Dodaj do listy

Sztuka starożytnego Egiptu.

ROZWÓJ CYWILIZACJI STAROŻYTNEGO EGIPTU (OKRESY W SZTUCE)

Cywilizacja starożytnego Egiptu rozwijała się wzdłuż Doliny Nilu, która ciągnęła się z południa na północ. Na użyźnianej systematycznymi wylewami rzeki Rzeki Największe rzeki świata: Wielkość rzeki można rozpatrywać w 3 kategoriach: długości, wielkości dorzecza oraz wielkości przepływu.
Po analizie danych z poniższej tabeli można uznać, że...
Czytaj dalej Słownik geograficzny
obszarze, mierzącym pas szerokości 1200 km. Powstawały nowe osady ludzkie. Skrawek ten rozciągał się od Nubii do Morza Śródziemnego. Nil nie tylko był gwarantem rozwoju rolnictwa i zaopatrywał wodę, rzeka Rzeka Rzeka symbolizuje barierę, przeszkodę, wtargnięcie, niebezpieczeństwo, powódź, strach, potwora, stratę, łaskę bożą, zejście do piekieł, wyrocznię, obronę, pomoc, Słońce, twórczość,... Czytaj dalej Słownik symboli literackich była główną wodną arterią komunikacyjną. Pokonywanie odległości drogą wodną było, bowiem szybsze i prostsze niż podróż przez otaczającą państwo pustynię, lub osiedla rolnicze, znajdujące się wzdłuż rzeki. Rozwój sztuki nastąpił od 3000 roku p.n.e. Zarówno malarstwo jak i architektura czy pierwsze próby tworzenia dzieł literackich( poematy na obeliskach, ścianach grobowców) miały służyć władzy kapłanów i faraona., głosić o potędze państwa, mądrości władcy oraz kapłanów. Aby zrozumieć sztukę starożytnych Egipcjan musimy wiedzieć, że tratowali oni świat w sposób niezwykle funkcjonalny, mieli także własne zdanie na temat rozwoju cywilizacji oraz trwałości rzeczy. Każdy grobowiec był wyposażony z równą lub większą dbałością do domu żywego. Tak, więc wyróżnikiem sztuki egipskiej jest trwałość oraz jednolitość, spójność formy.

Sztukę Egiptu możemy podzielić na kilka głównych okresów. Okres Archaiczny (3000- 2700 rok p.n.e.): Przypada on na okres panowania pierwszych dynastii, nazwanych przez archeologów dynastiami I, II. Wtedy to pojawiła się pierwsza egipska sztuka, która stworzyła pierwsze założenia egipskiego rzemiosła artystycznego. Wtedy powstały między innymi mastaby. początki twórczości artystycznej, ugruntowanie podstawowych zasad egipskiej sztuki. Budowano wówczas wiele z trzciny, powszechne stało się także używanie gliny oraz papirusa. Następnie nastąpił tak zwany okres starego Państwa, przypadający na lata 2700-2100 p.n.e. Panowały wówczas dynastie XI i XII. Czas ten kojarzy się z pierwszymi eleganckimi założeniami architektonicznymi., przestrzeniami starożytnych świątyń, uporządkowanymi. przestrzeganiem starych konwencji, stylem pełen wdzięku i elegancji. Po okresie mało znanego przez archeologów Starego Państwa nastąpił tak zwany okres przejściowy. Nazwano go tak z racji przejścia 9 zarówno w założeniach kultury, rozkwitu sztuki) między Starym i Nowym Państwem. Okres ten jest zaliczany do upadku i załamania się znaczenia sztuki w państwie. Wtedy to kraj był słaby i zniszczony wojnami, plagami, nieurodzajem..

Po okresie przejściowym nastąpiła epoka Epoka okres stanowiący jeden z etapów dziejowych, w chronologii początek ery. W języku greckim słowo to oznacza punkt rozpoczynający rachunek lat. Obecnie termin ten ma kilka znaczeń. W historii oznacza... Czytaj dalej Słownik historyczny Średniego Państwa, przypadająca na okres 2020-1790 roku p. n.e.

Wtedy to panowały Dynastie XI, XII. Pojawiły się wówczas nowe wynalazki architektoniczne, takie jak piramida z cegły, kolumny i filary w świątyniach, niezwykle nasycone barwami malarstwo ścienne. Zakładano nowe miasta na regularnych siatkach.. Odradza się wówczas klasyczna sztuka, która wytworzyła się w okresie Starego Państwa. Po okresie Państwa Średniego nastąpił kolejny okres przejściowy, datowany na lata 1790, 1550 p.n.e. Do opisywanego okresu przejściowego, historia Egiptu nie jest tak dogłębnie znana jak Epoka Państwa Nowego, w której panowali między innymi tak wielcy i znani władcy jak Hatszepsut, Amenhotep 1V, Echnaton, Ramzes Ramzes B. Prus Z legend dawnego Egiptu, bohater główny; stary, stuletni faraon, szykuje się na śmierć.
Wygląd: brak informacji w utworze.
Życiorys: wiadomo, że był potężnym władcą, wzbudzał...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum
I, Seti I, Ramzes II, Tutanhamon. Władcy Ci pochodzili z dynastii XVIII-XX W okresie tym obniżył się znacznie poziom drobnego rzemiosła, ustępując wielkim monumentalnym założeniom (grobowcom,. piramidom, świątyniom). Okres późny zwany także schyłkowym przypada na lata 710-330 p.n.e. Panowały wówczas dynastie: saicka, kuszycka, oraz Persowie. Po najazdach perskich Egipt Egipt Arabska Republika Egiptu. Państwo położone w północno-wschodniej Afryce i częściowo w Azji (Półwysep Synaj). Na północy graniczy z Morzem Śródziemnym, a od wschodu z Morzem Czerwonym. Powierzchnia... Czytaj dalej Słownik geograficzny zajęli Grecy. Tuż po panowaniu Greków nastąpił okres Ptolemejski. Na ten okres przypadają najazdy Rzymian i faktyczny koniec państwa egipskiego Do Dynastii Ptolemeuszy należała min. Kleopatra. W tym czasie na obszarze Egiptu rozwijał się sztuka hellenistyczna ( w Aleksandrii), na pozostałym obszarze państwa kontynuowano stara tradycję i rzemiosło. Mamy, więc do czynienia z rozstrzępionym na dwa człony rozwojem sztuki. Powstały wówczas między innymi sławne portrety Fajumskie. Rzymianie panowali w Egipcie do 313 roku naszej ery.

EGIPSKIE NEKROPOLIE

Zajmujące ogromne obszary cmentarzyska, umieszczano na zachodnim brzegu Nilu. Było to wynikiem wierzenia, że zachodzące Słońce chowa się w świecie umarłych, by rankiem znowu pojawić się w świecie żywych. Zachodni kierunek był, więc symbolicznym skierowaniem się w stronę świata umarłych. Taki sposób myślenia jest charakterystyczny dla egipskiego sposobu użytecznego postrzegania świata. Ma on w sobie coś z przezorności, która kazała zaopatrywać zmarłych w narzędzia codziennego użytku. Grobowce sytuowano na skraju pustyni, musiały być one oddalone od nilu, by uchronić je przed corocznymi wylewami, nie chciano również tracić cennej ziemi uprawnej, która znajdowała się w zielonym pasie rzeki, rozpostartym około 1200 kilometrów od jej koryta. Nie chcąc by cmentarz został zupełnie pochłonięty przez pustynie, projektowano nekropolie, które ciągnęły się wzdłuż rzeki, pasami cmentarzysk. Największymi cmentarzami są : nekropolia memficka oraz tebańska, usytuowane koło stolicy dolnego (Memfis) oraz górnego (Teb) Egiptu. Najważniejszymi miejscowościami ,z których możemy się dostać do nekropolii są: Abu Roasz, Giza, Sakkara, Abusir, Dahszur, Medium ( miejscowości te leżą koło nekropolii memfickiej ) a także miejscowości położone w lewym brzegu Nilu, które należą do nekropolii tebańskiej: Luksor i Karnak.

Jak już zostało wspomniane, Egipcjanie przywiązywali ogromną wagę do trwałości przedmiotów, co miało wpływ na sposób grzebania zmarłych. Ważne było zachowanie w możliwie nienaruszonej postaci ciała zmarłego, gdyż posiadanie ciała gwarantowało duszy (ka) wejście do świata Ozyrysa. Grobowce zaopatrywano często w piękniejsze sprzęty oraz dekoracje niż domy zwykłych śmiertelników. Istniała jednak ogromna przepaść między grobowcem faraona, dostojników, arystokracji oraz zwykłych urzędników. Tych ostatnich grzebano często w suchym piasku pustyni, który miał właściwości mumifikujące. Niestety, według wierzeń, i którzy nie mogli sobie pozwolić na mumifikacje (których nie zmumifikował suchy, gorący piasek Piasek luźna skała osadowa, okruchowa. Zbudowana głównie z kwarcu, o średnicy ziarna od 0,1 do 2 mm. W procesie skałotwórczym w wyniku związania ziaren piasku (scementowania) powstaje piaskowiec. Piasek ma... Czytaj dalej Słownik geograficzny pustyni) czekała nicość po śmierci. Budowę grobu faraona (ziemskiego bóstwa) rozpoczynano zaraz po tym gdy młody władca wstępował na tron. Często nie zdążano z dokończeniem budowy przed śmiercią władcy. Mumię faraona zamykano w drewnianym sarkofagu ( zazwyczaj jeden sarkofag Sarkofag okazały grobowiec w kształcie ozdobnej trumny, wykonany najczęściej z kamienia, ale także z metalu lub drewna. Znany jest już od czasów starożytnych, kiedy to wykonywany był dla osób wysoko postawionych... Czytaj dalej Słownik historyczny mieścił się w kolejnych większych), który następnie malowano, nie stroniąc od złota Drewniane sarkofagi umieszczano w kamiennym, a następnie w wykutej w skale komorze grobowej. Komorę zdobiono bogato hieroglifami, które opisywały osiągnięcia władcy, reliefami, na których często widniał władca w otoczeniu bogów.

W okresie starego państwa nad komorą grobową zaczęto umieszczać zbliżoną do ostrosłupu bryłę, mastabę ( masyw z kamienia lub cegły), która w późniejszym okresie ewoluowała do kształtu piramidy. Pierwszą tego typu piramidą była sławna piramida Dżokera w Sakkarze. Postęp nastąpił gdy zbudowano piramidy Snofru w Medum i Dahszur. Zwieńczenie nastąpiło podczas budowy trzech piramid w Gizie: Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa. W piramidach ( ze względu na olbrzymie ciśnienie) stosowano tak zwane sklepienie pozorne, które często polegały na nadwieszaniu kolejnych płyt (np. piramida Snorfu). Czasem stosowano tak zwane płyty skośne. Rodzin faraona oraz dostojnicy spoczywali w Dolinie Królów (okolice Teb). Tam też od XVI wieku p.n.e. spoczywali faraoni.

ŚWIĄTYNIE

W Egipcie świątynia nie była dostępnym dla wiernych miejscem modlitwy, lecz zamkniętym, hermetycznym domem bóstwa. Często do komory Komory Federalna Islamska Republika Komorów. Stanowi wyspiarskie państwo na Oceanie Indyjskim pomiędzy wybrzeżem Tanzanii (Afryka) a Madagaskarem. Powierzchnia 1860 km2. Liczba ludności 727 tys. (2001 r.).... Czytaj dalej Słownik geograficzny z bóstwem miały wstęp jedynie kapłanki lub kapłani. W świątyni boga Ehnatona miała wstęp jedynie wybrana grupa kapłanek. Do najlepiej zachowanych świątyń należą świątynie w Sakkarze i Gizie oraz świątynia Amona w Karnaku.

Świątynie miały założenie osiowe. Główna oś biegła zazwyczaj od wschodu do zachodu. To podłużne założenie symbolizowało drogę. Im dalsze wnętrze, tym większa jego świętość, a tym samym mniej dostępne dla wiernych. Było to podkreślone zmniejszaniem się kubatur pomieszczenia oraz poziomem posadzek a także obniżaniem się poziomu stropu. Na elewacji wejściowej umieszczano dwa pylony (wieże), obok których znajdował się posąg faraona oraz obelisk. Pylony były często zdobione reliefami. Droga do wejścia była aleją otoczoną przez sfinksy. Za pylonami umieszczano dziedziniec z podcieniami. Jako podpory występowały tu kolumny lub filary. Za dziedzińcem znajdowała się sala hypostylowa., gdzie rzędy kolumn podtrzymywały masywny strop. Dalej była tak zwana sala na barkę. Na piedestale umieszczano Ti symboliczną barkę, którą w obrzędach używano jako sposób przemieszczania się bóstwa. Dalej znajdowało się pomieszczenie z posągiem bóstwa oraz magazyny, pomieszczenia przeznaczone dla kapłanów. Świątynie były często malowane na jaskrawe barwy. Często używano kolumn z głowicami zdobionymi liśćmi lotosu orz papirusem.

BUDOWNICTWO MIESZKALNE

Jeśli chodzi o budownictwo najbiedniejszych warstw społeczeństwa, nie zmieniło się ono znacznie. Już od dawna używano w tym celu wypalanej cegły oraz gliny i trzciny. Obecni rolnicy żyją jeszcze w domach, jakie budowano kilka tysięcy lat temu. Wyjątek stanowi między innymi rezydencja mieszkalna Ramzesa II w Medinet - Habu, pochodząca z XIIwieku p.n.e. Faraon przebywał w niej jednak okazjonalnie. W budownictwie rezydencjonalnym, podobnie jak w grobowym i w świątyniach dużą rolę odgrywają kolumny i filary. Obydwa typy budowli SA niezwykle monumentalne.

MALARSTWO NAGROBNE I FIGURATYWNE

Charakterystyczną, obecną we wszystkich okresach ( począwszy od samych początków państwa) cechą tego malarstwa jest pewna anonimowość i upraszczanie postaci. Już w Egipcie pojawiło się odtwarzanie rodzajowych scenek z życia Egipcjan. Przedstawiają one codzienne czynności. Przykłady tego typu dzieł możemy znaleźć we wszystkich okresach. Mimo, że nazwa "malarstwo rodzajowe" pojawiła się dopiero w XVIII w. n.e. ale tego typu sceny istniały dużo wcześniej.

Najważniejsze tego typu obrazy powstawały przede wszystkim na królewskich grobowcach. Opowiadają one o życiu konkretnej osoby i o jej przyszłym życiu wiecznym. Niestety nie znamy nazwisk autorów tych dzieł, gdyż autorzy tworzyli grupowo.

Jednym z ciekawych fresków jest malowidło z grobu Netertari, która była żoną Ramzesa II. Przedstawia on królową, podającą ofiarne czary Izydzie. Jest to fresk obrazujący zjednoczenie się królowej panującej na Ziemi z bóstwem. Według wierzeń starożytnych Egipcjan władczyni po śmierci wiąże się na stałe z kobiecym bóstwem, którym tutaj jest Izyda. Powstanie dzieła datowane jest na rok 1250 p.n.e, a więc z okresu nowego Państwa. Podobnie jak w innych tego typu założeniach nie jesteśmy w stanie zidentyfikować autora, a raczej autorów fresku. Władczyni została ubrana zgodnie z panującymi zwyczajami, nie jesteśmy jednak w stanie określić bliżej jej rysów twarzy, gdyż fresk został znacznie uproszczony. Warto podkreślić, że malarstwo to zostało częściowo zmodyfikowane poprzez wprowadzenie gipsowych elementów, które podkreślały kontury postaci, oddzielając ją od otoczenia . W Egipcie lubiono stosować płaskorzeźby połączone z malowidłami, tworząc w ten sposób dzieło na pograniczu fresku, malarstwa, rzeźby. Szczególnie lubianym kamieniem był gips( bardzo łatwa obróbka, ale także twardsze skały wulkaniczne jak porfiry, dolomity, marmury. Niezwykła jaskrawość, nasycenie kolorów są charakterystyczne dla epoki, w której powstał fresk. Okres późnego cesarstwa był epoką , w której ważnym elementem było nagromadzenie Nagromadzenie zagęszczenie na pewnym odcinku utworu wielu analogicznych elementów w formie np. wyliczenia. Mogą to być synonimy, określenia bliskoznaczne, wyrazy o podobnym zabarwieniu. Celem ich jest uwydatnienie,... Czytaj dalej Słownik terminów literackich detali w połączeniu z wyrazistością barw, przy jednoczesnym klasycznym układzie całej kompozycji. W poprzednich epokach mamy do czynienia z bardziej stonowanym doborem barw oraz oszczędnością detali. Jednak typowe pozy postaci, które są niezmienne powtarzały się przez tysiąclecia egipskiej kultury. Postać siedzi z głową prostą oraz rękami położonymi na kolanach, stoi z odchyloną w jedną stronę głową lub z rozchylonymi nogami symbolizującymi ruch, czasem (chociaż ma to miejsce niezwykle rzadko) pojawiają się postacie leżące. Kanony obowiązujące we fresku, płaskorzeźbie przenoszono często na większe rzeźby oraz małe hieroglify. Kanon obowiązujący w piśmie hieroglificznym był oczywiście znacznie bardziej surowy i unormowany niż miało to miejsce w malarstwie czy rzeźbie.

Kolejnym przykładem malowidła nagrobnego, znalezionego w dolinie Królów jest fresk z grobowca Amenthotepa. To jeden z pierwszych przykładów zastosowania żółci, mającej imitować kartki wytworzone z papirusa. Król pochodzący z XVII dynastii wpadł na pomysł by żółte ściany grobowca pokryć napisami ( hieroglifami), które imitowałyby Księgę Umarłych. Księga ta jak i reszta pisanych w Egipcie ksiąg była przechowywana w postaci woluminu, pisanego na uprzednio przygotowanym papirusie. Przedstawiono tu jedną ze scen opisanych w Księdze Umarłych. Każdy umarły przed wejściem do królestwa ciemności musiał poddać się próbie ważenia serca. Zmarły kładł swe serce Serce narząd mięśniowy, którego praca umożliwia krążenie krwi. S. pełni rolę pompy tłoczącej, poruszającej krew w naczyniach krwionośnych.
Czytaj dalej Słownik biologiczny
na szali, po przeciwnej stronie umieszczano piórko Maat. Gdy serce okazało się lżejsze od piórka, śmiertelnik mógł zostać mieszkańcem krainy Krainy Czytaj dalej Słownik geograficzny Ozyrysa zmartwychwstałego. Podobnie Amenthotep stoi przed szalą wagi . Jest on odziany w lniany, koronacyjny strój.

Kolejnym imponującym przykładem malarstwa nagrobnego jest relief, który odkryto w mastabie Ti. Dzieło należy do rodzaju malowanego fresku. Obok wykutych w kamieniu postaci użyto niezwykle intensywnych i jaskrawych kolorów. Ta prastara mastaba licząca prawie 5000 lat powstała w czasie V dynastii. Jest ona przykładem na to, że w okresie starego państwa nie stroniono od jaskrawych barwników, które pozyskiwano z substancji roślinnych. Ich gama była w znacznym stopniu ograniczona. Ze względu na niewielką trwałość barwników roślinnych technika ta została przerwana, aby odrodzić się po wielu latach. Wbrew pozorom egipskie malowidła okresu późnego państwa są niezwykle kolorowe i pełne detali. W grobowcu przedstawiono scenkę rodzajową, którą można nazwać pierwszą oznaką patriotyzmu Egipcjan. Faraon wraz z poddanymi, rybakami, inżynierami buduje tu nowe, potężne państwo.

PORTRETY

Jednym z doskonale rozwiniętych typów malarstwa portretowego był tak zwany portret fajumski. Narodził się on podczas panowania Greków. Ten typ portret kładziono często na mumii, miał on przypominać o zmarłej osobie. Taka tradycja była następstwem wymieszania się kultur w epoce hellenistycznej. Obrządek ten pochodzi najprawdopodobniej ze starożytnej Grecji oraz Mezopotamii, był obecny w wielu krajach śródziemnomorskich i został zaczerpnięty przez starożytnych Egipcjan w czasie masowego przemieszczania się ludności. Malowidła wykonywano zazwyczaj na desce, używając tempery. Rzadziej temperę zastępowano enkaustyką. Mają one charakter klasyczny, przywodzący na myśl malarstwo greckie. Największe odkrycie nagrobnych portretów miało miejsce w XIX wieku podczas wielkiej wyprawy archeologicznej w oazie Faun. Tutaj znaleziono kilka tysięcy nagrobnych portretów. Niektóre z nich możemy podziwiać w muzeach Europejskich.

FRESKI, STIUKI, ZDOBIENIA WNĘTRZ

Znając podejście starożytnych Egipcjan do sztuki, kultury oraz architektury nie możemy się dziwić, że większość najwspanialszych i najbardziej reprezentacyjnych fresków pochodzi właśnie z grobowców. Szczególnie należy tu wspomnieć o freskach, pochodzących z Teb. Największy grobowiec. Wewnątrz znajduje się ponad 300 malowideł. Jest to przede wszystkim malarstwo rodzajowe, przedstawiające sceny z życia prostych ludzi oraz rozwój państwa Egipcjan. Przykładem jest np. przedstawienie procesu wypalania cegły oraz ciosania kamieni przez robotników. Nie brak jednak scen z życia arystokracji. Widzimy tu między innymi wielką, pełną przepychu ucztę, w której uczestniczą przede wszystkim kobiety. Tutaj mamy do czynienia z odstępstwem od kanonu malarskiego. Bowiem zazwyczaj nie przedstawiano osób od tyłu. Jak już wspomniano pozy modeli podlegały pewnym kanonom, poza które bardzo rzadko wychodzono. Tutaj jednak, jedna z służących przedstawiona została od tylu, nalewając perfumy do jednego z naczyń. Dziewczyn ma przeźroczystą szatę, a rysunek linii jej ciała został odtworzony w sposób niezwykle realistyczny. Zazwyczaj upraszczano sylwetki, chociaż nie brakuje w malarstwie i rzeźbie podobnych przykładów. Dbając o proporcje ciała czasami jednak je znacznie geometryzowano.

Następnym interesującym freskiem jest dzieło pochodzące z Beni Hasan. Przedstawiono tu codzienne scenki z życia typowych mieszkańców Egiptu.

Malowidła z Beni Hasan przedstawiają życie codzienne Egiptu. Nie sposób wymienić sytuacji, któryby nie została przedstawiona na opisywanych freskach. Poziom malowideł jest także niezwykle wysoki. Fresk pochodzący z grobowca Chnumhotepa przedstawia niezwykle ciekawe wydarzenie, którym jest pochód Semitów. Zdumiewającym faktem jest różnica przedstawienia mieszkańców Egiptu i znienawidzonych Semitów. Pomimo uszanowania konwencji panujących w malarstwie, oglądający jest w stanie bez najmniejszego wysiłku rozpoznać różnicę w ubiorze, rysach oraz kolorze twarzy między Egipcjanami a Azjatami. Nie sposób było także pozbyć się zabarwienia emocjonalnego. Od razu widzimy , że malarz ma niezwykle duży szacunek do rodaków, który kontrastuje z nienawiścią i pogardą w stosunku do nieznanych przybyszów.

Niezwykle interesującym i znanym freskiem, który pochodzi z okresu panowania IV dynastii są sławne i nietypowe dla malarstwa egipskiego Gęsi z Medum. Zachowana część to jedynie fragment powstałego w 2600 roku p.n.e. malowidła. To pierwsze dzieło ,które dało się znaleźć, pochodzące z czasów Starego Państwa. Pełno tu linearnie oraz planowo i przestrzennie potraktowanych fragmentów. Malowidło jest kolorowe. Pigmenty Pigmenty barwniki naturalne - barwne związki organiczne występujące w organizmach żywych, pod względem chemicznym nie tworzące jednolitej grupy. Mają bardzo różnorodne znaczenie biologiczne. U roślin... Czytaj dalej Słownik biologiczny są w ogromnej większości pochodzenia roślinnego. Jako barwnik pomagający uzyskać czerń zastosowano tlenek żelaza. Substancja ta była także niezwykle pomocna w nadaniu wyrazistości innym jaskrawym barwą, przede wszystkim różnorodne odcienie błękitu, lazurowy, zielony. Co jest niezwykłe, ptaki Ptaki gromada stałocieplnych kręgowców. Ptaki posiadają zdolność do aktywnego lotu, co pociągnęło za sobą szereg przystosowań w ich budowie i fizjologii. Mają opływowy kształt ciała, kończyny... Czytaj dalej Słownik biologiczny namalowano z taką skrupulatnością, że zoologowie byli w stanie stwierdzić nawet gatunek Gatunek zespół organizmów o podobnej budowie, wspólnym pochodzeniu, mogących się swobodnie krzyżować, dając płodne potomstwo. W procesie specjacji powstają nowe gatunki. Gatunek jest podstawową jednostką... Czytaj dalej Słownik biologiczny i podgatunek. Według znawców fresk przedstawia występującą do dziś w delcie Nilu gęś nilową.