Dodaj do listy

Najstarsze zabytki języka polskiego

Początkowo (od momentu przyjęcia chrztu) wszelkie zapiski prowadzone w języku łacińskim, podobnie z reszta ja w innych państwach europejskich. Jednak większość dokumentów wymagała uwzględnienia nazw miejscowości polskich czy nazw plemiennych. Właśnie te słowa stanowią pierwsze wyrazy zapisywane po polsku.

1. z IX wieku pochodzi dokument spisany na terenie Bawarii, tzw. "GEOGRAF BAWARSKI". Autorstwo tego zapisu nie jest znane, jego celem było sporządzenie geograficzno- historycznego obrazu Europy środkowo zachodniej. Siłą rzeczy musiał wiec uwzględniać także nazwy polskich rzek, grodów, ziem i plemion. Wśród nazw polskich znajdują się tam miedzy innymi określenia takich plemiona jak: Wiślanie, Goplanie, Lędzicy, Ślężanie, Dziadoszanie, Opolanie.

2. Niewiele młodszy, bo dziesięciowieczny jest, spisany już na terenie państwa polskiego dokument, znany jako "DAGOME IUDEX". Ten pierwszy polski zapis stanowi akt wydany przez polskiego władcę, Mieszka I w celu oddania państwa polskiego pod opiekę papieża. Oryginał dokumentu pochodzący najprawdopodobniej z roku 990, nie zachował się do czasów współczesnych, jego treść znamy tylko z nieco późniejszych streszczeń. Odpisy "Dagome iudex' pochodzą z wieku Xi i XII, zawierają one przebieg granic polskich, a więc nazwy miejscowości, które jeszcze należą do państwa Mieszka I. dokument zawiera więc polskie nazwy, choć zapisane oczywiście łacińskim alfabetem, który nie uwzględniał polskich fonemów, stad pewne zniekształcenia

3. jedenasty wiek przyniósł koleje zapisy polskich miejscowości, tym razem sporządzone w państwie niemieckim. Kronika, znana jako "KRONIKA THIETMARA" od imienia jej twórcy, niemieckiego biskupa, jest opisem niemiecko - polskich zmagań wojennych. Przy tej okazji autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum wymienia geograficzne nazwy polskie, są tam wiec plemiona: Dziadoszyców, Ślęża, grody takie jak Głogów, Wrocław czy Krosno, rzeki jak Odra, Bóbr oraz imię wrogiego króla, czyli Bolesława Chrobrego.

4. z jedenastego wieku pochodzi też pierwsza polska Polska Rzeczpospolita Polska. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim. Powierzchnia 312 685 km2. Liczba ludności 38 641 tys. (2001 r.). Stolica Warszawa. Język urzędowy polski. Jednostka... Czytaj dalej Słownik geograficzny kronika. Przybyły z Galii na polski dwór autor spisał dzieje polski około roku 1112 - 1116, sięgając do legendarnych początków państwa. Mowa oczywiście o słynnej "KRONICE POLSKIEJ" GALLA ANONIMA

5. niewiele później, bo w 1136roku została spisana "BULLA GNIEŹNIEŃSKA", zwana też "Złota bullą języka polskiego" ze względu na sporą zawartość polskich nazw (termin wprowadzony przez polskiego językoznawcę Aleksandra Brucknera w XIX wieku). Bulla została wydana przez papieża Innocentego II i został skierowana do gnieźnieńskiego biskupa Jakuba. Jest to dokument zawierający spis ziemskich dóbr kościelnych, należących do gnieźnieńskiego arcybiskupstwa. W tekście znajduje się 410 polskich wyrazów, zapisywanych fonetyczne przy użyciu łaciny, która jest właściwym językiem dokumentu. Na podstawie tego dość obszernego materiału można już wnioskować o polskim języku i kulturze. Polskie wyrazy to oczywiście nazwy miejscowe, wśród nich można wyróżnić trzy źródła nadawania imion miejscowościom: od warunków terenu, na jakim dana miejscowość leżała (np. Dębnica, oznaczająca położenie w dole), od imion własnych założyciela, odnowiciela, czy właściciela miejscowości (np. Janowice tj. wieś Jana) oraz od funkcji osad służebnych. Miejscowości, które rozwinęły się z podgrodzi i specjalizowały się w danym fachu (np. Koniarze - miejscowość, gdzie zajmowano się hodowlą koni). Druga grupę polskich słów zawartych w tekście bulli stanowią imiona ludzi. Wśród tych nazw osobowych możemy wyróżnić cztery Cztery Liczba cztery symbolizuje wszechświat materialny, cztery pory roku, cztery strony świata, cztery kwadry księżyca, cztery wiatry, cztery wieki ludzkości, cztery rzeki Hadesu, cztery konie Apokalipsy,... Czytaj dalej Słownik symboli literackich podkategorie: imiona dwuczłonowe, łączące dwa wyrazy (np. Bogumił, czyli ten, który jest miły Bogu), skróty utworzone od tych długich, dwuczłonowych nazw ( np. Sławik - skrót od Sławomir ), przezwiska, czyli ksywy, które się przyjęły i zaczęły pełnić funkcję imion (np. Gęba) oraz imiona zapożyczone, czyli pochodzące z języków obcych (np. Piotr Piotr M. Hłasko Ósmy dzień tygodnia, bohater drugoplanowy; narzeczony Agnieszki, kocha ją szczerze, przeżywa załamanie, gdy dziewczyna go porzuca
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
od łacińskiego Pertus). Na tej podstawie można wnioskować o rozwoju języka polskiego zwłaszcza w jego warstwie brzmieniowej oraz o ówczesnej rzeczywistości, zajęciach ludności czy modzie na imiona

6. "Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj" to pierwsze zdanie, jakie w całości zostało zapisane po polsku, pochodzi ono z roku 1270, a zapisane zostało w "KSIĘDZE HENRYKOWSKIEJ". Jest to wypowiedź śląskiego chłopa skierowana do jego żony, świadcząca o jego dobrym nastawieniu, ponieważ oznacza ono chęć pomocy ciężko pracującej przy żarnach małżonce. "Księga henrykowska" nosi swą nazwę od miejscowości Henryków, Henryków której była spisywana jako dokument kronikarski, uwieczniający historie tamtejszego klasztoru Cystersów.

7. najprawdopodobniej, choć zdania badaczy w tej kwestii nie są zgodne, z XIII wieku pochodzi polska pieśń maryjna "BOGURODZICA". Czas powstania utworu nie jest łatwy do ustalenia, ponieważ pieśń długo krążyła w tradycji ustnej, najstarsze jej zapisy pochodzą z początku XV wieku i zawierają tylko dwie strofy, niewątpliwie najstarszy fragment utworu. Kolejne były dopisywane już później i przez innych autorów. Pieśń można zaliczyć do gatunku hymnów błagalno - pochwalnych, wywodzących się z tradycji grecko - bizantyjskich. Pierwsza strofa jest apostrofą do Bożej rodzicielki, nazywanej tu Bogurodzica, z prośba o wstawiennictwo u swego Syna, by zechciał wysłuchać ludzkich próśb. Dryga zwrotka jest już skierowana do samego Chrystusa i zawiera błagania o "zbożny pobyt" na ziemi, czyli szczęśliwe życie doczesne i "rajski przebyt" czyli zbawienie duszy i życie wieczne. Pieśń ta była bardzo znana i poważana, do wieku XIX uważano ją za hymn narodowy.

8. "PIEŚŃ WIELKANOCNA" to utwór anonimowy, wiadomo, ze pochodzi z roku 1365 i zawiera słowa: "Chrystus zmartwychwstał je,/ Ludu przykład dał je,/ Eż nam zmartwych wstaci,/ z Bogiem krolewać."

9. " KAZANIA ŚWIĘTOKRZYSKIE" pochodzą z XIV wieku, są ważnym dokumentem świadczącym o małopolskiej odmianie polszczyzny. Kazania zostały spisane z dużą dbałością o formę, jest to oficjalny język pisany, wymagający wykształconego odbiorcy, skierowany zapewne do szlachty. Tekst zaginionego rękopisu odnalazł w 1890 roku Aleksander Aleksander Homer Iliada, bohater drugoplanowy; Parys
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Bruckner, wspominany już językoznawca, który odkrył, ze pasków pociętego rękopisu użyto do utwardzenia innej księgi, wszywając je w grzbiet oprawy.

10. Z tego samego okresu pochodzi przekład psalmów nazwany "PSAŁTERZEM FLORIAŃSKIM". Nazwa wzięła się od miejsca odnalezienia rękopisu - klasztoru świętego Floriana w Austrii. Starotestamentowa Księga Psalmów została tu przełożona na trzy języki: polski, łaciński i niemiecki. Zabytek jest przechowywany przez Bibliotekę Narodową w Warszawie.

11. Inny przekład psalmów obejmuje całość Księgi Psalmów, wszystkie 150 utworów, jest to pochodzący z przełomu wieków XIV i XV "PSAŁTERZ FLORIAŃSKI". Przekład powstawał jako dar mieszkańców Krakowa dla Królowej Jadwigi.

12. W XV wieku powstał kolejny przekład "PSAŁTERZ PUŁAWSKI" - tekst ten podobnie jak większość ówczesnych tłumaczeń, nie odwoływał się do oryginału, ale do wcześniejszych, na ogół trzynastowiecznych przekładów.

13. wiersz należący do świeckiego nurtu średniowiecznej literatury, piętnastowieczny utwór Przecława Słoty pod tytułem "O ZACHOWANIU SIĘ PRZY STOLE". Wyjątkowy jest już fakt, ze znamy autora, podczas gdy większość ówczesnej literatury była anonimowa, także tematyka jest dość oryginalna na tle piętnastowiecznej liryki, która dotyczyła głównie tematyki religijnej. Przecław Słota był szlachcicem, pochodził Gocławic, zmarł w roku1419 - jak na średniowieczne warunki to i tak bogata biografia.

Utwór poświecony jest dobrym manierom, jaki należy okazywać podczas spożywania posiłków. Autor udziela rad, jak należy się zachować i piętnuje złe obyczaje przy stole. Mimo iż powstał w nurcie świeckim zaczyna się i kończy zwrotem do boga, co było zabiegiem dość popularnym.

14. "KAZANIA GNIEŹNIEŃSKIE" pochodzą z XV wieku, najczęściej zestawia się je z podobnym zbiorem kazań tzw. "Kazaniami świętokrzyskimi" oba teksty są przykładami sztuki kaznodziejskiej, przy czym nowszy zbiór, gnieźnieński został spisany przy użyciu wielkopolskiej odmiany języka, co umożliwia regionalne porównania językoznawcze. Poza tym "Kazania gnieźnieńskie" skierowane są do prostego odbiorcy, przez co ich styl przypomina raczej mowę mówioną niż pisaną.

15. "LEGENDA O ŚWIĘTYM ALEKSYM" przechodzimy tu na grunt twórczości hagiograficznej, sama historia życia świętego była bardzo stara i popularna w całym kręgu kultury zachodnioeuropejskiej. Polska wersja Żywotu pochodzi z około 1454 roku. Jest to przekład z języka francuskiego bądź włoskiego. Treść owej historii zrodziła się najprawdopodobniej gdzieś w Syrii około V- Vi wieku. Do Europy przybyła w wieku X i cieszyła się dużym powodzeniem, była przekładana na różne języki i przystosowywana do lokalnych wymagań. Oczywiście autora wersji polskiej nie znamy. Jest to opowieść o losach bodaj najsłynniejszego średniowiecznego ascety. Św. Aleksy (w wersji polskiej ) był rzymskim księciem, który w wieku 24 lat wyrzekł się bogactwa i szczęścia u boku świeżo poślubionej żony, córki cesarskiej Famiony i wybrał los tułacza i żebraka. Rzycie pobożnego ascety obfituje w nadprzyrodzone zjawiska, będące dowodem szczególnej łaski, jaką darzą go niebiosa. Sama Marka Marka [niem. Marke] znak firmowy umieszczany na wyrobach jakiejś fabryki, określający producenta, chroniący przed podrabianiem, gwarantujący jakość, [niem. Mark] jednostka monetarna w Niemczech i w Finlandii;... Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych Boska interweniuje, gdy kościelny wygania świętego ze świątyni. Jednak cud z udziałem żebraka szybko nabiera rozgłosu, tłum uznaje go za świętego, Aleksy, chcąc uniknąć sławy, wraca do rodzinnego miasta i przez 16 lat żyje nierozpoznany pod schodami domu ojca, który winien być lego domem. Tu ze świętą pokora znosi głód i upokorzenia (wylewano na niego pomyje). Tu tez dokonuje swego żywota. Dopiero po śmierci zostaje rozpoznany. Przy jego ciele dochodzi do cudownych uzdrowień. Wtedy też Jana staje się cała historia świętego życia, która Aleksy spisał na pergaminie. Ów zapis trzymał w ręce, z martwej dłoni nikt nie mógł go wyjąć, dopiero jego pobożnej żonie, która też wiodła życie w czystości, udał się tego dokonać.

16. Podstawowe modlitwy takie jak "Ojcze nasz" czy "Zdrowaś Maryjo" były przekładane głównie na użytek prostej ludności, która nie znała nawet takich podstaw łaciny, tłumaczenia te pochodzą z XV wieku.

17. Z przekładu Biblii powstałego w 1455 roku zachowało się tylko 185 kartek Starego Testamentu. Tłumaczenie to znane jest jako "BIBLIA KRÓLOWEJ ZOFII" lub "Biblia szaroszpatacka" pierwsza nazwa pochodzi o d przeznaczenia przekładu, który był sporządzany dla polskiej królowej, czwartej żony Władysława Jagiełły, druga od miejscowości odnalezienia rękopisu czyli węgierskiej miejscowości Saros - Patak. Początek przekładu jest starszy, dzieła dokończył w 1455 roku ksiądz Andrzej Andrzej T. Borowski Proszę państwa do gazu..., bohater główny; marynarz z Sewastopola. Brutalnie ciągnie za włosy na ciężarówkę kobietę, która wyrzekła się własnego dziecka
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
z Jaszowic. Tłumaczenie nie opierało się na oryginale, korzystano przy nim z przekładów łacińskich i czeskich.

18. "ROZMOWA MISTRZA POLIKARPA ZE ŚMIERCIĄ" stanowi najdłuższy średniowieczny tekst poetycki spisany po polsku, utwór powstał w roku 1465, ma charakter dydaktyczno moralny. Można w nim też odnaleźć watki humorystyczne. Podstawowe przesłanie dialogu to przypomnienie o nieuchronności śmierci ("memento mori") i konieczności pobożnego życia. Akcja Akcja papier wartościowy będący dowodem udziału jego właściciela w spółce akcyjnej. Posiadanie akcji upoważnia właściciela do głosowania na zebraniach akcjonariuszy oraz do uzyskiwania dywidendy,... Czytaj dalej Słownik geograficzny utworu rozgrywa się w pustym kościele, gdzie na prośbę Polikarpa zjawia się śmierć:

"Uźrzał człowieka nagiego

Przyrodzenia niewieściego

Obraza wielmi szkaradnego (...)

Chuda blada, żółte lice

Łszczy się jako miednica

Upadł ci jej koniec nosa

Z oczu płynie krwawa rosa (...)

Nie było warg u jej gęby (...)

Grożną kosę w ręku mając"

Tekst to głownie wypowiedzi śmierci, ukazujące jej potęgę i sprawiedliwą naturę,. Autor odwołał się tu do popularnego motywu dance macabre - podkreślającego , ze każdy musi umrzeć, nie ma odwołania od tego wyroku, \śmierci nie można przekupić ani oszukać. "Wszytki moja kosa skarze" - mówi rozmówczyni Mistrza. Utwór ma być przestroga głównie dla grzeszników, których śmierć traktuje ze szczególnym okrucieństwem i dla których oznacza początek strasznych męczarni.

19 "POSŁUCHAJCIE BRACIA MIŁA" - jest to rodzaj monologu, podmiotem lirycznym jest tu Marka Boska klęcząca pod krzyżem i patrząca na cierpienie Syna. Tekst pochodzi z lat 70-tych XV wieku. wypowiedzi i liczne zwroty w wołaczu. Wiele tu archaicznych zwrotów jak np. "macior" - matka Matka B. Schulz Sklepy cynamonowe, bohaterka epizodyczna; jest w opowieści prawie nieobecna. Narrator nie zwraca na nią uwagi, nie dba o nią. Notuje jedynie, że wciąż się czesała lub leżała w salonie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum czy "nie lza" - nie można. Epitetów utworze kontrastuje naturalistyczny obraz Obraz W najogólniejszym znaczeniu: świat przedstawiony w utworze literackim jako odzwierciedlenie jakiejś rzeczywistości zewnętrznej, np. obraz XIX-wiecznej Warszawy w Lalce B. Prusa. Takie pojmowanie kategorii... Czytaj dalej Słownik terminów literackich cierpienia Jezusa epitetów opisem tej kaźni epitetów matczynych czułych słowach, pełnych zdrobnień. Współcierpienie matki jest wyrażane w jej żalach, kierowanych do ludzi:

"Nie mam ani będę mieć jinego

Jeno ciebie, Synu, na krzyżu rozbitego".