Dodaj do listy

Archaizmy, pojęcie, podział, przykłady.

ARCHAIZM to taka cecha języka, którą dziś odczuwamy jako przestarzałą lub całkowicie wyszłą z użycia. Możemy ją odnaleźć w budowie fonetycznej wyrazu, np.: osieł; w formie jego odmiany, np.: w Prusiech, szpacy; w użyciu dawnych spójników - atoli, azali lub zastosowaniu przyimków, np.: "... od proroków uwielbiany" (dziś powiemy przez proroków). Możemy też spotkać zapomniane, stare konstrukcje składniowe, np.: nie masz go doma (dziś: nie ma go w domu).

Archaizmy dzielą się na:

  1. archaizmy słownikowe to m. in. wyrazy, które wyszły z użycia, ponieważ przestały istnieć rzeczy lub zjawiska przez nie oznaczane. Takie słowa nazywamy też historyzmami, np.: woj., husarz, kmieć, kasztelan.
  2. archaizmy znaczeniowe to takie wyrazy, które w jakimś tekście pojawiają się w w jednym ze swoich dawnych, dziś już nieaktualnych znaczeń, np.: miesiąc (na niebie), dawniej - księżyc"; grzeczny - dawniej taki, który jest k'rzeczy, czyli 'do rzeczy, stonowany'; przytomny - dawniej 'obecny'.
  3. archaizmy zupełne to słowa całkowicie zapomniane, np. różne, dawniej bardzo liczne nazwy pokrewieństwa: jątrew - bratowa, świeść - siostra żony, szurza - brat żony, skot - bydło.

Niektóre ze staropolskich wyrazów występują jeszcze w naszym dzisiejszym języku, ale należą do tzw. słownictwa biernego, informującego jedynie o realiach minionych epok. Do takich wyrazów należy m. in. cześnik (czestnik): "Wszytki ma kosa potraci; Wojewody i czestniki, Wszytki świeckie miłośniki" ["Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią"]. Cześnik to początkowo nazwa urzędnika dworskiego, potem tytuł honorowy. W XIV, XV w. Wyraz ten oznaczał dostojnika, kasztelana. Zawiera on ten sam rdzeń, co wyraz 'cześć', więc oznaczał człowieka "czesnego" - godnego czci. Również i dzisiaj mówimy np. o "poczesnym miejscu" - w tym wyrażeniu mamy jeszcze ślady znaczenia dawnego wyrazu poczesny, spokrewnionego z rzeczownikiem cześnik (czestnik).

Wyrazy "przestarzałe" wychodzą z użycia wraz z rozwojem cywilizacji. Zanikły już pewne, wykonywane dawniej zawody, na miejsce starych - pojawiły się nowe nazwy przedmiotów, narzędzi, czynności. Język ludzki nie jest skostniałym tworem, dlatego w miarę zmieniania się rzeczywistości także on się zmienia i rozwija. Przeciwieństwem procesu archaizacji jest neologizacja, czyli tworzenie nowych wyrazów.

Niekiedy autorzy celowo sięgają w swojej twórczości po dawne lub przestarzałe elementy językowe. Mówimy wtedy, że stosują stylizację archaiczną. W utworach o tematyce historycznej archaizmy są konieczne, gdy mówimy o określonych dawnych realiach, dziś już nieistniejących, ponadto oddają koloryt językowy epoki (np. powieści historyczne Sienkiewicza). W wypowiedziach innego rodzaju, użycie archaizmu może dawać zamierzony efekt żartobliwy albo przeciwnie- może potęgować podniosły, uroczysty nastrój.