Dodaj do listy

Koncepcja państwa prawnego na gruncie polskiego prawa konstytucyjnego (art. 2 Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r.)

Choć pojęcie państwa prawnego jest znane polskim prawnikom już od dawna, to jednak język prawnyprawniczy, twórczo kreowany przez naszego ustawodawcę, operuje tym pojęciem, jako kategorią normatywną, dopiero od 1989 r. Szczegółowa treść tego pojęcia prawnego była, i jest nadal, ustalana wspólnym wysiłkiem nauki prawa, uprawianej na uniwersytetach, i sędziów orzekających w Trybunale Konstytucyjnym. Wśród podstawowych postulatów składających się na koncepcję państwa prawnego należy wymienić:

a. Władza publiczna może działać jedynie na podstawie i w granicach prawa,

b. Organy władzy publicznej mogą czynić tylko to, co prawo im nakazuje i dozwala,

c. Obywatel może czynić wszystko to, czego prawo mu nie zakazuje.

Zasada państwa prawa, wyrażona w art. 2, jest doskonałym gruntem pod formułowanie fundamentalnych zasad działania i organizowania życia w demokratycznie rządzonym państwie prawnym. Wśród tych podstawowych reguł należy wymienić:

  1. Zasada podziału władz, sformułowana expressis verbis w art. 10,
  2. Zasada niezawisłości sądów, jako gwarancja niestronniczego postępowania sądowego,
  3. Prawo każdego do sprawiedliwego procesu, jako konstytucyjna gwarancja wykonalności wolności i praw człowieka i obywatela,
  4. Przestrzeganie zasad poprawnegolegalnego prawotwórstwa,
  5. Obowiązywanie zasady jawności (obowiązek promulgacji) i jasności (domniemanie języka potocznego) prawa.
  6. Zasada nieretroaktywności prawa, wyrażona w łacińskiej paremii lex retro non agit.

Jest rzeczą oczywistą dla współczesnego prawnika, że przestrzeganie zasad państwa prawa jest możliwe tylko na gruncie demokratycznie zorganizowanego porządku politycznego. Ustrój, w którym nie realizowane tak ważne zasady jak wolność słowa, wolność zgromadzeń, wolność działania partii politycznych, czy wolne wybory do parlamentu i innych wybieralnych organów państwowych, nie może sprawnie działać jako demokratyczny. Istota społecznego (socjalnego) państwa prawnego składa się z obowiązywania (przede wszystkim z aksjologicznego punktu widzenia) zasady sprawiedliwości społecznejidei państwa demokratycznego.

Zasada sprawiedliwości społecznej wyraża się w przepisach prawa gwarantujących równość wszystkich obywateli, ochronę słabszych ekonomicznie jednostek i grup ludności, funkcjonowaniu odpowiednich zabezpieczeń społecznych i istnieniu rozmaitych wspólnot samorządowych. Państwo polskie, jako dobro wspólne wszystkich obywateli może realizować te postulaty, mając charakter demokratyczny. We współczesnej, bardzo klarownej klasyfikacji ustrojów, dzielonych na totalitarne (zwane też autorytarnymi) i demokratyczne, tylko te drugie potrafią skutecznie zapewnić obywatelom realne korzystanie ze zinstytucjonalizowanej zasady sprawiedliwości społecznej.

Demokratyczne państwo prawne wytyczna kierunki rozwoju ustroju zgodnie z wolą większości społeczeństwa (gr. demos - "lud"). Państwo powinno być rządzone prawem. Ustawa posiada priorytet w tworzeniu porządku normatywnego. Prawo, jako sfera mająca przewagę nad państwem, ma być wytyczną działań politycznych instytucji państwowych i społecznych działań (zarówno publicznych jak i prywatnych) obywateli.

Polska doktryna prawa konstytucyjnego bardzo wyraźnie podkreśla historyczne aspekty państwa prawnego. Powstał katalog najważniejszych standardów, powszechnie akceptowanych i respektowanych przez polski system normatywny. Oto niektóre z nich:

  1. Demokratyczna prawowitość przedstawicielstwa ewoluująca na przestrzeni kilku wieków burzliwej historii polskiej państwowości,
  2. Trójpodział władzy pomiędzy niezależne od siebie, ale kontrolujące się piony sądownictwa, legislatywy i egzekutywy, zaczerpnięty z doktryny francuskiego liberała, Karola Monteskiusza i angielskiego filozofa prawa natury, Johna Locka,
  3. Szczególna pozycja konstytucjiustawy jako podstaw działania wszystkich publicznych organów władzy państwowej, zaczerpnięta z amerykańskiej myśli politycznej XVIII w.,
  4. Niezawisłość sądów funkcjonujących w systemie konstytucyjnym, administracyjnym, specjalnym i powszechnym,
  5. Obowiązywanie zasady ochrony zaufania obywatela do stanowionego porządku prawnego,
  6. Funkcjonowanie gwarancji zabezpieczających prawa i wolności człowieka i obywatela, nie tylko na gruncie ustawodawstwa krajowego, ale też w systemie prawa międzynarodowego (chodzi głównie o ratyfikowane umowy międzynarodowe, zarówno te uniwersalne, jak i te regionalne),
  7. Prawo ma odzwierciedlać powszechnie akceptowany społeczny system wartości (społeczny system aksjologiczny),
  8. Zabezpieczanie praw większości i uznanie głosu i woli mniejszości społecznej w tworzeniu powszechnie obowiązującego porządku normatywnego.

Zasady demokratycznego państwa prawnego, ich stosowanie, przestrzeganie i ochrona, znalazły się w kręgu zainteresowań naszego Trybunału Konstytucyjnego. Już pierwsze orzeczenie, wydane tuż po powołaniu do życia tego najważniejszego sądu konstytucyjnego w Polsce, (28 maja 1986 r.) poruszało problematykę funkcjonowania zasady nieretroaktywności przepisów prawnych (lex retro non agit). Po wprowadzeniu w życie obecnej Konstytucji, 17 października 1997 r., treść tego orzeczenia została podtrzymana i do dziś posiada obowiązującą moc prawną. Współczesna praktyka prawnicza pokazuje, że niemal wszystkie akty normatywne są interpretowane i wykładane w duchu tego znamiennego orzeczenia, które w 1986 roku stanowiło już bardzo duży krok w kierunku nowoczesnego państwa rządzonego prawem.

Sędziowie TK wyrazili również swoją opinię, co do zasady vacatio legis. W polskim porządku prawnym obowiązuje konstytucyjny nakaz odczekania odpowiedniego okresu czasu (zazwyczaj 14 dni) pomiędzy wydaniem ustawy a początkiem jej obowiązywania. Skrócenie vacatio legis jest dopuszczalne tylko w wyjątkowych sytuacjach, ze względu na dobro publiczne.

Trybunał Konstytucyjny wypowiedział się także w sprawie stosowania zasady ochrony praw nabytych. Sędziowie orzekli zakaz ingerencji w prawa uzyskane słusznie i zgodnie z ideą sprawiedliwości społecznej. Nie oznacza to jednak, że prawa nabyte nie są niezmienne. W obecnym systemie normatywnym dopuszczalne jest ograniczenie, a nawet pozbawienie praw nabytych za zgodą ustawy.

Wiele uwagi Trybunał Konstytucyjny poświęcił zasadzie sędziego neutralnego. Najważniejsze orzeczenie, nawiązujące do tej problematyki, pochodzi z 7 stycznia 1992 r. W długim i wyczerpującym uzasadnieniu do tego wyroku Trybunał wyjaśnia, że obywatel ma mieć dostęp do powszechnego wymiaru sprawiedliwości w celu obrony swoich interesów przed niezawisłym sądem. Konstytucyjne prawo do sądu przysługuje nie tylko obywatelom Rzeczpospolitej, ale też cudzoziemcom. Ochrona interesu w drodze sądowej jest, bowiem jedną z gwarancji swobód osobistych przysługujących jednostce.

Symbolami państwa prawnego, opierającego się na poszanowaniu praw człowieka, są sędziadogmatyka jurydyczna. Głównym zadaniem sędziego jest doprowadzenie do tego, aby państwo było rządzone uczciwie i sprawiedliwie. Prawo należy traktować jako jedyną prawowitą wiedzę zdolną do rzeczywistego kierowania państwem.