Dodaj do listy

Motyw Tatr w literaturze i sztuce Młodej Polski

Tatry są najwyższym masywem górskim Karpat. Posiadają całą różnorodność dolin, urwistych ścian, turni i grani. Są domem wielkiej ilości przeróżnych przedstawicieli fauny i flory. Jako motyw literacki Tatry Tatry najwyższe pasmo górskie łańcucha karpackiego. Zaliczają się do Centralnych Karpat Zachodnich i leżą na granicy Polski i Słowacji. Najwyższym szczytem jest Gerlach na Słowacji (2655 m n.p.m.).... Czytaj dalej Słownik geograficzny zaistniały już w Romantyzmie, jednak Młoda Polska Polska Rzeczpospolita Polska. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim. Powierzchnia 312 685 km2. Liczba ludności 38 641 tys. (2001 r.). Stolica Warszawa. Język urzędowy polski. Jednostka... Czytaj dalej Słownik geograficzny rozwinęła zainteresowanie nimi , zwłaszcza w poezji. Początkiem tego było wydanie cyklu sonetów Franciszka Franciszka G. Zapolska Żabusia, bohaterka epizodyczna; niańka, służąca w domu Bartnickich.
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum
Nowickiego, poświęconego właśnie Tatrom. Na kształtowanie się tatrzańskiej mody w pisarstwie wpłynął także mocno Kazimierz Przerwa Tetmajer, w swej wydanej w roku 1894 drugiej serii poezji. Do tatrzańskich pisarzy należy także zaliczyć Jana Kasprowicza, Andrzeja Niemojewskiego, Marylę Wolską czy Zenona "Miriam" Przesmyckiego, choć tatry przejawiały się czasem także u poetów drugiego rzędu, którzy o górach mieli jedynie mityczne, odrealnione pojęcie - co pokutowało właśnie przez utwory Nowickiego, nasze góry mitologizujące. I tak różnie patrzono na ten masyw górski: Tetmajer brał je jako pretekst do egzystencjalnych rozważań o "bólu istnienia", Jan Kasprowicz zaś jako kopalnię motywów symbolicznych.

To właśnie czasy modernizmu zaktywizowały zakopiańskie środowisko kulturalne, którego przedstawicielami byli przybysze z zewnątrz. Tworzono wówczas periodyki związane z Tatrami , jak np. "Przegląd Zakopiański", gdzie obok poezji współczesnej zamieszczano wiele tekstów klasycznych - a rozpiętość była tutaj duża, gdyż obok przedruków z pism warszawskich i krakowskich zamieszczano wiele wierszy miernych i powierzchownych.

Kazimierz Przerwa-Tetmajer był jednym z ważniejszych piewców Tatr w młodopolskiej poezji. Dla niego poezja tatrzańska była jeszcze jedną drogą ucieczki od przerażającego świata i jego nierozwiązywalnych dylematów. Górskie krajobrazy stanowiły nie tylko przedmiot podziwu, ale pobudzały poetycką inwencję Tetmajera, były inspiracją do pisania oryginalnych i artystycznie wybitnych utworów. Pejzaże górskie tworzył poeta zgodnie z techniką impresjonistyczną, dowodząc wielkiej wrażliwości na odcienie barw wydobywanych przez refleksy światła. Widać to np., kiedy opisuje "Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej". Specyficzna malarskość tego wiersza jest uderzająca: pełen światła i koloru pejzaż, a jednocześnie brak wyraźnych konturów. Technika, którą posługuje się Tetmajer, pozwala uchwycić ulotny moment, gdy padające światło objawia oczom obserwatora nie kształt, lecz niepowtarzalną grę barw. Uwaga czytelnika skupia się najpierw na efekcie malarskim, ale w końcu okazuje się, że głównym celem poety jest oddanie nastroju niepowtarzalnej chwili. W wielu tatrzańskich wierszach Tetmajera istnieje refleksyjna puenta, a jej pesymistyczny sens skontrastowany jest z atmosferą uczuciową opisu. Istotną cechą poezji Tetmajera jest także to, że szukając w pejzażu górskim ucieczki od dręczących go problemów, znajdował ją tylko na krótką chwilę. Patrząc ze szczytu w dół, jak to stoi w zakończeniu "Widoku ze Świnicy...", dostrzegał ciemną przepaść, mimo że obcowanie z przyrodą dostarczało mu podniosłych i pięknych przeżyć.

Przykładem arcydzieła w tatrzańskim temacie jest także cykl Tetmajera "Melodia mgieł nocnych". W tytułowym utworze mamy próbę uchwycenia ulotnego momentu pobytu nad stawem Gąsienicowym w porze nocnej. Podmiot wiersza jest niemal połączony z otaczającą go przyrodą. Całe zjawisko tańca mgieł opisane jest jakby od wewnątrz tzn. nie bezpośrednio przez podmiot liryczny, ale przez upersonifikowane mgły. Mamy wrażenie, jakby podmiot wyzwolił się z własnej ciemności, aby wraz z wiatrem i mgłami unosić się nad przepaściami. W zasobach słownych tego wiersza zwraca uwagę wielość form czasownikowych i określeń, lekkość przedmiotów z którymi bawią się mgły np. puchem z mlecza, sów pierzem puszystym. Nocny krajobraz jest pełen barw. Mrok rozjaśnia księżyc i gwiazdy. Poeta zarejestrował nawet przelotny moment szumu drzew i wiatru, błysk spadającej gwiazdy, przelot sowy i nietoperza. Dzięki zastosowaniu określonych środków stylistycznych poeta uzyskał zamierzony efekt malarski, co było praktyką popularnego wówczas stylu impresjonistycznego. Impresjonizm zapoczątkowany został zresztą w malarstwie. W 1874 roku w Paryżu otworzono wystawę, na której grupa młodych malarzy zaprezentowała swoje obrazy - byli to m.in. Monet, Manet, Degas, Renoir, Cezanne. Ich obrazy wywołały wiele krytycznych opinii. Nowatorska technika polegała na zredukowaniu obiektywnej rzeczywistości do podstawowych barwnych elementów, czyli "impresji". Zdaniem tych twórców świat jest dynamiczny, zmienia się, dlatego też starali się oni uchwycić daną chwilę, przelotną grę światła i cienia. Przedstawione obrazy był bardzo subiektywne na zasadzie autorskiego "jak ja to odbieram". Obrazy stanowiły mozaikę barwnych punktów i plam, a istotą impresjonizmu było uchronienie danej chwili, swoistej gry światła i cienia, migocących barw. W literaturze technika ta przeniosła się w sferę zapisywania nastroju przeżyć. Zwracano uwagę na ich zmienność, eksponowano bogatą kolorystykę krajobrazu, stosowano często zasadę synestezji (wymieszania doznań różnych zmysłów).

Środki stylistyczne często wykorzystywane przy opisie krajobrazu to m. in. epitety określające efekty wizualne np. "głąb błękitna tęczą blasków, gwiazd promienie", epitety określające efekty węchowe np. "kwiatów woń", czy też efekty dźwiękowe np. "melodia mgieł nocnych, cicho, cicho, limb szumy powiewne", itp. Wykorzystywano też często refrenowe powtórzenia całych wersów. Tetmajer bardzo często używał czasowników niedokonanych w trybie rozkazującym, przez co pisarz Pisarz literat.
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
zapowiada czynności, które dopiero nastąpią. Brak jest form czasu teraźniejszego i przeszłego. Nastrój wierszy tworzą liryczne epitety, np.: "limb szumy powiewne", "kwiatów woń rzeźwa", "smrekowy szept borów", natomiast melodyjność wiersza podkreślają onomatopeje , jak np. szepty, szmery, lećmy, ścigajmy, a także nagromadzenie Nagromadzenie zagęszczenie na pewnym odcinku utworu wielu analogicznych elementów w formie np. wyliczenia. Mogą to być synonimy, określenia bliskoznaczne, wyrazy o podobnym zabarwieniu. Celem ich jest uwydatnienie,... Czytaj dalej Słownik terminów literackich głosek szepczących: ś, ć, dź, rz.

W wierszu tegoż autora "Morskie Oko" mamy zaś piękną impresję i opis jednego z najpiękniejszych jezior Tatr. Posiada ono 34,9 ha powierzchni i leży na północnej stronie Tatr Wysokich, w dolinie Rybiego Potoku na wysokości 1393m npm. Podmiot liryczny w tym wierszu bardzo szczegółowo opisuje położenie jeziora bardzo podziwiając jego urodę ( "...lśni jezioro Jezioro śródlądowy zbiornik wody, niepodlegającej swobodnej wymianie z wodami mórz, wypełniający zagłębienie terenu zwane misą jeziorną. Klasyfikacje jezior analizuje się na podstawie cech hydrologicznych (j.... Czytaj dalej Słownik geograficzny zamknięte w granitów kotlinie, jak błyszczący dyjament w stalowym pierścieniu."). Jest ono tak czyste ze odbija nieboskłon jednocześnie będąc tam od wielu lat zna duża cześć wydarzeń którego było światkiem ("...granity się malują w przejrzystej głębinie, niby obraz Obraz W najogólniejszym znaczeniu: świat przedstawiony w utworze literackim jako odzwierciedlenie jakiejś rzeczywistości zewnętrznej, np. obraz XIX-wiecznej Warszawy w Lalce B. Prusa. Takie pojmowanie kategorii... Czytaj dalej Słownik terminów literackich przeszłości odbity w wspomnieniu"). Poza tym możemy zauważyć, że jezioro pokazuje na swej powierzchni wiele wydarzeń, jak np. odbicie nieba w czasie bardzo gwałtownej burzy ("Widziałem to jezioro, gdy po nieba sklepie wicher gnał czarne chmury, wyjąc w skalnej głuszy, podobny lwu, co ściga bawoły po stepie"). Podmiot liryczny opisując burzę używa wyrazów służących do opisu bardzo zażartego, dynamicznego polowania lwa na słabe bawoły co ma spotęgować wartość zaobserwowanego przez autora wydarzenia ("...wyjąc w skalnej głuszy, podobny lwu, co ściga bawoły po stepie: skrami spod kopyt błyski z chmur wylatywały" ). Jednocześnie możemy zaobserwować nieprzemijalność niektórych rzeczy jak choćby twardość skał wokół jeziora, których nawet tak potężna wichura a w konsekwencji silne uderzenia wody nie były w stanie zburzyć (..."woda bijącą o skały była jak duch, co więzy targa, a nie kruszy."). Oczywiście poprzez te obrazowe metafory można odnaleźć ślady przesłania moralnego o naturalnych, zakorzenionych na świecie od lat prawach (np. etycznych), których nie sposób naruszyć.

W wierszu występują rymy o konstrukcji abba, dokładne w pierwszych dwóch zwrotkach ( np. marzeniu- pierścieniu, płynie- głębinie), bądź niedokładne w ostatnich dwóch gdzie mamy konstrukcje abaccb (np. sklepie- stepie). Autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum używa także licznych epitetów, przenośni (skala była jak duch). Liczba sylab nie jest taka sama dla wszystkich zwrotek ale układa się w charakterystyczny sposób (I zwrotka-14,14,14,13 II zwrotka- 13,14,13,14 III zwrotka- 13,13,13 IV zwrotka Zwrotka strofa.
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
14,13,13). Pierwsze dwie zwrotni maja po 4 wersy natomiast pozostałe 3 wersy.

Autor chciał poprzez opis jeziora oddać się refleksji o nieprzemijalności pewnych rzeczy; patrząc na to odwieczne jezioro można mieć wrażenie, iż życie ludzkie jest drobnostką wobec potęgi natury. Impresjonistycznym argumentem za tym są przede wszystkim obłoki i chmury przesuwające się po niebie i odbijające się w tafli jeziora, a także zestawienie Zestawienie stałe połączenie dwóch lub więcej samodzielnych pod względem gramatycznym wyrazów, które razem tworzą jedną nazwę, np. wieczne pióro, konik polny, Boże Narodzenie.
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
pięknej przyrody z burzą.

Stanisław Ignacy Witkiewicz był kolejnym artystą lubującym się w tatrzańskich pejzażach. Gdy opisywał góry używał gry cienia i świateł. Był przykładem twórcy łączącego naturalizm Naturalizm kierunek literacki, który powstał w XIX w. we Francji. Jego głównym założeniem było wierne rejestrowanie rzeczywistości bez jej oceny czy interpretacji oraz uwydatnienie ciemnych stron życia z... Czytaj dalej Słownik historyczny z impresjami. Pomimo dużego odzewu i uznania jego sztuki nikt nie odważył się potem podjąć jego stylu.

Ważnym dorobkiem w tatrzańskiej materii była jego twórczość malarska. I tak obraz "Gniazdo zimy. Widok tatrzański", powstały w latach 1906 - 07, obecnie znajdujący się w krakowskim Muzeum narodowym, jest znanym przykładem impresjonistycznego poczucia estetyki. Na pierwszy plan wychodzą świerki pokryte warstwami śnieżnej kołdry. I choć są one jedynym ożywionym elementem przyrody wydają się być uśpione na tle tatrzańskiego krajobrazu w tyle. Tatry są majestatyczne, ośnieżone, monumentalne. Ale choć mamy pogodny, bezwietrzny dzień, wszystko zdaje się być pogrążone w zadumie , stagnacji, oczekiwaniu.

Wracając zaś do wymienionego wcześniej Kasprowicza - poeta najpierw tworzył w bardzo konwencjonalnym stylu wykorzystując ograne i obiegowe motywy górskie. Niedługo było jednak czekać, a znalazł doń bardzo osobisty, indywidualny stosunek, przez co jego najważniejsze utwory stały się wkrótce klasyką poezji tatrzańskiej. Szedł w opisy ewidentnie impresjonistyczne, jak np. w cyklu "Cisza wieczorna", składającym się z pięciu wierszy, w całości umieszczonych w tomie "Krzak dzikiej róży".

W pierwszym utworze cisza dopiero zarysowuje się na horyzoncie. Ogarnia kolejne szczyty, m.in. Giewont i Świdnicę. Mamy wczesny wieczór, wzmagające się zapachy jodeł, świerków i chylącej się do snu roślinności. Widać powoli wzmagające się barwy zachodzącego słońca. Zdaje się, że góry zaczynają płonąć, wyglądają, jakby ktoś obsypał je złotem o krwawych odcieniach. To wieczorna cisza muska regle.

W wierszu następnym już całe Tatry są ogarnięte ognistym zachodem. Górskie szczyty wydają się w tej poświacie niczym ukoronowane. Razem zaś z tym zjawiskiem po dolinach i przepaściach rozchodzi się cisza, a za nią jakaś nieprzenikniona tęsknota. Myśli ludzi także toną w tym melancholijnym nastroju, ale nie stać je na radość, tylko na egzystencjalną zadumę o troskach powszedniego życia.

Utwór trzeci pokazuje Tatry już całkiem pogrążone w ciszy. Krwawe korony słońca pogrążył całkowicie mrok. Cisza zbratała się z różowa mgłą. Siklawa szemrze kołysząc, las wzdycha, słychać gdzieś nawoływania pasterza. Miniony dzień, który już nie wróci, zasnął. Na tle tego zaś dobywają się postękiwania umęczonych, ludzkich dusz...

W utworze następnym pojawia się już księżyc. Cisza wzmaga się jeszcze wraz z rozlewającą się przezeń poświatą, która oświeca blado i potok, i skałę, i grań, i przepaść, i oko jeziora. Tatrzańska przyroda zasypia umęczona poprzednim dniem. Piąta część cyklu zaś jest już opisem głuchej, nocnej martwoty gór.

W kolejnym utworze słońce już zaszło, na niebie widnieje teraz księżyc. Właśnie jego srebrzystą poświatę cisza rozlewa na Tatry. Hale, potoki, upłazy, gęstwiny, przełęcze, wierchy, kopy, grzebienie, ścianki skalne- to wszystko jest teraz oświetlone księżycowym blaskiem. Zmęczona minionym dniem tatrzańska przyroda powoli zasypia. Zamilkły wszelkie odgłosy - szepty, szumy, wzdychania. A i sama cisza, dotąd rozdająca "omdlenia", wreszcie sama omdlała wtulona w samotną limbę...

Impresjonizm objawia się tutaj w bogatej palecie barw towarzyszących zachodowi słońca i wstępowaniu na niebo Niebo Niebo symbolizuje światło, nieskończoność, męskość, porządek świata, harmonię, prawo moralne, prawdę, świętość, czystość, Sąd Ostateczny, zbawienie, szczęśliwość, radość.
...
Czytaj dalej Słownik symboli literackich
księżyca. Poeta próbuje oddać słowami fenomen zmieniającego się natężenia światła.

Ten cykl jest także bardzo symboliczny - oprócz bowiem literackiego portretu Tatr mamy także metaforyczne ujęcie losu człowieka, pełnego trosk i cierpienia oraz nieodmiennie skazanego na dążenie ku śmierci. To właśnie przyroda, majestat dzikiej natury gór, pozwala nam zadumać się nad sensem naszego życia, może być okazją do refleksji nad życiowymi celami i powinnościami. Ale przede wszystkim, to właśnie przyroda powinna uświadomić nam, że bytowanie nasze to bezustanne przeplatanie się życia ze śmiercią.

Tak więc modernistyczna moda tatrzańska była przyczyną powstania wielu utworów, które zdobyły dużą, popularność i uznanie, przez co Tatry zaczęły się pojawiać często i w późniejszych epokach literackich. Wymienieni pisarze patrzyli na te góry indywidualnie, subiektywnie, pisząc o nich przez pryzmat własnych, ulotnych przeżyć i wrażeń. Przez to zaś zawierali w swych utworach nie tylko pejzażowe opisy przyrody, ale i także filozoficzną, egzystencjalną refleksję, jaką te wywoływały. Nastrój przemijania, melancholii, smutku codziennego, szarego życia jest tam częstym gościem.