Dodaj do listy

Publicystyka oświecenia

Publicystyka była nieznanym zjawiskiem czy raczej pojęciem w epoce oświecenia. Ale pomimo tego było mnóstwo dzieło takim charakterze. Znalazły się tu między innymi rozprawy oraz obszerne traktaty czy rozprawy, które nawiązywały formą do dzieł renesansowych i przedstawiane tematy i problemy prezentowały ogólnikowo, tak jak na przykład okolicznościowe kazania czy sejmowe przemowy. Oczywiście oprócz tego było szereg listów, ulotek, felietonów, esejów oraz artykułów publikowanym w różnych czasopismach. Pierwsze podejścia do przeprowadzenia zmian w podejmowani w Polsce już na początku XVIII wieku. Ogromne zagrożenie dla Polski dostrzegł już Stanisław Leszczyński. Kiedy w 1749 roku Leszczyński mieszkał chwilowo we Francji napisał i wydał dzieło zatytułowane "Głos wolny wolność ubezpieczający". Leszczyński widział konieczność zmiany wyboru króla, umocnienia administracji państwowej i zmianę warunków życia chłopów oraz mieszczan.

Kolejnym wielkim reformatorem polskim był z pewnością Stanisław Konarski, który działał i tworzył u boku Leszczyńskiego. Wykształcenie zdobył w takich uniwersytetach europejskich, jak Rzym i Francja, w których to zdobył wiele doświadczenia i wiele zaobserwował w kwestii oświaty głównie. Był założycielem Collegium Nobilium, jednak najważniejsze, co zrobił, to napisał utwór publicystyczny o znaczącym tytule "O skutecznym rad sposobie", w którym zaprezentował wszystkie swoje postulaty odnoszące się do zmian politycznych. To z pewnością przyczyniło się w znacznym stopniu do uchwalenia Konstytucji 3 maja.

Innym wielkim publicystą politycznym był Hugo Kołłątaj, który należał do obozu postępowego. Studiował na Akademii Krakowskiej i uzyskał doktorat z filozofii. Brał udział w pracach Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych i współpracował z KEN- em. Napisał utwór, pt.: "Do Stanisława Małachowskiego... Anonima listów kilka", w którym przedstawił program reform, który przyczynił się do uchwalenia Konstytucji 3 maja. Stworzył grupę o nazwie Kuźnica Kołłątajowską, złożoną z radykalnych pisarzy. Do najważniejszych z nich należą: "Do Stanisława Małachowskiego, referendarza koronnego, o przyszłym sejmie Anonima listów kilka" oraz "Prawo polityczne narodu polskiego". On również domagał się dziedziczności tronu, zniesienia liberum veto, większych praw dla mieszczan i polepszenia doli chłopów. Chciał oddać władze wykonawczą w ręce ministrów, a nie sejmu, który miałby się składać z dwóch izb: dla szlachty i dla mieszczan.

Obok Kołłataj równie znaczącym działaczem był Stanisław Staszic, który wywodził się z rodziny mieszczańskiej. Swoje poglądy przedstawił w dwóch wielkich dziełach, pt.: "Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego" oraz "Przestrogi dla Polski". Jego myśl i poglądy na sprawy społeczno-polityczne wywodzą się z wielkiego patriotyzmu i troski o dobro kraju, z obawy o możliwość utraty niepodległości. Dla Staszica ogromne znaczenie ma wykształcenie młodzieży, którą trzeba wychowywać na patriotów, gotowych się poświęcić dla dobra ojczyzny. Popiera w nauczaniu metody, które umożliwiają logiczne myślenie oraz łączenie teorii z praktyką, nauczanie historii Polski, matematyki, fizyki i chemii. Domagał się, aby odebrano Kościołowi władze nad oświatą, czego chcieli wszyscy zwolennicy reform. Zajął się w swych utworach także prawodawstwem i ustrojem. Chciał zlikwidować liberum veto, dać sejmowi władzę wykonawczą, przedstawiciele mieszczaństwa powinni zasiadać w sejmie obok szlachty i mieć prawo decydowania o swoim losie, domagał się zniesienia pańszczyzny. Sprzeciwiał się wolnej elekcji. Szczególnie mocno przejął się dolą chłopów, chcąc znieść feudalizm i zastąpić pańszczyznę czynszem, aby pan nie mógł wyrzucić chłopa z ziemi, aby zlikwidować tzw. sądy patrymonialne.

Publicystyka w okresie oświecenia w Polsce narodziła się na skutek złej sytuacji kraju, przestarzałego systemu oraz konieczności rozpowszechniania poglądów i filozofii europejskiego oświecenia.