparciem szlachty do końca doprowadził dzieło, zapoczątkowane przez Wacława II 

Poważne zmiany w dziedzinie prawodawstwa nastąpiły wraz z objęciem tronu czeskiego przez Ferdynanda I Habsburga w 1527 roku. Z jego inicjatywy przetłumaczono na język łaciński i uzupełniono "Ordynację Ziemską Królestwa Czeskiego" i ogłoszono ją w 1527 roku pod nowa nazwą "Iura et Constitutiones Regini Bohemiae". Kolejne poprawki do tej kompilacji wprowadzono jeszcze w 1530 roku i 1549 roku. Autorytet Ferdynanda I Habsburga umacniał stosowanie tej kodyfikacji w całym państwie czeskim.

Na początku XVI wieku ukazało się jedno z najważniejszych dzieł literatury prawniczej. Mowa o Viktorynie Korneliuszu z Wyszechradu, który jest autorem pracy zatytułowanej "O prawach czeskich ksiąg dziewięć", opublikowanej w 1508 roku. Dzieło to będąc w opozycji do szlacheckich aspiracji politycznych i prawnych wyrażonych w "Ordynacji Ziemskiej Królestwa Czeskiego", niestety szybko popadło w zapomnienie. Autor wykorzystał różnorodną literaturę przedmiotu i nadał swojej pracy oryginalny i systematyczny układ porządkowy. Obecnie "O prawach czeskich ksiąg dziewięć" uchodzi za jeden z cenniejszych pomników prawniczej literatury europejskiego odrodzenia.

Omawiając źródła prawa powstałe w Europie Wschodniej i Środkowej należy także poświęcić nieco uwagi państwu serbskiemu. Ówczesny władca Stefan Duszan (1331 - 1355) pragnął stworzyć oficjalny zbiór prawa, na wzór kodyfikacji zachodnio - europejskich. Z jego inicjatywy opracowano w latach 1349 - 1354 kodeks "Zakonnik", który oficjalnie ogłoszono na soborze (zjeździe dworskim) jako urzędowe ogólnopaństwowe źródła prawa. Dzieło to liczyło 201 artykułów i wyrażało silne wpływy prawa rzymskiego. Doczekało się ono wielu redakcji i wydań, co jest dowodem na jego bezsprzeczną popularność. "Zakonnik" jest jednym z najcenniejszych źródeł poznania serbskiego prawa późnośredniowiecznego.

WĘGIERSKA MONARCHIA STANOWA (XIV - XVI WIEK)

Społeczeństwo węgierskie, podobnie jak inne ówczesne społeczności europejskie, rozpada się na stany, dla których kształtują się odrębne systemy prawne i sądownicze. Podejmowano starania o spisanie obowiązującego prawa i zunifikowania go dla całego państwa węgierskiego. Brak oficjalnych źródeł poznania prawa silnie odczuwała szlachta, która nie miała pełnych gwarancji swoich przywilejów. W 1439 roku król Albrecht wydał za radą prałatów, baronów i szlachty, dekret, w którym przyrzekł, że zbierze dotychczasowe prawa i zwyczaje z całego kraju, uporządkuje je i uzupełni w taki sposób, aby zyskały aprobatę jak największej części społeczeństwa. Ten racjonalny pomysł unifikacji prawa nie został jednak zrealizowany. Bardziej zdeterminowanym władcą był Maciej Korwin (1458 - 1490), któremu zawdzięcza się pewien postęp w dziedzinie prawodawstwa. W 1486 roku wydał on "Dekretum Maius", w którym uregulowano sposób postępowania sądowego. Następcy Macieja Korwina, a wśród nich Władysław II Jagiellończyk, kontynuowali prace legislacyjne. Wspomniany powyżej władca uchylił niektóre przepisy "Dekretum Maius", aby uaktualnić stan prawny. W 1498 roku Władysław II nakazał zebrać wszystkie stosowane dotąd przepisy prawa zwyczajowego i sporządzenie zbioru norm słusznych i racjonalnych. Sporządzona kompilacja uzyskując sankcję królewską, miała obowiązywać we wszystkich organach wymiaru sprawiedliwości. Niestety ambitne plany Władysława II upadły i nie doszło do oficjalnej kodyfikacji.

Kilkanaście lat później, panujący monarcha ponownie powraca do planów kodyfikacyjnych, ale tym razem zakończą się one powodzeniem. Na dworze władcy czeskiego pracuje wówczas Stefan Werboczy, pronotariusz kurii królewskiej i późniejszy kanclerz. Dostrzegając utalentowanego urzędnika, król zleca mu sporządzenie systematycznego zbioru prawa zwyczajowego. W 1517 roku wierny królewskiemu ideałowi Werboczy ogłasza dzieło "Tripartitum opus", popularnie zwane "Tripartita". Był to obszerny kodeks ogólnopaństwowy obejmujący całość węgierskiego prawa sądowego. Autor skorzystał z polskich ówczesnych, znanych mu wzorów legislacyjnych. "Tripartita" składała się z teoretycznego prologu i z trzech działów, częściowo wzorowanych na rzymskiej systematyce. Prolog został zredagowany w duchu niepopularnej wówczas doktryny romanistycznej i kanonistyki. Autor powoływał się na pojęcia sprawiedliwości, ustawy i zwyczaju rozumiane w duchu chrześcijańskiej i starożytnej koncepcji praworządności. "Tripartita" dzieliła się na trzy merytoryczne rozdziały:

  1. Część pierwsza - obejmowała ogólne prawa publiczne szlachty i jej przywileje stanowe oraz prawa duchowieństwa,
  2. Część druga - regulowała źródła poznania prawa i sposób postępowania sądowego w sprawach świeckich,
  3. Część trzecia - prawa poszczególnych krajów Korony Węgierskiej oraz prawo miejskie i prawo dla chłopów.

"Tripartita" regulowała przede wszystkim prawo ziemskie. Obejmowała zwyczajowe prawo słowiańskich mieszkańców Królestwa Węgierskiego, głownie szlachty słowiańskiej i chorwackiej. W późniejszym czasie dołączono do niej komentarze i traktaty prawnicze. Była powszechnie stosowana w praktyce sądowej, utrwalając średniowieczny charakter wielu instytucji prawnych. Mimo tego, że nie uzyskała urzędowego charakteru, wywarła znaczący wpływ na dalszy rozwój prawa węgierskiego. "Tripartita" kilka wieków później weszła do oficjalnego zbioru "Corpus Iuris Hungarici" obowiązującego do połowy XIX wieku. Niektóre przepisy tej kodyfikacji stosowano powszechnie jeszcze w 1945 roku.

ROSYJSKA MONARCHIA STANOWA (KONIEC XV - POŁOWA XVII WIEKU)

Rosyjska monarchia stanowa to okres wielu osiągnięć legislacyjnych i znakomitych dzieł prawniczych. U progu XVI wieku na ziemiach ruskich stosowano jeszcze "Ruską Prawdę" i prawo zwyczajowe. Ustawodawstwo książąt podległych Tatarom nie miało większego znaczenia. Prawdziwy rozkwit prawa stanowionego nastąpi po uwolnieniu się od wpływów wschodnich. Nastąpi wówczas ożywiona działalność prawodawcza i skuteczne próby kodyfikacyjne. Władza ustawodawcza należy do suwerennego monarchy moskiewskiego i Soboru Ziemskiego. Akty prawne wydawane były przez zorganizowaną administrację państwową. Ważnym źródłem poznania prawa było orzecznictwo Dumy Bojarskiej, której wyroki traktowano jako obowiązujące precedensy. Ponadto niektóre rosyjskie instytucje prawne zostały bezpośrednio zapożyczone ze Statutów Litewskich.

Wśród najważniejszych form działalności ustawodawczej należy wymienić następujące akty normatywne:

  1. Żałowannyje gramoty, czyli przywileje o różnej treści dla osób fizycznych i prawnych (na przykład dla cerkwi i klasztorów), wydawane przez książąt moskiewskich od XIV do XV wieku,
  2. Ustawnyje gramoty (statuty organizacyjne), czyli akty, którymi książę regulował administrację poszczególnych okręgów w ciągu XIV i XV wieku. W 1397 roku wydano słynną Gramotę Dźwińską a w roku 1488 ogłoszono Gramotę Biełozierską.
  3. Gramoty ziemskie, czyli akty nakładające na ludność obowiązek ścigania i schwytania przestępcy, (zainicjowały rozwój specjalnego ustawodawstwa karnego),
  4. Gramoty sądowe, czyli spisy prawa lokalnego powstające na terytoriach miejskich poza księstwem moskiewskim. W roku 1467 wydano Pskowską Gramotę SądowąNowogrodzką Gramotę Sądową.

Pod koniec XV wieku, za panowania Iwana III ukazał się znany w Europie "Sudiebnik Iwana III". Był to akt prawny wyrażający tendencje do pewnej konsolidacji zjednoczonego terytorium państwa moskiewskiego. Władza ówczesnego monarchy była już na tyle ugruntowana, że mógł on sobie pozwolić na narzucanie wszystkim mieszkańcom państwa rosyjskiego jednolitych norm, bez liczenia się z partykularnymi (lokalnymi) zwyczajami pranymi. "Sudiebnik Iwana III" został sporządzony w oparciu o prawo zwyczajowe, wybrane przepisy z "Ruskiej Prawdy" i dawnych gramotach ustawowych, ale większość przepisów była oryginalna i dostosowana do nowych potrzeb. Zbiór regulował głównie ustrój sądów i postępowanie sądowe, a także w niewielkim stopniu materialne prawo karne i prywatne. Jednym z niewielu mankamentów jest brak wyraźnej systematyki i uporządkowania.

Już trzy lata po ogłoszeniu "Sudiebnika Iwana III" wydano nowy zbiór pod tytułem "Carski Sudiebnik" (1550 rok). Zasadnicza część tej pracy to zaczerpnięte z kodeksu Iwana III instytucje prywatne. Dodano wiele nowych przepisów przede wszystkim z dziedziny prawa karnego i prawa prywatnego. Luki mogły być rozstrzygane tylko w drodze wyroku Dumy Bojarskiej. Każde zaproponowane przez Bojarów wypełnienie luki musiało być zatwierdzane przez cara. Zaakceptowane rozwiązanie było wpisywane do "Sudiebnika" jako obowiązujący przepis prawny. Liczący ponad 100 artykułów zbiór, wyrażał tendencję wzmacniania samowładztwa monarszego. Podobnie jak w przypadku kodyfikacji Iwana III, "Sudiebnik Carski" nie posiadał systematycznego uporządkowania.

"Carski Sudiebnik" (1550 rok) nie zaspokoił ambicji prawodawczych rosyjskiego państwa. Już w rok jego po wydaniu ukazuje się następne dzieło "Stogław" (1551 rok). Liczący dokładnie 100 artykułów "Stogław" został uchwalony na synodzie cerkiewnym z udziałem bojarów i dworzan. Zasięg przedmiotowy tego zbioru był imponujący, obejmował, bowiem sprawy cerkiewne (religijne), przepisy dotyczące osób świeckich (osobowe prawo małżeńskie i prawo rodzinne), przepisy z dziedziny prawa karnego (przestępstwa przeciw wierze, krzywoprzysięstwo) i regulacje wiążące się z ustrojem sądów cerkiewnych (biskupich). Niestety w 1667 roku "Stogław" został uchylony, gdyż okazało się, że sankcjonował on zwyczaje, które są sprzeczne z doktryną Kościoła Wschodniego. W skutek derogacji tego zbioru, ponownie moc obowiązującą nadano "Carskiemu Sudiebnikowi", choć nie posiadał on tak kompletnych regulacji, jak ten uchylony.

Niezadowalający stan źródeł prawa rosyjskiego wywołał potrzebę kodyfikacji. Powołano, zatem komisję kodyfikacyjną, składającą się z 5 osób pod przewodnictwem księcia, Nikity Odojewskiego. Członkowie zasiadający w komisji uporali się ze swoim zadaniem w ciągu czterech miesięcy. Na początku 1649 roku Sobór Ziemski, wprowadzając kilka własnych poprawek, zatwierdził projekt kodyfikacji pod tytułem "Sobornoje Ułożenije". Sporządzony zbiór, jako pierwszy został opublikowany w rosyjskim dzienniku ustaw. Autorzy kodyfikacji korzystali z następujących źródeł: dotychczas wydanych sudiebników i ukazów cesarskich, III Statutu Litewskiego, prawa bizantyjskiego, artykułów zawnioskowanych przez członków komisji i suplik członków Soboru Ziemskiego. "Sobornoje Ułożenije" liczyło 967 artykułów usystematyzowanych w 25 rozdziałach. Obejmowało ono wszystkie istniejące wówczas dziedziny prawa - prawo administracyjne, prawo państwowe, prawo karne, prawo cywilne i prawo procesowe. Kodyfikacja ta, choć nosiła znamiona powstającego ustroju absolutystycznego, zawierała wiele nowych koncepcji i zasad prawnych. Zbiór cechuje się konsekwentną systematyką i logicznym uporządkowaniem. Kodyfikacja wzbudziła wielkie zainteresowanie w Europie Zachodniej, o czym świadczą liczne przekłady na język niemiecki, język francuski i język duński. "Sobornoje Ułożenije" obowiązywało ponad 200 lat aż do wielkiej kodyfikacji z pierwszej połowy XIX wieku.

Rosyjskie ustawodawstwo z doby stanowej jest przedmiotem głębokich badań historyczno - prawnych. W tym właśnie okresie powstają jedne z najważniejszych pomników poznania prawa.

MONARCHIA ABSOLUTNA

WIADOMOŚCI OGÓLNE

Monarchia absolutna, jako forma ustrojowa, funkcjonowała w wielu państwach europejskich od końca XV do połowy XVII wieku, z wyjątkiem Rzeczpospolitej Szlacheckiej. Choć nadal dominującą role odgrywa prawo zwyczajowe, to jednak prawo stanowione wprowadza, co raz to poważniejsze zmiany. Wyraźnie ożywiła się prawotwórcza działalność państwa, którego reprezentantem jest monarcha (jak we Francji) lub organ przedstawicielski (Rzesza Niemiecka). Dostrzegalna jest przewaga przepisów publicznych względem prywatnych. Doktryna absolutystyczna związana była z ruchem kodyfikacyjnym polegającym na gromadzeniu, porządkowaniu i uzupełnianiu dotychczas stosowanego prawa i tworzeniu nowych regulacji normatywnych. Nadal dużą rolę odgrywa prawo rzymskie, które jest entuzjastycznie przyjmowane tam gdzie system prawny posiada luki i jest niezupełny. W Niemczech następuje właściwa recepcja prawa rzymskiego objawiająca się dominacją romanistyki względem prawa narodowego. Dużym zainteresowaniem cieszą się nowe metody nauki prawa.

Ówczesna metodologia nauk prawnych wyróżniała dwa podstawowe sposoby wykładu:

  1. Mos italicus docendi (włoski sposób wykładu) - metody badań prawa rzymskiego zapożyczone od bolońskiej szkoły glosatorów i komentatorów (XI - XIV wiek),
  2. Mos gallicus docendi (francuski sposób wykładu) - metody wykładu prawa rzymskiego stworzone przez francuskich przedstawicieli humanitaryzmu prawniczego.

W XVI wieku mos italicus docendi jest przedmiotem mocnej krytyki. Panuje powszechne przekonanie, że północno - włoskie szkoły naginają prawo rzymskie do praktycznych potrzeb, wprowadzając niedopuszczalne zniekształcenia. Dystansowanie się do średniowiecznego dorobku prawniczego zainicjował rozwój nowego kierunku - humanitaryzmu prawniczego. Przedstawiciele tej odrodzeniowej szkoły, jako wykształceni znawcy literatury antycznej piszący piękną łaciną, poszukiwali czystego prawa rzymskiego, bez naleciałości północno - italskich. Ich celem było odtworzenie oryginalnej postaci klasycznego i poklasycznego prawa rzymskiego. Badali teksty pierwotne i późniejsze, ich zniekształcenia i przeróbki, całkowicie odrzucając analityczne prace włoskich glosatorów i komentatorów. Poszerzali znajomość źródeł i dokonywali krytycznej ich analizy. Przywiązywali niezwykle dużą rolę do rozważań syntetycznych i systematyzacyjnych. Humanitaryzm Humanitaryzm postawa charakteryzująca się szacunkiem dla godności człowieka i chęcią oszczędzenia mu cierpień.
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
prawniczy był czysto naukowym i teoretycznym kierunkiem badań, któremu nie obca była idea kodyfikacji i rola prawa stanowionego. Humanitaryści hołdowali idei zmienności i ewolucji prawa. Humanitaryzm prawniczy najwcześniej rozwinął się we Francji, a pod koniec XVI wieku także we Włoszech, w Holandii i w Niemczech. Szkoła humanitaryzmu holenderskiego powstała w znacznej mierze dzięki francuskim hugenotom, którzy wyemigrowali z ojczyzny w obawie przed nietolerancją religijną. W XVII wieku Holandia stała się europejskim centrum kultury i nauki.

Prawo rzymskie spotyka się w XVII wieku z krytyką, uchodzi, bowiem za zbyt kosmopolityczne i hamujące naturalny rozwój prawa narodowych. Źródłem tej negatywnej postawy była rozwijająca się doktryna prawa natury. Jednak byli też tacy zwolennicy koncepcji prawno - naturalnych, którzy twierdzili, że możliwe jest pogodzenie prawa rzymskiego z kształtującymi się systemami narodowymi. Postulowali oni wykorzystywanie instytucji romanistycznych podczas tworzenia własnego prawa państwowego. Filozofowie XVII - wieczni uważali, że prawo natury powinno stanowić dla nowoczesnych kodyfikacji podstawę filozoficzną i doktrynalno - polityczną.

Przełom wieków XVII i XVIII to czas, kiedy następuje ogólny rozwój nauki i nauczania we wszystkich krajach europejskich. Najsłabiej i najwolniej nauka rozwijała się na terenie Rosji. Wyraźny postęp zauważalny jest na polu prawa prywatnego, prawa karnego i prawa procesowego. Powstają dzieła mające charakter obszernych komentarzy. Praktykujący prawnicy chętnie korzystali z naukowo opracowanych komentarzy, gdyż pomagały one zrozumieć wolę ustawodawcy. Niektóre dzieła prawnicze sporządzone w XVIII wieku były wykorzystywane w kodyfikacjach XIX - wiecznych, przede wszystkim we Francji. Nastąpiły poważne zmiany w sposobie nauczania. Katalog przedmiotów uniwersyteckich, w którym nadal dominuje prawo rzymskie i prawo kanoniczne, został wzbogacony o prawo natury. W roku 1661 powstaje pierwsza w Europie katedra prawa natury w Heidelbergu, której kierownikiem zostaje Samuel Pufendorf. W dalszej kolejności prawo natury zaczęto wykładać w Uppsali, a pierwszą katedrę związaną z przedmiotem powołano tam w 1679 roku. Na przełomie wieków XVII i XVIII pojawiła się tendencja do stworzenia wykładu z prawa narodowego. Jako pierwsi pomysł ten zrealizowali Niemcy, którzy na uniwersytetach w Halle i Wittenberdze stworzyli wykład prawa niemieckiego. Za przykładem Niemiec podążyły Włochy, tworząc w 1771 roku uniwersytecki przedmiot prawa narodowego (włoskiego). W dalszym ciągu ważne miejsce w niemal każdym państwowym porządku normatywnym zajmuje prawo rzymskie i kanonistyka. Praktykujący prawnicy, co raz bardziej doceniają walory orzecznictwa, które ulega ujednoliceniu w skali całego kraju. Powstają zbiory wyroków publikowane przez specjalne wydawnictwa naukowe, głównie we Francji i w Anglii.

FRANCUSKA MONARCHIA ABSOLUTNA

(KONIEC XV - XVIII WIEKU)

Francuska monarchia absolutna to okres największego rozwoju prawa, kiedy to powstaje wiele wybitnych dzieł, rozrasta się prawo stanowione a francuscy prawnicy są znani prawie w całej Europie. Choć nadal prawo zwyczajowe odgrywa ważną rolę we francuskiej kulturze prawnej, to jednak powoli ustępuje ono miejsca ustawodawstwu królewskiemu. Takie podejście do prawa wynikało z panującej wówczas doktryny absolutystycznej, zgodnie, z którą monarcha jest najwyższym i jedynym źródłem prawa. W roku 1481 Ludwik IX podjął decyzję, o konieczności unifikacji prawa sądowego, bowiem ówcześni prawnicy głośno domagali się narodowej kodyfikacji. Niestety nie doszło do unifikacji francuskiego prawa zwyczajowego, gdyż ca raz większą rolę odgrywało prawo stanowione, przede wszystkim królewskie ordonanse wydawane od połowy XVI wieku. Pojawia się wiele szczegółowych regulacji normatywnych z różnych dziedzin prawa, głównie z postępowania sądowego i prawa prywatnego. Dzięki popularnej doktrynie humanitaryzmu prawniczego, prawo rzymskie staje się przedmiotem naukowych studiów uniwersyteckich. Powszechna znajomość romanistyki skutkuje tym, że wiele luk prawnych jest uzupełnianie właśnie instytucjami prawa rzymskiego. Nauka prawa usiłuje wpływać na interpretację obowiązujących rozwiązań prawnych i ujednolica partykularne zwyczaje prawne. Podobnie jak w innych państwach, zbiory orzeczeń są źródłem poznania prawa dla sędziów i praktyków.

W połowie XV wieku z inicjatywy władzy państwowej rozpoczęto akcje spisywania partykularnych praw zwyczajowych. W roku 1497 ówczesny monarcha Karol Karol F. Kafka Proces, bohater epizodyczny; wuj Józefa K., obywatel ziemski z prowincji, jest zaniepokojony procesem Józefa K., bo boi się że wpłynie on ujemnie na sytuację rodziny. Chce pomóc Józefowi... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum VIII wydał ordonans o zasadach spisywania prawa zwyczajowego. Zgodnie z wolą władcy proces spisywania miał odbywać się w trzech etapach. Lokalni urzędnicy wymiaru sprawiedliwości mieli przygotować projekt, następnie komisarze królewscy (zazwyczaj sędziowie z najwyższego sądu królewskiego, czyli z Parlamentu Paryskiego) mieli obowiązek dokonać rewizji tego projektu. Dyskusja i ostateczne ustalenie merytorycznej treści tekstu miało być przeprowadzane przez partykularne zgromadzenie stanów danego okręgu (szlachty, duchowieństwa i stanu trzeciego). Jednomyślnie przyjęty przez wszystkie stany tekst był ogłaszany przez króla jako wieczyście obowiązujący. Pierwsze rezultaty stosowania tej procedury widoczne były w pierwszej połowie XVII wieku, w latach 1506 - 1540. Sporządzono następujące partykularne spisy prawa zwyczajowego:

  1. Spis prawa zwyczajowego dla okręgu Sens z roku 1507,
  2. Spis prawa zwyczajowego dla okręgu Orlean z roku 1509,
  3. Spis prawa zwyczajowego dla okręgu paryskiego z roku 1510,
  4. Spis prawa zwyczajowego dla okręgu Bordeaux z roku 1520,
  5. Spis prawa zwyczajowego dla okręgu Bretanii z roku 1539.

Znacząca większość dokonanych spisów obejmowała tylko prawo prywatne, gdyż zagadnienia publiczno - prawne stały się domeną ustawodawstwa królewskiego. Kraje prawa zwyczajowego, czyli północna i środkowa Francja, mogły w praktyce stosować kodeksy praw, które obowiązywały tam już od wieków. Dzięki akcji spisywania zainicjowanej przez Karola VIII prawo francuskie nabrało pewności i stało się bardziej użyteczne, ograniczając jednocześnie zbędne partykularyzmy. Pomimo racjonalnych i dobrze przemyślanych działań prawodawczych, do czasów Wielkiej Rewolucji Francuskiej 1789 roku utrzymało się 65 prawa prowincjonalnych i 300 prawa o zasięgu lokalnym.

Sporządzone w ciągu XVI wieku spisy podlegały rozwojowi poprzez zastosowanie klasycznej interpretacji rozszerzającej lub zawężającej. Przepisy przestarzałe derogowano, a w ich miejsce wprowadzano nowe, bardziej dostosowane do potrzeb gospodarczych i społecznych. W latach 1555 - 1581 zorganizowano ogólnopaństwową akcję nowelizowania wszystkich spisów prawa, aby uczynić je bardziej efektywnymi i użytecznymi. Procedura poprawiania (uaktualniania) miała taki sam charakter jak ta ogłoszona ordonansem przez Karola VIII. Wprowadzone poprawki znane SA literaturze jako reformacje. Niektóre spisy wymagały gruntownej (całościowej) przeróbki. W takich przypadkach posługiwano się rzymska systematyką justyniańską personae, res, actiones.

Wśród XVI - wiecznych spisów prawa zwyczajowego najbardziej zupełnym i klarownym okazał się zbiór zredagowany dla okręgu paryskiego z roku 1510. Pozostałe okręgi w wypadku luki czerpały rozwiązania właśnie z tej kodyfikacji. Druga redakcja spisu paryskiego ukazała się w roku 1580, już jako źródło o ponad - okręgowym autorytecie. Wkrótce potem drugą redakcję zaczęto traktować jako zalążek zunifikowanego powszechnego francuskiego prawa zwyczajowego (droit commun). W okresie przedrewolucyjnym nie doszło do rozbudowania tego zbioru w pełną, oficjalną i powszechną kodyfikację. Proces spisywania znacząco ograniczył wpływy prawa rzymskiego na kształt oryginalnych instytucji prawa francuskiego. Niemniej jednak wielu praktykujących prawników było wykształconych na romanistów i znawców kanonistyki. Sytuacja zmieniła się gdy na rodzimych uniwersytetach wprowadzono wykład francuskiego prawa zwyczajowego. Pierwsze zajęcia z tego przedmiotu odbyły się w 1679 roku na paryskiej Sorbonie.

Początki nowożytności to okres intensywnej działalności prawodawczej króla francuskiego. Zgodnie z absolutystyczną doktryną rządzenia jedynym i niekwestionowanym źródłem prawa był monarcha. Pierwszym nowożytnym władcą, który zainicjował myśl o powszechnej kodyfikacji był Franciszek I, który w roku 1517 podjął decyzję o stworzeniu zbioru praw, natomiast realizację tego postulatu przypisuje się jego następcy. W roku 1576 sporządzono "Code du Roi Henri Henri T. Borowski Proszę państwa do gazu..., bohater główny; Francuz, więzień, przyjaciel Tadka, razem z narratorem wyprawia się na rampę, gdy przyjeżdża transport, poucza go jak okradać transporty
...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
III
", opublikowany w 1587 roku. Inicjatorem tego projekty były Stany Generalne. Kodeks, którego autorem był znany prawnik Barnabé Brisson, miał w założeniu stać się oficjalnym zbiorem królewskich ordonansów. Niestety "Code du Roi Henri III" nie uzyskał sankcji monarszej. Kolejną próbę stworzenia powszechnej kodyfikacji podjęto dwa lata później. W roku 1579 król wydał ordonans, na mocy którego powołano komisję do opracowania projektu unifikacji prawa. Na nieszczęście scenariusz się powtórzył. Niesprzyjające okoliczności polityczne zadecydowały o niewykonalności "Ordonansu z Blois". Tymczasem monarcha rozwijał cząstkową działalność prawotwórczą, wydając ordonanse z dziedziny ustroju państwowego, administracji, finansów i organizacji wymiaru sprawiedliwości. Pierwsze ordonanse regulujące zagadnienia ze sfery prawa sądowego pojawiły się dopiero pod koniec XVI wieku, wraz potrzebą nowej procedury postępowania sądowego. Jest to czas szybkiego rozwoju gospodarczego i obrotu prawnego, dlatego też istnieje duże zapotrzebowanie na precyzyjne przepisy prawne. Wśród najważniejszych ordonansów królewskich regulujących prawo sądowe należy wymienić następujące akty:

  1. Ordonans z 1539 roku - wprowadzający nowy sposób postępowania inkwizycyjnego i niewielkie poprawki do francuskiego procesu cywilnego,
  2. Ordonans z 1566 roku - regulujący postępowanie cywilne i najważniejsze kwestie dotyczące hipoteki,
  3. Ordonans z 1639 roku - zawierający rozwiązania normatywne z różnych dziedzin prawa, przede wszystkim z organizacji sądownictwa, szpitalnictwa, podatków i szkolnictwa uniwersyteckiego.

Wielkie ordonanse o charakterze niemal kodyfikacyjnym wydał "Król Słońce", Ludwik XIV. Wśród najważniejszych należy wymienić następujące regulacje:

  1. Ordonans z 1667 roku - szczegółowo regulujący proces postępowania cywilnego,
  2. Ordonans z 1670 roku - wprowadzający zmiany w dotychczasowym postępowaniu karnym i nowelizujący wybrane przepisy z karnego prawa materialnego,
  3. Ordonans z 1673 roku - regulujący kwestie handlowe, napisany w duchu popularnego wówczas merkantylizmu i dla potrzeb obrotu kapitalistycznego, (ordonans, którzy zapoczątkował rozwój francuskiego prawa handlowego),
  4. Ordonans z 1681 roku - dotyczący marynarki i obejmujący także przepisy z dziedziny handlu morskiego,
  5. Ordonans z 1685 roku - regulujący prawną pozycję Murzynów (niewolników) w koloniach zamorskich. Jego druga nazwa to "Kodeks Czarny" ("Code Noir").

Wszystkie ordonanse króla Ludwika XIV zostały sporządzone przez specjalna Radę Sprawiedliwości, której członkowie legitymowali się wiedzą uniwersytecką i wieloletnim doświadczeniem zawodowym. Każdy ordonans był redagowany przy zastosowaniu konsekwentnej systematyki i logicznego uporządkowania. Regulacje Ludwika XIV derogowały wszystkie dotychczas stosowane normy prawne. O ich popularności świadczy fakt, iż wykorzystywano je w kodyfikacjach napoleońskich. Ordonanse "Króla Słońce" są dzisiaj przedmiotem naukowych badań porównawczych i historyczno - prawnych.

Następca Ludwika XIV, król Ludwik XV również miał swój udział w tworzeniu państwowego porządku prawnego. Za jego panowania wydano trzy ważne ordonanse z dziedziny francuskiego prawa prywatnego:

  1. Ordonans z 1731 roku - regulujący zagadnienia prawa rzeczowego, przede wszystkim darowiznę,
  2. Ordonans z 1735 roku - dotyczący kwestii prawa spadkowego, głównie rozporządzania mieniem w drodze testamentu,
  3. Ordonans z 1747 roku - szczegółowo regulujący zarządzanie spadkiem w drodze fideikomisu.

Ordonanse króla Ludwika XV ujednolicały prawo prywatne w skali całej Francji i były wykorzystywane w redagowaniu napoleońskiego "Kodeksu Cywilnego" ("Code Civil") z roku 1804.

Francuskie dzieła prawnicze doby absolutyzmu wskazują na ożywienie badań nad rodzimym prawem francuskim. Publikowane są liczne komentarze do ustawodawstwa monarszego, przede wszystkim do królewskich ordonansów i rozmaite dzieła filozoficzno - prawne. Literatura prawnicza jest zdominowana przez postulaty kodyfikacyjne. Przedmiotem badań było francuskie prawo zwyczajowe, które już od ponad wieku wykładało się na rodzimych wszechnicach. Wśród najważniejszych prawników należy wymienić następujące postacie:

  1. Karol Dumoulin (1500 - 1566) - przeciwnik Kościoła Katolickiego i postulator zwyczajowej unifikacji francuskiej,
  2. Francois Hotman (1524 - 1590) - zwolennik narodowej kodyfikacji francuskiej, odseparowanej od prawa rzymskiego,
  3. Loy Le Caron (1536 - 1614) - postulator narodowej kodyfikacji francuskiej dla wszystkich Francuzów,
  4. Guido Coquille (1523 - 1603) - autor popularnego dzieła "Instytucje prawa Francuzów",
  5. Jan Domat (1625 - 1696) - najwybitniejszy absolutystyczny filozof prawa natury i zwolennik prawa rzymskiego,
  6. Robert Pothier (1699 - 1772) - najwybitniejszy prawoznawca z przełomu XVII i XVIII i romanista,
  7. Jan Imber - autor "Institutiones forenses" i wybitny znawca procedury karnej i cywilnej.

Karol Dumoulin (1500 - 1566) był paryskim adwokatem i autorem popularnego komentarza do pierwszej redakcji spisu paryskiego z roku 1510. Jako zagorzały obrońca interesu i autorytetu państwa francuskiego, twierdził, że prawem pospolitym nie jest prawo rzymskie, czy też prawo kanoniczne, ale własne, rodzime prawo zwyczajowe (w przypadku Francji, francuskie prawo zwyczajowe). Uważał, że prawo miejscowe ma nadrzędną pozycję względem uniwersalnych systemów normatywnych. Pisarski dorobek Karola Dumoulin, jako zwolennika likwidacji uprzywilejowanej pozycji Kościoła Katolickiego, szybko trafił na Indeks Ksiąg Zakazanych. W kwestiach prawnych, Karol Dumoulin opowiadał się za unifikacją prawa francuskiego w oparciu przede wszystkim o prawo zwyczajowe. Wierzył, że kodyfikacja to sposób na zredukowanie rozdrobnionych partykularnych zwyczajów prawnych. Proponował wydobywanie zasad ogólnych z poszczególnych lokalnych zwyczajów. Jako zwolennik ograniczania, a nawet likwidacji instytucji feudalnych wyprzedzał swoją epokę. Głosił bardzo popularne wówczas hasło "Jeden naród, jeden król, jedno państwo, jedno prawo!". W oparciu o prawniczą spuściznę Karola Dumoulin, sformułowano ważne postulaty unifikacyjne:

  1. Należy podjąć badania nad cechami wspólnymi rozdrobnionego francuskiego (rodzimego) prawa zwyczajowego,
  2. Wspólne cechy praw lokalnych powinny stanowić fundament dla ogólnopaństwowej kodyfikacji narodowej,
  3. Zunifikowana kodyfikacja, tworzona w oparciu o autorytet królewski, powinna mieć charakter powszechny,
  4. Sporządzony zbiór powinien zaspokajać potrzeby rozwoju gospodarczego i obrotu prawnego.

Francois Hotman (1524 - 1590), znany polityk, prawnik i historyk, zaatakował włoską tradycje romanistyczną i dotychczasowy stan nauki. Sformułował bardzo kontrowersyjny program kodyfikacji francuskiego prawa publicznego i prywatnego. Twierdził, że kodeks powinien być zwięzły i przystępny, oparty na narodowej kulturze prawnej, a nie na uniwersalnych, według niego pustych, konstrukcjach prawa rzymskiego.

Loy Le Caron (1536 - 1614), zwany też Charondasem, był paryskim poeta i prawnikiem, konsekwentnie zwalczającym prawo rzymskie, podobnie jak Francois Hotman. Twierdził on, że romanistyka jest szkodliwa dla interesu i godności narodu francuskiego i postulował stworzenie jednego kodeksu prawa dla wszystkich Francuzów. Ów kodeks powinien, zdaniem Charondasa, być zreformowany, powszechny, jednakowy i równy dla wszystkiej mieszkańców kraju.

Kolejną wybitną postacią w historii prawa francuskiego był Guido Coquille (1523 - 1603), autor popularnego dzieła "Instytucje prawa Francuzów". Sformułował on ogólne pojęcia języka prawnego i opracował całościową systematykę prawa. Twierdził, że terminologia prawnicza powinna być konstruowana w oparciu o język prawa zwyczajowego. Ponadto zaprzeczał przewadze paryskiego zbioru prawa zwyczajowego, twierdząc, że jedynie iluzja prawna.

Jan Domat (1625 - 1696), jako wybitny przedstawiciel filozofii prawa natury, postulował ujednolicenie i zharmonizowanie praw zwyczajowych w duchu doktryny romanistycznej. Twierdził, że główne maksymy prawa rzymskiego są porównywalne z zasadami prawa natury. Wynika to, bowiem z niezmienności natury rzeczy i stałości praw rządzących przyrodą.

Robert Pothier (1699 - 1772) uchodzi za najwybitniejszego prawoznawcę z przełomu XVII i XVIII wieku. Jako romanista, dążył do zsyntetyzowania francuskich praw zwyczajowych za pomocą uniwersalistycznych zasad prawa rzymskiego. Jego prace były powszechnie wykorzystywane w praktyce sądowej i stanowiły ważne źródło dla kodyfikacji napoleońskiej. Jako autor licznych komentarzy do prawa zwyczajowego i monografii z różnych dziedzin prawa francuskiego, postulował osadzenie systemu prawnego na wspólnych zasadach zwyczajowych.

Jan Imber, autor "Institutiones forenses", sporządzonych w języku łacińskim (przekład francuski pojawił się w roku 1548) interesował się przede wszystkim prawem sądowym. W swojej pracy przedstawił on procedurę cywilną i karną oraz podstawowe wiadomości z dziedziny materialnego prawa karnego.

W roku 1749 Bourion napisał pracę o zwyczajowym prawie francuskim. Warto o niej wspomnieć, gdyż twórcy Kodeksu Napoleona z 1804 roku, zaczerpnęli z niej systematykę merytoryczną.

Mając na uwadze szczególne związki prawa francuskiego z romanistyką należy przedstawić nowatorski kierunek badawczy, zwany humanitaryzmem prawniczym.

Przedmiotem badań naukowych było prawo rzymskie i rodzime prawo francuskie. Ośrodkami kształcenia legistów (francuskich romanistów działających w XIII i XIV wieku) nadal pozostawały uniwersytety w Orleanie i w Montpellier. Absolwenci tych prestiżowych uczelni zgodnie twierdzili, że prawo rzymskie może mieć status francuskiego prawa pospolitego. Argumentowali tę tezę w następujący sposób:

  1. Prawo rzymskie było wykorzystywane podczas interpretacji zwyczajowych norm rodzimego prawa francuskiego,
  2. Prawo rzymskie uzupełniało większość luk prawnych i czyniło prawo francuskie systemem zupełnym i bezsprzecznym,
  3. Znacząca większość praktyków posiadała romanistyczne wykształcenie akademickie i w trudnych sprawach procesowych korzystała z rzymskich rozwiązań prawnych.

Wyrazem popularności romanistyki był naukowy dorobek Tomasza Cormiera (1523 - 1600). Jego dzieło "Codex Henrici IV", wydane w 1602 roku było kodyfikacją prawa francuskiego opartą na prawie rzymskim. Choć nie uzyskało ono sankcji królewskiej, to jednak cieszyło się dużą popularnością wśród praktyków sądowych. Przeciwnicy Tomasza Cormiera twierdzili, że ówczesna wiedza o prawie rzymskim jest zniekształcona przez włoskich glosatorów i komentatorów. Na gruncie tej krytyki narodził się nowy kierunek - humanitaryzm prawniczy, którego początki należy wiązać z Uniwersytetem w Bourges. Humanitaryści proponują nowy sposób traktowania i badania prawa rzymskiego. Kładli nacisk na teoretyczne (naukowe) poznanie oryginalnych zachowanych źródeł prawa rzymskiego. Francuscy humanitaryści stworzyli charakterystyczną metodę polegająca na systematycznym przedstawianiu kolejnych działów prawa rzymskiego (mos gallicus docendi). Wśród najwybitniejszych przedstawicieli francuskiego humanitaryzmu prawniczego należy wymienić następujące postacie:

  1. J. Cujacius (1522 - 1590) - najwybitniejszy romanista swojej epoki i utalentowany pisarz Pisarz literat.
    Czytaj dalej Słownik terminów literackich
    prawniczy,
  2. H. Donellus (1527 - 1591) - jako pierwszy zastosował metodę dogmatyczną w swoim dziele "Commentari Iuris Civilis" tworzoną w latach 1588 - 1590,
  3. F. Hotomanus - postulował potrzebę opracowania francuskiej kodyfikacji prawa w oparciu o racjonalne przesłanki,
  4. D. Gothofredus (1549 - 1622) - jako pierwszy wydał zbiór "Corpus Iuris Civilis" w roku 1583,
  5. J. Gothofredus (1587 - 1652) - uczony związany z życiem uniwersyteckim, poprzez wykładanie prawa rzymskiego metodą mos gallicus docendi.

Dzieła francuskich humanitarystów stanowią fundamentalne źródło poznania prawa rzymskiego bez naleciałości włoskich. Pomimo szerokiego grona zwolenników tej metody naukowej, mos gallicus pozostała na uboczu kultury prawnej.

We Francji, podobnie jak we Anglii, zbiory orzeczeń sądowych były ważnym źródłem poznania prawa francuskiego. Przewaga prawa zwyczajowego wiązała się z rozwojem praktyki orzeczniczej i ujmowaniem zasad prawa zwyczajowego w postaci wyroków sądowych. Francuski wymiar sprawiedliwości już od wczesnego średniowiecza był obsadzany przez prawników posiadających wykształcenie uniwersyteckie. Sędziowie starali się rozumieć normy prawa zwyczajowego, a później prawa stawionego, a nie dokonywać schematycznych operacji logicznych. Interpretacja niezrozumiałych norma była przeprowadzana w oparciu o panującą doktrynę państwową i potrzebami praktyki. Orzeczenia nie mogły stanowić oficjalnych precedensów, jak w Anglii, ale w praktyce znajomość wyroków ułatwiała pracę sędziego. Francuskie orzecznictwo było opracowywane i wydawane w formie ksiąg. Obecnie archiwa sądowe zawierają niezwykle bogatą kolekcję aktów prawnych, protokołów z rozpraw i wyroków z wyczerpującą argumentacją. Najzasobniejszym archiwum sądowym szczyci się istniejący niegdyś Parlament Paryski. Wiele akt parlamentów regionalnych uległo zniszczeniu w ciągu XVII i XVIII wieku.

Archives Nationales, usytuowane w stolicy Francji, zgromadziło następujące akty prawne:

  1. Akta sądowe, z których najstarsze pochodzą jeszcze z XIII wieku,
  2. Materiały z rozpraw sądowych z okresu XV - XVIII wiek, publikowane przez historyków od XIX wieku,
  3. Protokoły z najważniejszych rozpraw sądowych, opracowywane przez historyków w formie kartotek.

Wyjątkowo bogate są współcześnie zachowane drukowane zbiory orzecznictwa karnego i cywilnego z XVI - XVIII wieku. Parlament w Grenoble dwadzieścia pięć razy publikował swoje wyroki, których było ponad 2 800.

Zbiory orzeczeń są bezcenne dla poznania dawnego prawa francuskiego, przede wszystkim lokalnego prawa zwyczajowego.

ANGIELSKA MONARCHIA ABSOLUTNA

(KONIEC XV - POŁOWA XVIII WIEKU)

Okres absolutyzmu angielskiego to czas, kiedy dokonują się ważne zmiany ustrojowe i co za tym idzie, zmiany prawne. XVII - wieczna Anglia myślała o recepcji prawa rzymskiego, ale pomysł ten szybko poszedł w zapomnienie. W środowisku prawniczym pojawiła się potrzeba powszechnej kodyfikacji prawa. Konieczna stała się interwencja prawa stanowionego w zwyczajowym prawie precedensowym, przede wszystkim ze względu na chaotyczną terminologię prawniczą. Podczas gdy common law ulega kostnieniu, equity law jest w fazie rozwoju i kształtowania się jako system prawny. Podobnie jak w poprzedź okresie, tradycyjnie, wydawane są i publikowane zbiory wyroków sądowych. Pojawiają się nowe pozycje wzbogacające literaturę prawniczą. Anglia, jako jedyny kraj europejski zachował systematyczną ciągłość kultury prawnej od średniowiecza aż po wiek XIX. Bezskuteczność wpływu praw obcych i przywiązanie do tradycjonalizmu sprawiły, że niektóre instytucje prawne do dziś są wykorzystywane w procesie stosowania prawa.

Równolegle z obowiązującym common lawequity law rozwija się ustawodawstwo angielskie. Pierwsze akty legislacyjne wydał nowożytny parlament, a później kompetencję tę przejął król. Wydawane ustawy miały charakter cząstkowy i zazwyczaj spełniały funkcję uzupełniającą względem common law. Dotyczyły one następujących dziedzin prawa:

  1. Prawo morskie - akty prawne regulujące wysokość opłat portowych, zasady bezpiecznej żeglugi i handlu morskiego,
  2. Prawo wynalazcze - akty legislacyjne ustanawiające zasady zgłaszania nowych patentów i projektów wynalazków,
  3. Prawo autorskie - akty parlamentarne chroniące prawa autorskie i ustawiające sankcje karne za ich łamanie,
  4. Prawo karne - ustawy królewskie ustanawiające nowe przestępstwa i ich karalność (powszechna penalizacja),
  5. Prawo procesowe - wprowadzanie nowelizacji drogą ustaw parlamentarnych do postępowania karnego i cywilnego,
  6. Prawo rodzinne - regulacje dotyczące statusu żony, wdowy i dzieci z nieprawego łoża i z czynów przestępnych,
  7. Prawo rozwodowe - akty prawne regulujące zasady przeprowadzania rozwodów i wyliczające przyczyny separacji,
  8. Prawo spadkowe - wprowadzenie zasad spadkobrania testamentowego i ustawowego dotyczącego nieruchomości.

Common law zyskało, w świetle nowych regulacji parlamentarnych i królewskich, popularność jako zbiór zasad prawnych (legal rules), wyrażonych w orzecznictwie sądowym.

Dużą popularność zyskują prywatne zbiory statutów królewskich wydawanych od przełomu wieków XV i XVI. W roku 1508 opublikowano "Mały kodeks ze starymi statutami", który zawierał statuty wydane przez króla Edwarda III, panującego w latach 1327 - 1377. Prawodawcza działalność tego monarchy była źródłem cennych regulacji prawa prywatnego i prawa publicznego. Trzydzieści lat później, dwaj popularni wydawcy Myddlton i Berthelet opublikowali w latach 1541 - 1548 "Wielką księgę statutów ". Do dziś zachowały się XVI - wieczne egzemplarze tych prac i są one przechowywane w archiwach sądowych.

W okresie absolutyzmu nastąpiły poważne zmiany w nauce prawa i uniwersyteckiej działalności naukowo - badawczej. Prawo rzymskie, określane przez Anglików jako "prawo cywilne" ("Civil law"), było jedną z gałęzi prawa, wykładaną w uniwersytecie w Oksfordzie i w Cambridge. Studia romanistyczne nadal miały przede wszystkim cel teoretyczny i badawczy, nie posiadając żadnego wpływu na praktykę. Taki stan rzeczy był wynikiem głębokich różnic pomiędzy common law a prawem rzymskim. Doktorzy prawa z czołowych angielskich uczelni często jednak, wbrew pozorom, odgrywali ważną rolę w życiu prawnym Anglii, zajmując prestiżowe stanowiska w wymiarze sprawiedliwości i pracując w specjalnych sądach funkcjonujących zgodnie z panującą doktryną absolutyzmu. Pojawił się wyraźny podział na dwie grupy prawników:

  1. Civil lawyers (cywiliści) - zwolennicy prawa rzymskiego. Prawnicy opowiadający się za silną władzą monarchy (tak jak rzymscy juryści za silnym autorytetem cesarza) i popierali interes Korony Angielskiej. Profesja civil lawyers przetrwała burzliwy okres rewolucji angielskiej i zakończyła swoje istnienie dopiero u schyłku XIX wieku
  2. Common lawyers (praktycy common law) - prawnicy opowiadający się za parlamentem w sporze z królem i popierający wyższość organu reprezentacyjnego wobec monarchy.

Profesja common lawyers była ściśle związana z istnieniem korporacji prawniczych (Inns of court). Do końca XVIII wieku oberże sądowe były jedynymi ośrodkami nauczania rodzimego prawa precedensowego. Za czasów panowania Elżbiety I (1558 - 1603), Inns of court uchodziły za najbardziej prestiżowe prawnicze szkoły zawodowe. W czasach Rewolucji Angielskiej przeżywały one apogeum swojej świetności. W specjalistycznej literaturze przedmiotu korporacje prawnicze funkcjonujące w ciągu XVI i XVII wieku określano mianem "Trzeciego Uniwersytetu", (po Oksfordzie i Cambridge).

Najwybitniejszym angielskim prawnikiem z przełomu XVI i XVII wieku był Edward Coke (1552 - 1634). Jego bogaty dorobek prawniczy był przedmiotem badań naukowych w największych uniwersytetach Europy kontynentalnej. Jako zdecydowany przeciwnik doktryny absolutyzmu, twierdził, że common law jest najwyższym suwerenem w państwie. Uważał, że prawo precedensowe stoi ponad królem i ponad parlamentem. Był oto bardzo niepopularny pogląd, biorąc pod uwagę ówczesną sytuację polityczną. Coke wierzył, że common law to najświętsze dziedzictwo angielskie i zbiorowa mądrość narodu. Parlament nie może uchwalać ustaw sprzecznych z tym prawem, ani go zmieniać. Coke zdecydowanie zwalczał sądy, które orzekały na podstawie prawa innego niż common law i twierdził, że należy znieść sąd kanclerski (orzekający według equity law) i sądy nadzwyczajnie (wyrokujące na podstawie prawa stanowionego). Edward Coke jest znany jako autor dwóch wybitnych dzieł prawniczych. Pierwsze z nich to "The Reports", trzynastotomowy zbiór sądowy obejmujący materiał z centralnych sądów angielskich. Drugą ważną pracą były "Institutes of the law of England ", składające się z czterech następujących części:

  1. Część pierwsza - przedruk dzieła Tomasza Littletona z angielskim przekładem i komentarzem, oraz nowy materiał sądowy, głównie protokoły procesowe, do początków XVI wieku,
  2. Część druga - komentarz do "Wielkiej Karty Swobód" z 1215 roku i najważniejsze ustawy parlamentarne,
  3. Część trzecia - prawo karne regulowane prawem zwyczajowym i ustawodawstwem królewskim,
  4. Część czwarta - szczegółowe przedstawienie organizacji angielskiego wymiaru sprawiedliwości.

"Institutes of the law of England " Edwarda Coke'a było traktowane jako obowiązujące źródło prawa przez ponad 300 lat!