Dodaj do listy

Dwudziestolecie międzywojenne – omówienie epoki

Dwudziestolecie międzywojenne jest epoką wyjątkową i to nie tylko w historii literatury polskiej. Jest tak z kilku względów, które trzeba choć pokrótce zakreślić. Do najważniejszych zaliczyć trzeba fakt, że jest to czas twórców, którzy bardzo dobrze pamiętają wydarzenia z I wojny światowej. Miało to ogromny wpływ na świadomość twórców, ale i na sam sposób postrzegania tego, co zwykło się nazywać kulturą, dziedzictwem kulturowym, kultem dla oświeceniowego w swej genezie projektu literatury i sztuki, która w centrum swych zainteresowań stawiał właśnie człowieka, jako istotę najważniejszą, najinteligentniejszą i co najważniejsze etyczną mającą wyrobiony zmysł dobra i zła. Po I wojnie światowej taki obraz Obraz W najogólniejszym znaczeniu: świat przedstawiony w utworze literackim jako odzwierciedlenie jakiejś rzeczywistości zewnętrznej, np. obraz XIX-wiecznej Warszawy w Lalce B. Prusa. Takie pojmowanie kategorii... Czytaj dalej Słownik terminów literackich został zachwiany. Rozpoczęło się to, co dramatycznie spotęguje się po II wojnie światowej, a mianowicie niewiara w człowieka, jego moc dobra, z której do tej pory wypływała sztuka. Pojawi się pytanie, jak można tworzyć piękno, sztukę, kiedy człowiek jest zdolny do takich okrucieństw. W związku z tymi intuicjami odrzucony zostanie klasycznie pojmowany projekt artystyczny epok przeszłych. Dwudziestolecie stanie się czasem awangard różnego typu. Prądów w sztuce, które będą chciały stworzyć cos nowego odrzucając zastane wzorce.

Kolejny punkt, o którym trzeba wspomnieć dotyczy rozwoju miast oraz industrializacji w ogóle. W tym czasie zaczynają się zmieniać stosunki społeczne. Dawny układ społeczny, w którym istniał szlachcic oraz jego poddany chłop odchodzą. Coraz silnie wykształca się społeczność mieszczańska, która zaczyna dominować wśród innych klas społecznych. Miasta rozwijają się wraz z rozwojem techniki, bo przecież jest to okres dużego rozwoju nauki, technicyzacji życia. Wszystko to znajdzie odbicie w sztuce, która będzie aspirowała do miana sztuki nowoczesne, towarzyszącej najnowszym przemianom.

Trzecim ważnym elementem, który ma wpłynie na sztukę międzywojnia są nowopowstałe prądy filozoficzne. Do najważniejszych zaliczyć wypada zapewne psychoanalizę, która uświadomiła ludziom, że człowiek nie jest wcale istotą tak silną i jednorodną, jak się do tej pory wydawało. Pokaże, że człowiek nie panuje nad swymi władzami umysłu i kierują nim ogromne ilości różnych popędów, których nie może się wyzbyć. W ten sposób rozbita zostanie jedność człowieka i odnajdzie to bardzo silne odwzorowanie w sztuce i literaturze.

Przedstawiona powyżej charakterystyka Charakterystyka zestawienie cech charakterystycznych osoby lub rzeczy, analiza, interpretacja, oddanie (w dziele naukowym, artystycznym) cech zewnętrznych i wewnętrznych osoby, postaci literackiej, zjawiska itp.
...
Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
to tylko niewielka część tego, co dziać się będzie w sztuce tego okresu. To tylko schematyczna mapa, która ma pokazać jak duże zmiany zaszły wraz z nastanie epoki dwudziestolecia międzywojennego. Jest to bardzo ważna epoka, która jest początkiem sztuki współczesnej, a której propozycje oraz pomysły do dziś są atrakcyjne a często nawet niedoścignione dla współczesnych twórców.

Aby dobrze zrozumieć literaturę i sztukę okresu nie tylko dwudziestolecia międzywojennego, ale każdej epoki, trzeba wpierw zapoznać się z tendencjami panującymi w tym czasie w myśli filozoficznej. Właśnie filozofia danej epoki pozwala najlepiej zrozumieć literaturę i sztukę twórców żyjących i tworzących w tym czasie. Trzeba jednak zaznaczyć, że również zależność odwrotna jest bardzo ważna: również sztuka i literatura pozwala lepiej poznać myśl filozoficzną danej epoki. Dlatego powinniśmy się przyjrzeć bliżej tendencjom filozoficznym panującym w okresie dwudziestolecia międzywojennego.

Filozofia tego okresu co trzeba zaznaczyć była bardzo zróżnicowana ciężko byłoby podać jakąś całościową i sumującą jej charakterystykę, dlatego przedstawię pokrótce najważniejsze prądy, które wywarły wpływ na sztukę tego okresu:

  • INTUICJONIZM Intuicjonizm jedno z założeń filozofii H. Bergsona, pogląd głoszący, że prawdziwe poznanie możliwe jest dzięki intuicji, a nie rozumowi. bergsonizm.
    Czytaj dalej Słownik terminów literackich
    - twórca tego prądu myślowego i najwybitniejszym jego przedstawicielem był Henry Bergson. U podstaw opracowanego przez niego projektu filozoficznego leżało przekonanie, że człowiek nie powinien poznawać świata zmysłami, gdyż takie poznanie nie jest do końca wystarczające i prawdziwe. Najważniejszym aparatem jaki posiada człowiek, którym powinien kierować się w swoim życiu jest intuicja. Tylko dzięki niej człowiek może otworzyć się na otaczający go świat, odczuć w całym jego pięknie i pełni. "Dostrzec" elementy, których normalnie nigdy by nie zauważył. Filozofia ta wywarła ogromny wpływ chociażby na poetę Bolesława Leśmiana, który w swej twórczości inspirował się właśnie filozofią Bergsona.
  • PRAGMATYZM Pragmatyzm stworzony przez W. Jamesa pod koniec XIX wieku w Ameryce nurt filozoficzny, który za podstawowe kryterium prawdy uznaje użyteczność, czyli praktyczną wartość i powodzenie jakiegoś przedsięwzięcia.... Czytaj dalej Słownik terminów literackich - jako twórcę tego prądu myślowego w filozofii uważa się Henrego Jamesa, który w swych teoretycznych pismach zawarł podstawy myśli pragmatycznej. Do najważniejszych postulatów zaliczyć tu trzeba przekonanie, że wszelka wiedza, którą posiada człowiek oraz wszelkie akty poznania powinny być czynione nie po to, by odkryć prawdę świata, ale by usprawnić życie człowieka. Filozofia pragmatyczna zamiast pytać istotę zjawisk oraz ich pochodzenie, zajmuje się raczej ich użytecznością i tym, w jaki sposób mogą one pomóc człowiekowi w jego życiu. Uważali, że nie ważne są rozważania o prawdzie, początku wszystkiego, gdyż tego ustalić nie sposób, bo wszelką prawdę konstruuje człowiek - prawdziwe jest to, co ułatwia życie i jest akceptowalne przez daną społeczność.
  • BEHAWIORYZM - nazwa tego nurtu pochodzi od angielskiego słowa behavior i oznacza zachowanie. Jego twórcą był John Watson. Nurt ten, jak wskazuje nazwa, zajmuje się więc ogólnie pojętym zachowaniem człowieka. Uważali oni, że człowieka poznać nie można, nie można określić go z punktu widzenia jego uczuć czy psychiki, ponieważ tych wartości nie da się udowodnić empirycznie. Dlatego postulowali by człowieka opisywać na podstawie jego zachować i z nich wyciągać wnioski o jego sposobie zachowywania się w danych sytuacjach. W literaturze wielu twórców inspirowało się tą myślą, chociażby Marek Marek S. Szmaglewska Czarne Stopy, bohater główny.
    Wygląd: Marek był niskim, niepozornym chłopcem, nie wyróżniał się spośród rówieśników niczym szczególnym.
    Życiorys: Kilkunastoletni...
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum
    Hłasko.
  • PSYCHOANALIZA Psychoanaliza metoda psychologicznej analizy osobowości stworzona przez Z. Freuda (zob. freudyzm), której celem było leczenie kompleksów i zaburzeń psychicznych poprzez badanie sfer podświadomości człowieka.... Czytaj dalej Słownik terminów literackich (Zygmunt Freud) - Psychoanaliza należy do najważniejszych - jeśli nie najważniejszych - nurtów filozoficznych XX wieku. Dała ona początek całkowicie nowemu spojrzenia na człowieka i w dużym stopniu przyczyniła się do odrzucenia klasycznej formy filozofii i wykształcenia się prądów krytycznych w jej łonie, które prężnie działają po dzień dzisiejszy. Najważniejszym odkryciem Freuda było wykazania, że ludzka psychika jest tworem podzielonym na poszczególne elementy, z których większość jest sferą nieświadomą, czyli będącą pod kontrolą popędów, a nie człowieka. Zapoczątkował refleksję nad snami i ludzką seksualnością. To właśnie ona, a raczej ukryte popędy, staja się motorem pracy twórczej i tworzą kulturę w ogóle. Człowiek wypiera swe zwierzęce potrzeby i zastępuje je czynnościami kulturowo-artystycznymi. Psychoanaliza znalazła wielkie zastosowanie w sztuce, a zwłaszcza w refleksji nad nią. Jej elementy odnajdujemy w każdej dziedzinie sztuki - od malarstwa po literaturę. Do dziś jest bardzo płodnie rozwijającą się dziedziną.

Dwudziestolecie międzywojenne to jednak nie tylko powstawanie nowych nurtów filozoficznych. Na ich gruncie powstały bardzo oryginalne realizacje literackie, które później znajdą swoich naśladowców. W ten sposób zaczęła się kształtować nowa forma powieści oraz eksperymenty z jej formą, które ostatecznie doprowadziły do głoszonego przez filozofów i literaturoznawców jej kryzysu. Niewątpliwie jednak dwudziestolecie międzywojenne uznawać należy, za najważniejszy i najoryginalniejszy okres w sztuce. Do wymienionych twórców należy z pewnością zaliczyć:

  • MARCEL Marcel M. Proust W poszukiwaniu straconego czasu, główny bohater powieści, odzwierciedlającej historię jego dojrzewania. W dzieciństwie, szczęśliwie spędzonym w Combrey, chłopiec pozna wielką miłość... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum PROUST - jest to jeden z najbardziej znanych pisarzy francuskich i z pewnością jeden z najwybitniejszych pisarzy światowych. Jego najważniejszym dziełem pisanym przez całe życie i kończonym na łożu śmierci było "W poszukiwaniu straconego czasu". Jest to ogromne dzieło składające się z siedmiu tomów, z których pierwszy nosi tytuł "W stronę Swannah", a ostatni "Czas odnaleziony". W tomach tych Proust zawarł całkowicie nową koncepcję powieści, która ma w pewien sposób oszukać czas. Cała powieść kończy się, kiedy bohater Bohater T. Różewicz Kartoteka, bohater główny; należy do pokolenia Kolumbów
    Wygląd: Brak informacji w utworze, bohater niczym się nie wyróżnia, nie ma cech szczególnych, jest zwykły, przeciętny,...
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
    - alter ego pisarza - ma zacząć pisać opowiedzianą właśnie historię, która przez cały czas rozgrywa się w jego głowie. Dzieło Prousta jest dziełem wybitnym, które nie znalazło nigdy powtórzenia, nikt do tej pory nie napisał niczego podobnego - ani pod względem formalnym, a nie artystycznym. Forma tej powieści odzwierciedla tendencje myślowe tego okresu, odwołuje się bardzo mocno do psychoanalizy, jest utworem nowatorskim i trudnym w odbiorze. Mamy tu zaburzenia ciągłości narracji, odejście od chronologii. Postawa narratora jest subiektywna, to z jego perspektywy - a nie narratora wszechwiedzącego - odbywa się narracja.
  • JAMES JOYCE - jego najwybitniejszym dziełem, które zrewolucjonizowało literaturę i prozę w ogóle jest "Ulisses". Dzieło, które w oryginale (języku angielskim) jest jednym, wielkim zdaniem, a książka liczy sobie około 500 stron! Najważniejsze w nim są zabiegi zastosowane przez Joyca do zburzenia klasycznej formy powieściowej. Nie ma tu klasycznego rozwoju akcji, ale pewien strumień świadomości, który popycha fabułę na przód. Narracja jest prowadzona z różnych punktów widzenia poszczególnych postaci i to jednocześnie - tak zwany symultanizm. Czytający obserwuje jedną scenę opisywaną z różnych punktów mając wrażenie, że wszystkie te perspektywy-narracje prowadzone są na raz. Książka ta nawiązywać ma do osoby starogreckiego Ulisesa.
  • FRANZ KAFKA - to trzeci z największych pisarzy tego okresu, którego niewielki dorobek odcisną ogromne piętno na literaturze światowej. Do jego najważniejszych dzieł zaliczyć trzeba: "Zamek", "Amerykę" oraz "Proces". W każdej z tych książek Kafka prezentuje nam swą wizję świata i rzeczywistości, która jest niczym z koszmaru sennego. Pomiędzy zdarzeniami codziennymi dzieją się rzeczy niesamowite i budzące trwogę u bohaterów. Nie jest to jednak strach przed marami czy duchami - to właśnie zwykłe rzeczy, wydarzenie stają się nagle czymś nieznanym i nieokreślonym. W jego twórczości możemy odnaleźć duże inspiracje psychoanalityczne na co wskazują często literaturoznawcy.
  • POWIEŚĆ PSYCHOLOGICZNA - dwudziestolecie międzywojenne to rozkwit współczesnej prozy psychologicznej, co wynika zapewne z zaproponowanego przez Freuda postrzegania człowieka. Mamy do czynienia z nasiloną literacko-psychologiczną analizą człowieka, jego zachowań. Ma to oczywiście wpływ na samą formę powieści, która często staje się czymś na kształt monologu wewnętrznego, albo jakiś notatek, przemyśleń czy refleksji. Tak jest chociażby w "Lochach Watykanu" Andre Gida. Skrajny subiektywizm narracji odnajdujemy również w twórczości Virgini Woolf czy Aldousa Huxleya.

Tak scharakteryzować można najważniejsze przemiany, jakie zaszły w filozofii i literaturze. Nie jest to jednak wszystko, co możemy powiedzieć o nowych prądach, których rozwój miał miejsce w tym czasie. To tylko pewne tło i najwybitniejsi przedstawiciele, bez których omawianie literatury dwudziestolecia międzywojennego - zarówno europejskiego, jak i polskiego byłoby niemożliwe. Są one dobrym początkiem do tego, by przejść do omówienia poszczególnych prądów w sztuce dwudziestolecia międzywojennego, których było wiele. Nigdy chyba epoka Epoka okres stanowiący jeden z etapów dziejowych, w chronologii początek ery. W języku greckim słowo to oznacza punkt rozpoczynający rachunek lat. Obecnie termin ten ma kilka znaczeń. W historii oznacza... Czytaj dalej Słownik historyczny trwająca tak krótko, nie dała tak wiele literaturze i sztuce. Oto najważniejsze prądy artystyczno-filozoficzne epoki:

  • AWANGARDA - terminu tego używa się w dwóch ujęciach. Po pierwsze, jest to określenie stosowane do poezji z okresu XX-lecia międzywojennego. Po drugie natomiast, używa się go do określania nowych i eksperymentatorskich dzieł w sztuce - takich, które odrzucają dotychczasowe formy wyrazu
  • Dadaizm (lub "Dada") - marginalny prąd w sztuce przełomu wieków reprezentowany przez takich twórców, jak A. Breton, L. Aragon, P. Éluard. W Polsce natomiast prze Tytusa Czyżewskiego i Stanisława Młodożenica. Dał początek surrealizmowi. Ruch ten opowiadał się za całkowitym odrzuceniem klasycznych form i autorytetów sztuki, na rzecz wolnych, często obrazoburczych działań artystycznych.
  • Ekspresjonizm Ekspresjonizm kierunek w literaturze i sztuce początku XX w. traktujący dzieła jako subiektywny wyraz przeżyć wewnętrznych artysty. Ekspresjoniści operowali gwałtownymi, kontrastowymi zestawieniami, makabrą, deformacją,... Czytaj dalej Słownik historyczny - ruch zapoczątkowany w Niemczech z początkiem XX wieku. Był on sprzeciwem skierowanym w sztukę, która skupiała się na odwzorowywaniu rzeczywistości tworząc działa realistyczne. Ekspresjoniści uważali, że najważniejszy w dziele jest przekaz uczuć towarzyszących tworzeniu.
  • Futuryzm - kierunek najlepiej rozwijający się we Włoszech na początku XX wieku. Za kreatora tego ruchu w sztuce uważa się F. T. Marinettiego. Głosił on idę stworzenia nowej sztuki, która będzie sztuką przyszłości, bez żadnych norm i nakazów. Stąd w ich twórczości nie przestrzeganie chociażby zasad ortografii. W Polsce najwybitniejszymi reprezentantami byli Tadeusz Peiper i Julian Przyboś.
  • Kreacjonizm Kreacjonizm pogląd, zgodnie z którym życie na Ziemi zostało stworzone przez siły nadprzyrodzone, a liczba gatunków jest stała. Pogląd ten panował do połowy XIX w., a jego zwolennikiem był m.in. K. Linneusz.
    ...
    Czytaj dalej Słownik biologiczny
    - główna tezą tego prądu było odrzucenie kopiowania tego, co zaobserwowane. Kładziono nacisk na moc twórczą artysty i jego kreacyjne, innowacyjne możliwości.
  • Neoklasycyzm - twórcy tego prądu w swej twórczości nawiązywali do kultury i form klasycznych i antycznych pierwowzorów. Chcieli, by literatura odznaczała się pięknem formy, wysokim stylem języka. Jego rozwój i trwanie obserwować możemy do dzisiaj.
  • Psychologizm - kierunek ten zyskał na sile wraz z odkryciem przez Freuda zasad rządzących ludzką psychiką. Zarówno pisarze starali się pokazywać "portrety psychologiczne" w swych utworach, jak i badacze literatury zaczęli przykładać coraz większą uwagę do tej kwestii i aspektu literatury i sztuki. W literaturze polskiej: M. Kuncewiczowa.
  • Realizm Realizm Metoda twórcza, polegająca na ukształtowaniu elementów dzieła zgodnie z prawdziwym obrazem rzeczywistości. Metoda ta funkcjonowała w obrębie wielu epok i prądów, w każdym z nich nabierała cech... Czytaj dalej Słownik terminów literackich - kierunek wywodzący się jeszcze ze starożytności. W przeświadczeniu artystów było wtedy, że przedstawiane przez nich przedmioty odwzorowują rzeczywistość, zbliżają się do jak najwierniejszego jego kopiowania.
  • Mimesis - kategoria filozoficzna i artystyczna mówiąca o zależnościach między dziełem sztuki a rzeczywistością.
  • Socrealizm - prąd w sztuce, który nastał wraz z wprowadzeniem komunizmu. Uznawany był za jedyny wartościowy i ludowy ruch w sztuce. Przedstawiano w nim sceny z życia zwykłych ludzi - robotników przy pracy, etc.
  • Surrealizm - ruch w sztuce, którego początki związane są z Paryżem. Surrealiści uważali, że rzeczywistość nie jest najważniejsza, starali się pokazać, że istnieją jeszcze wyższe stadia, na które może wejść umysł ludzki. Przedstawiali wszystko to, co ich zdaniem było ukryte pod płaszczem rzeczywistości. Dlatego też ich dzieła ukazywały zwykłe przedmioty, ale zawsze zdeformowane, powykrzywiane. Do najważniejszych należeli Salwador Dali oraz Andre Breton.
  • Trupizm - prąd w sztuce i literaturze określany mianem "estetyki brzydoty". Twórcy ci uważali, że do rangi wartości estetycznych podnieść również można to, co brzydkie i nie kojarzące się z pięknem. Do najważniejszych przedstawicieli zalicza się Stanislawa Grochowiaka, Andrzeja Bursę, Rafała Wojaczka.
  • Skamandryci - była to grupa poetycka, do której zaliczali się; Julian Julian G. Zapolska Żabusia, bohater epizodyczny; narzeczony Marii, kochanek Żabusi.
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum
    Tuwim, Kazimierz Wierzyński, Antoni Słonimski i wielu innych. Ich głównym hasłem było tworzyć poezję zwykłą dla zwykłych ludzi. Beż zbędnych wirtuozerii oderwanych od życia poezja staje się bliższa człowiekowi. Dlatego w ich tekstach dominuje życie ludzi, bohaterem jest zwykły człowiek i jego codzienne sprawy. Ich poezja mocno była zakorzeniona w tradycji i tym różnili się chociażby od awangardy czy futurystów, że mocno czerpali z jej pokładów.

Widzimy więc jak duża ilość różnych koncepcji pojawiła się w tym okresie na terenie sztuki. Pomimo tego, że istnieją pomiędzy nimi ogromne różnice, może też wskazać pewne cechy wspólne. Do najważniejszych należy zapewne to, że wszystkie one występowały przeciwko lub w opozycji do klasycznie pojmowane sztuki i literatury. W nowym myśleniu o sztuce największymi wartościami stały się eksperyment, tworzenie sztuki na miarę nowych czasów, nowoczesnego człowieka. Wraz z nowymi prądami w filozofii coraz bardziej odchodzono od realistycznych przedstawień w literaturze oraz sztuce, a kierowano się w niemimetyczne rejony przedstawienia. Weźmy chociażby kubizm, który deformował rzeczywistość a zamiast ją odwzorowywać.

Na przestrzeni takiego myślenia o sztuce literaturze powstało wiele dziel, zarówno światowych, jak i polskich, które wytyczały nowe drogi w rozumieniu literatury. Realizowały pomysły, które po dziś dzień są wciąż żywotne i interesujące - a co trzeba powiedzieć często nie doczekały się swych kontynuatorów. Tak więc epoka dwudziestolecia międzywojennego to epoka nadwyraz ciekawa, a literatura powstała w tym okresie należy do najwybitniejszych w kanonie zarówno europejskim jak i polskim. Oto krótkie omówienie poszczególnych dzieł:

  • PRZEDWIOŚNIE (Stefan Żeromski) - "Przedwiośnie" Żeromskiego należy dziś do klasyki polskiej literatury i uznawane jest za jedno z najważniejszych dzieł epoki dwudziestolecia międzywojennego. Przedmiotem historii opowiedzianej przez autora są losy Cezarego Baryki, które stają się wyjściowym motywem do rozważań ogólniejszych, to znaczy do refleksji nad Polską, nad różnego rodzaju wizjami jej niepodległości. Książka pokazuje również różne poglądy polityczne oraz przekrój społeczny tamtego okresu.

Tytułowe przedwiośnie traktować trzeba metaforycznie. Otóż, wiosna oznacza życie, wszystko w tym czasie budzi się z zimowego snu, powraca do życia cała przyroda. Stan ten ma odwzorowywać stan, w jakim znalazła się Polska w tym okresie. Jej powrót do niepodległości po niespełna 123 latach niewoli Polacy w końcu odzyskali niepodległość. Autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum pokazuje radość wiążącą się z tym faktem, ale daleki jest od optymizmu. Pokazuje również ciemne strony sytuacji, w której stanęła teraz Polska. Staje się to wyjściem do ogólnej refleksji nad polityką państwa polskiego i niebezpieczeństwami jakie mogą czyhać na źle zarządzane i chaotyczne państwo. Jako przykład mamy tu ukazaną rewolucję w Rosji, której uczestnikiem jest właśnie młody Cezary Baryka. W pierwszej chwili jest on bardzo podekscytowany nowymi wydarzeniami. Uczestniczy w ruchu rewolucyjnym. Jest zdania, że jest ona nieunikniona i potrzebna. Dlatego postawia brać czynny w niej udział. Z czasem jednak obserwując wydarzenia w Baku, gdzie pod hasłami wprowadzenia nowego ładu, równości wszystkich ludzi, zaczynają się dziać rzeczy w żaden sposób niepotwierdzające stawianych tez. Widać to bardzo dobrze na przykładzie zatargów, do których dochodzi między Ormianami oraz Tatarami. Krwawe boje nadwątlają wiarę Baryki w dzieło rewolucji. Uczucie nasila się to coraz bardziej, kiedy zaczyna swa działalność krwawy terror rewolucji i masami giną niewinni ludzie Ludzie J. R. R. Tolkien Hobbit, czyli tam i z powrotem, bohater zbiorowy; ludzie Trzeciej Epoki są zupełnie podobni do ludzi współczesnych. Tak jak dzisiaj zdarzają się wśród nich postacie niezwykłe, szlachetne,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum uznawani przez władze za wrogów Lenina. Taki obraz ma być przestrogą dla wszystkich, by nie lekceważyć spraw społecznych.

W "Przedwiośniu" sama rewolucja pokazana został w sposób niejednoznaczny, z jednej strony eksponowane są jej pozytywne elementy, ale mamy tu również terror i gwałt, który w żaden sposób nie może być akceptowany. Powoduje to wewnętrzne rozdarcie bohatera, który nie do końca potrafi się określić, po której stronie ma stanąć. Wie natomiast, że najważniejsza jest ojczyzna, własne miejsce na ziemi, mit "Szklanych domów", o których mówił mu ojciec. Niestety on nie doczekał tego, by znowu zobaczyć swą ukochana Polskę, a Cezary początkowo jest zawiedziony tym co widzi - w Polsce nie ma "szklanych" i pięknych domów, ale brzydota i chaos. Dopiero później zrozumiał, że piękno miejsca, które kochamy nie wynika z tego jakie ono jest, ale jak na nie my sami patrzymy.

Powieść ta ukazała się w roku 1924 roku wywołując ogromną falę dyskusji, zwłaszcza z powodu poglądów autora na rewolucję w Rosji ukazanych w powieści. Również władze socjalistyczne w Polsce unikały tej książki, co można zauważyć w słowniku "Literatura Polska" z roku 1985, gdzie powieści "Przedwiośnie" poświęcono jedno zdanie (!).

  • GRANICA (Zofia Nałkowska) - powieść Zofii Nałkowskiej "Granica" jest bardzo istotną i ważną książką w historii literatury polskiej. Wyraża się to chociażby poprzez zaproponowaną przez autorkę nową formę budowania sieci fabularnej. Kiedy weźmiemy do ręki powieść klasyczną, to mamy w niej przedstawione wydarzenia, które rozwijają się linearnie - od początku, kiedy to poznajemy bohaterów, zawiązuje się akcja, a na końcu dochodzi do wyjaśnienia. Natomiast Nałkowksa w swej książce wystąpiła właśnie przeciwko takiemu schematowi powieści. Już na pierwszych stronach książki dowiadujemy się o jej zakończeniu, a cała akcja Akcja papier wartościowy będący dowodem udziału jego właściciela w spółce akcyjnej. Posiadanie akcji upoważnia właściciela do głosowania na zebraniach akcjonariuszy oraz do uzyskiwania dywidendy,... Czytaj dalej Słownik geograficzny polega na tym, że autorka pokazuje co doprowadziło takich wydarzeń. W ten sposób odwrócona została rola powieści. Zamiast ukazywać historię i ją opowiadać linearnie, autorka postanawia zająć się psychologią występujących w niej postaci, do czego nie potrzebna jest jej normalna opowieść. Ważniejsze są tu motywy, które doprowadziły do zdarzeń niżeli same zdarzenia. Dlatego też Nałkowsk przedstawia swą opowieść z punktu widzenia kilku narratorów nie ograniczając się do narratora wszechwiedzącego. Ma to pokazać, że w życiu człowieka nie jest ważne tylko to, co człowiek myśli o sobie, ale ważniejsze wydaje się to, co myślą o nim inni. W ten sposób wpierw poznajemy daną postać, która opowiada o sobie, a później te zdania konfrontowane są z tym, co opowiada o nim inna osoba. Jest to bardzo nowatorski zabieg, z którego korzystać będzie bardzo mocno powieść współczesna. Świat "Granicy" Nałkowskiej jest bardzo złożony. Na pierwszym planie mamy historię Zenona Ziembiewicza oraz uwiedzionej przez niego Justyny, którą później zmusza do usunięcia dziecka. W wyniku tego kobieta Kobieta Z. Nałkowska Medaliony - Kobieta cmentarna, bohaterka autentyczna; prosta, niewykształcona kobieta, opiekująca się grobami. Niedaleko cmentarza znajduje się getto żydowskie, otoczone murem. Wedle... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum popada w depresję i stopniowe szaleństwo, które prowadzi do nieszczęścia - oblewa ona twarz Zenona kwasem, a ten w rozpaczy popełnia samobójstwo. Tak pokrótce streścić można wydarzenia z tej powieści, jednak nie jest to tak prosta fabuła, jak mogłoby się wydawać. Nałkowsk ukazuje wszystkie zdarzenia i motywy w bardzo niejednoznaczny sposób. Jeśli mówi o winie Zenona za tragedię Justyny, którą uwiódł i zmusił do usunięcia ciąży, to wskazuje również na to, że Justyna sama w jakiś sposób mu się narzucała i zachęcała do romansu. Z jednej strony możemy uznać Zenona za niemoralnego i złego człowieka, bo dopuścił się takiej krzywdy, ale jeśli spojrzymy na jego działalność społeczną zobaczymy, że jest on prawym człowiekiem zatroskanym o losy biednych i potrzebujących. Ten konflikt moralny nie jest jednak jedynym elementem tej powieści. Jest ona również pewnego rodzaju traktatem społecznym pokazującym przekrój społeczny ówczesnej Polski. Mamy tu biedotę, mieszczaństwo oraz inteligencję. Do biedoty zaliczyć możemy chociażby służbę i robotników, których strajk został brutalnie stłamszony. Nałkowsk pokazuje brak perspektyw tej klasy, wskazuje na to, że ludzie ci nie mają wyjścia i szans na lepsze życie jeśli nie zmieni się całej struktury społecznej. Póki co muszą się oni godzić na złe warunki pracy, niskie zarobki wyzysk, gdyż nic ponadto nie mają. Kolejną klasą jest mieszczaństwo. To nowo wykształcona klasa społeczna, która posiada jakieś fundusze jednak nie są one tak wysokie by mogli aspirować do najwyższych środowisk. To powoduje pewne kompleksy i ciągłe narzekanie, jak chociażby w przypadku Kolichowskiej. Mieszczaństwo to klasa fałszywej moralności i ciągłych plotek, złorzeczenia i poczucia własnego niespełnienia. Do kolejnej klasy zaliczyć trzeba państwa Tczewskich, którzy posiadają ogromny majątek. Jest to klasa ludzi najbogatszych, powiązanych z władzą. To oni posiadają najwyższe wpływy w państwie i zażądają najlepiej dochodowymi sektorami. Wiedzą, że za pieniądze, które posiadają mogą dostać wszystko, dlatego aby aspirować do jakiegoś wyższego stanowiska trzeba być im posłusznym. Tak jest w przypadku Zenona Ziembiewicza, który jest reprezentantem bogatej inteligencji. Zostaje on redaktorem gazety, a później kieruje miastem tylko dzięki temu, że nie przeciwstawia się władzy. Przedstawione przez Nałkowsk klasy społeczne ukazane są tak, by pokazywały krytykę zastanej sytuacji polityczno-społecznej. "Granica" jest tytułem, który świetnie ukazuje te wieloznaczności: istnieje społeczeństwo niby jedno, polskie, ale dzielą jej cienkie nie do przerwania granice. Jedni są na górze inni na dole. To co dla jednych jest podłogą, dla innych jest sufitem. Poza tym "Granica" jest też metaforą odnoszącą się do moralnego aspektu tej książki. Między działaniem dobrym, a złym istnieje bardzo cienka granica, trzeba uważać by je nie przekroczyć jak to było w przypadku Ziembiewicza, który stał się ofiarą właśnie społecznej niejednoznaczności i różnych punktów widzenia.
  • NOCE I DNIE (Maria Dąbrowska) - powieść Marii Dąbrowskiej to wielka saga o życiu wsi. Jej bohaterowie pokazani są w czasie powstania styczniowego, a autorka stara się ukazać, jaki wpływ wywarło ono na życie tej społeczności. Ukazuje życie poszczególnych osób oraz ich punkty widzenia na zaszłe wydarzenia. Najważniejszymi postaciami w tej książce są Barbara i Bogumił i to wokół ich życia skoncentrowana jest opowieść i wydarzenia powieści. Dąbrowska ukazuje Barbarę jako wielką patriotkę, osobę miłującą ojczyznę. Ważnym jej przymiotem jest wielka niechęć wobec zaborców i wszystkiego, co wrogie wobec Polski. Wielkim szacunkiem darzy tych, którzy tak jak ona miłują ojczyznę i walczyli o jej wolność w powstaniu. Sama jest również osobą bardzo honorową i dumną. W tak scharakteryzowanej postaci widzimy przeciwieństwo jej męża Bogumiła, który inaczej niż ona nie potrafi mówić o tych zdarzeniach, zapewne dlatego, że brał w nich czynny udział. Dla niego powstanie kojarzy się ze śmiercią, widział ludzi ginących oczywiście w imię ideałów, ale uważa, ze życie jest najwyższą wartością i śmierć ponoszona nawet w imię tak wysokich celów, jest zawsze rzeczą najgorszą. Poza tym okres powstania przypadł na jego wczesną młodość. Odebrało mu ono dzieciństwo i spowodowało, że bardzo szybko musiał wydorośleć. Z tego też względu stara się wymazać tamte wydarzenia z pamięci i o nich zapomnieć. Nie podoba się to oczywiście Barbarze, która żywi ogromny szacunek dla Bogumiła za jego bohaterską postawę, ale nie może znieść tego, że nie chce on o tym mówić, a przecież powinien być to powód do dumy. Dlatego też Barbara opiekuje się swoim wujkiem Klemensem, który również brał udział w powstaniu - wie, że jest to jej obowiązek jako patriotki i okazanie wdzięczności osobie walczącej dla dobra kraju. Z takich też pobudek wyszła za mąż za Bogumiła, wie, ze było to małżeństwo z rozsądku i szacunku dla niego, za właśnie jego patriotyczną postawę i uczestnictwo w powstaniu. Mimo tak szczytnych uczyć, jakie żywi Barbara jest ona osobą dwuznaczną. Nie do końca darzymy ją podczas lektury sympatią - z jednej strony jej wielki szacunek dla walczących jest godny podziwu, ale z drugiej strony przemawia przez nią pewna pycha - mityzuje wydarzenia powstania i jego uczestników, by niejako podnieść swój status i okazać wyższość i dumę. Dlatego też wielokrotnie lekceważy słowa Bogumiła i uważa, ze nie ma racji, bo jedyną słuszną postawą jest ta, którą ona reprezentuje. Natomiast dla Bogumiła tak szczytne cele nie są najważniejsze. Dla niego liczy się człowiek i praca jaką wykonuje. Praca człowieka to najwyższa wartość i to ona określa jego wartość. Nie posiada on żadnych wygórowanych ambicji ani potrzeb, a największą zapłatą za jego ciężką pracę nie są pieniądze, ale satysfakcja i świadomość, że nadaje tej życie tej ziemi ojców, że kontynuuje ich tradycje.
  • FERDYDURKE (Witold Gombrowicz) - powieść "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza jest zapewne jedną z najważniejszych i najwybitniejszych powieści w literaturze polskiej. Prócz tego do ważnych dokonań w jego dorobku należą powieści "Kosmos", "Pornografia", dramaty "Iwona, księżniczka Burgunda" i oczywiście "dzienniki", które zaliczyć trzeba do grona szczytowych realizacji tego gatunku piśmiennictwa. Kiedy czytamy "Ferdydurke" tym, co wysuwa się na plan pierwszy jest zapewne alogiczność tej prozy. Nie chodzi tu jednak o samą strukturę dzieła, które zachowuje ciąg fabuły przyczynowo-skutkowej, ale raczej o plan opowiadania, w obrębie którego dzieje się bardzo dużo. Opowieść utrzymana jest po trosze w konwencji snu, bo oto nagle i niespodziewanie dorosły mężczyzna trafia z powrotem do szkolne j ławy i wszyscy go mają właśnie za młodzieńca, nikt nie zauważa, że jest już dorosły. Wszyscy bohaterowie kreowani przez Gombrowicza wydają się nam - podobnie jak główny bohater - mocno przerysowani, wyjaskrawione są ich najważniejsze cechy w taki sposób, że wydają się nam oni zupełnie nierealni. W ten sposób Gombrowicz uzyskuje wrażenie groteski, ukazanie wydarzeń w krzywym zwierciadle, w którym nie odbijają się normalni ludzie, ale pewne postawy, które są przedmiotem krytyki autora. Weźmy chociażby pojedynek na miny, który jest jedną z najważniejszych scen w tej książce. Jak pamiętamy, w pojedynku tym biorą udział Syfon i Miętus. W tej bitwie Gombrowicz daje upust swym upodobaniom do groteski, jednak trzeba pamiętać, że nie jest to bezmyślne kreowanie zabawnych scen. Za tymi pomysłami stoi bardzo poważny projekt filozoficzny. Gombrowicz zestawiając ze sobą te dwie postacie powieści, prezentuje nam dwie różne postawy życiowe - tworzy pewną kontrastową parę, w której każda mina posiada swój odpowiednik-odpowiedź w minie przeciwnika. Spójrzmy na Syfona: to on rozpoczyna pojedynek. Stoi naprzeciwko Miętusa, kręci swą głową, którą podnosi do góry, jego oczy wywracają się w różne strony, możemy w nich dostrzec pewna pasje i zachwyt. Wydaje się, patrząc na to, jak prezentuje tę postać Gombrowicz, że jest on osoba wierzącą w dobro świata, jego ideały. Jest zapewne osobą religijna i bogobojną - idealistą. Dla niego najważniejsze są wartości duchowe i wzniosłe. Zgoła inaczej wygląda to w przypadku Miętusa. W swej minie jest on podobny do swego przeciwnika, jednak co ważne różni go jego postawa wobec świata. Na zasadzie kontrastu powiedzieć możemy, że jeśli Syfon był uosobieniem duchowości i ducha, to Miętus reprezentuje stronę cielesną człowieka, wręcz zwierzęcą z dużym naciskiem na jego aspekt fizjologiczny. Bardzo znaczącym znakiem jest tu gest niczym krowy, która zjada muchę siedzącą na jej pysku. Zaświadczyć o tym może również kolejny etap bitwy toczonej miedzy chłopcami. Kiedy Syfon zaczyna płakać, szlochając pokazuje swą wrażliwość, wtedy Miętus również zaczyna płakać, ale nie by pokazać swe uczucia, ale po to, żeby znowu pokazać swą cielesność i fizjologię - płacze dotąd, aż z jego nosa nie zacznie wypływać wydzielina łącząca się z łzami, co ma być gestem profanacyjnym na czystych uczuciach Syfona. Na koniec Syfon zaprzestaje już min, a jedynym jego gestem jest podniesiony do góry palec i tak zastyga nie reagując już na żadne miny przeciwnika. Nawet wtedy, gdy ten próbuje sponiewierać wartość palca uniesionego ku górze i pluje na niego, wkłada do nosa. Na te działanie Syfon już nie reaguje i wydaje się, że wygrał pojedynek. Ważne jest jednak to, że gdybyśmy mieli określić, po której stronie opowiedział się Gombrowicz, to wydaje się - biorąc pod uwagę również inne jego dzieła - że stanął by on po stronie ciała, czyli Miętusa. Analizując ten fragment utwory nie można nie zauważyć, że pojedynek między Syfonem i Miętusem jest pojedynkiem pomiędzy archetypowymi "Kapłanem" i "Błaznem". Kapłan jest tym, który stoi na straży formy, zasad, porządku społecznego. Natomiast Błazen jest tym, który chce wszystko zburzyć, przemieszać. Dlatego też w pojedynku tym przegrał Miętus ponieważ za Syfonem-Kapłanem stoi cała kultura ze swym sacrum, które jako dobro musi zawsze pokonać zło - profanum. Trzeba jednak pamiętać, że Gombrowicz zawsze był po stronie profanatora i prześmiewcy, który chciał wskazać paradoksu i niedociągnięcia naszej kultury i inaczej niż jego bohater - Miętus - zwyciężył w tej walce pozostawiając po sobie dowód w postaci swej wspaniałej literatury.
  • PANNY Z WILA, BRZEZINA ( Jarosław Iwaszkiewicz) - Utwory Iwaszkiewicza należą do tego typu dzieł, które wymagają od czytelnika uwagi i znajomości kanonu literackiego. Jednak są pisane w taki sposób, że otwierają bardzo szerokie pole interpretacji i pozwalają również mniej zorientowanemu czytelnikowi owocnie obcować z dziełem. W "Pannach z Wilka" Jarosław Iwaszkiewicz podjął dyskusję z innym wybitnym pisarzem Marcelem Proustem. Był on autorem bardzo ważnego i ogromnych rozmiarów dzieła "W poszukiwaniu straconego czasu". Prostu przedstawił w nim swój najważniejszy pogląd, a mianowicie kwestię czasu i w ogóle przeszłości. Uważa on, że człowiek jako jednostka odnajduje swoje korzenie i źródło życia właśnie w przeszłości. Każda refleksja poczyniona na temat właśnie historii, tego co przeminęło, jest właśnie odnajdywaniem siebie. Człowiek jest tym, co przeminęło, co go ukształtowało przez lata życia. Ważne jest również tu to, że przeszłość nie jest czymś zamkniętym, ale wciąż powracającym i na nowo kreowanym. Każda refleksja na temat przeszłości pozwala nam na dostrzeżenie czegoś nowego z naszego życia. Tak pokrótce moglibyśmy określić przedstawiony w dziele Prousta pogląd. Iwaszkiewicz zdaje się ujmować to w trochę inny sposób. Uważa, że przeszłość jest oczywiście kwestia bardzo ważną, ale nie najważniejszą. Przeszłość nie jest jedyną rzeczą, która może mieć wpływ na ludzkie życie. Według Iwaszkiewicza przeszłość istnieje zawsze w związku z teraźniejszością, z życiem. Dlatego nie powinniśmy upatrywać wartości tylko i wyłącznie w przeszłości, ale skupić się również na przyszłości i na tym, co teraz. Weźmy za przykład wykreowanego przez Iwaszkiewicza bohatera - Wiktora Rubena. Jest on ukazany jako człowiek nieszczęśliwy, poszukujący sensu swego życia. Początkowo szuka go w przeszłości, powraca do miejsca, w którym spędził wspaniałe chwile w młodości. Spotyka tam kobiety, z którymi kiedyś coś go łączyło, ale widzi, że wszystko się zmieniło, a wspomnienia są tylko wspomnieniami, które wcale nie dają mu szczęścia. Są dla niego raczej udręką. To co był, nigdy już się nie powtórzy. Dlatego też autor wprowadza do utworu kolejną płaszczyznę wydarzeń, a mianowicie teraźniejszość, która oczywiście łączy się z przeszłością, ale już nie pozwala jej przywrócić. Przedstawia nam tu Iwaszkiewicz sytuacje dworu, z którego przed laty wyjechał główny bohater. Kiedyś był on dla Wiktora tajemniczy i wspaniały. Uwielbiał tu przebywać, zwłaszcza, że odnajdywał tu towarzystwo kobiet, które podziwiał i był nimi zauroczony. Każda z mieszkających tam sióstr była dla Wiktora spełnieniem marzeń i ideału. Teraz, po latach, uważa tamte myśli za niepoważne, bo dostrzega, że w tych mitycznych kobietach z przeszłości, nie ma nic wybitnego, wyróżniającego. Stwierdza, że to, co o nich kiedyś myślał, było po prostu fascynacją. Teraz widzi jak się pomylił. Wiemy, że Wiktor przybył do Wilka, by na powrót odnaleźć swą tożsamość i odbudować swoje życie, z wspomnień i wydarzeń mających miejsce właśnie tutaj, gdyż wydawało mu się, że w tym czasie był szczęśliwym człowiekiem. Widzi jednak, że to był błąd, gdyż to życie nie wydaje już mu się tak idealne. Dlatego odrzuca przeszłość, która w żaden sposób nie może mu pomóc i wraca do Stokroci, by tam żyć i patrzeć w przyszłość, a nie zajmować się nic nieznaczącą przeszłością. Prawdziwe może być tylko życie teraźniejsze. Poważną refleksję na życiem poczynił Iwaszkiewicz również w drugim ze wspomnianych utworów "Brzezinie". Z treści utworu poznajemy Stanisława - młodego człowieka, który cierpi z powodu choroby, gruźlicy. Kiedy choroba Choroba występuje wtedy, gdy bodźce zewnętrzne są zbyt silne lub działają zbyt długo, przy równoczesnym zmniejszaniu się zdolności przystosowania organizmu.
    Czytaj dalej Słownik biologiczny
    jest już bardzo zaawansowana postanawia przyjechać do brata, by przed śmiercią spędzić z nim ostatnie chwile i w ciszy jego leśniczówki dokończyć żywota. Śmieć jednym z ważniejszych elementów tej opowieści: główny bohater umiera, natomiast jego brat wciąż pozostaje w żałobie po śmierci swej ukochanej żony. Wielki smutek, który mu doskwiera, uniemożliwia mu normalną egzystencję - nie pozwala na życie, a jedynie na tkwienie w żalu z dnia na dzień. Co ciekawe, kiedy przyjrzymy się postawom obu braci, to zobaczymy, że w głębszym sensie, bliższy śmierci, jest ten, który stracił żonę, ponieważ Stanisław jest już pogodzony ze swym losem, niczego nie musi się obawiać i wie co go czeka. Pozwala mu to otworzyć się na świat i ludzi, doprowadza do tego, że również jego brat wygra pojedynek ze zgryzotą i zrozumie, że najważniejsze jest życie i radość z niego. Bolesław, po przez śmierć swego brata zrozumiał, że nie można marnować życia na zgryzoty, które już niczego nie odmienią, w niczym nie pomogą. Najważniejszym przesłaniem tego utworu jest to, że śmierć wcale nie musi kończyć wszystkiego. Czasami jest ona początkiem lepszego życia, pozwala zrozumieć wiele spraw innym ludziom i doprowadzić do zmiany dotychczasowego życia. Śmierć nie jest jednak jedynym elementem tego opowiadania. Mamy tu również wątek miłosny, a nawet erotyczny. Chodzi tu związek Stanisława z Malwiną, której bliskość pozwala Stanisławowi lepiej znieść ten czas, kiedy czeka na śmierć. Pozwala mu wyzbyć się żalu i cierpienia. Malwina jest uosobieniem siły i piękna życia, które nie może być pokonane nawet przez śmierć. Chcąc porównać obydwa opowiadania musi zwrócić niewątpliwie uwagę, na fakt zainteresowania autora przemijalnością i czasem w życiu człowieka. Nie mniej ważny jest również motyw poszukiwania swego miejsca na świecie i własnej tożsamości, która pozwala nam na spokojne i zgodne z własnym ja, życie. Niewątpliwie ważny jest też motyw przyrody w każdym z tych tekstów. I w "Pannach z Wilka", i w "Brzezinie" mamy do czynienia z pewną sakralizacją wsi, miejsca, które jest oazą spokoju, niszy, w której człowiek potrafi odkryć, co jest dla niego najlepsze, jaka drogą powinien podążać.
  • PROCES (Franz Kafka) - Do najważniejszych elementów powieści Kafki należy zapewne konstrukcja bohatera - Józefa K. jeśli przyjrzymy mu się bliżej i przeanalizujemy wszystkie elementy związane z jego osoba, to dostrzeżemy, że nosi ona znamiona tak zwanego everymana, czy też używając terminologii niemieckiej - jedermana. Taka postawa oznacza, że charakteryzuje się on wyznacznikami, które posiada każdy człowiek. Inaczej powiedzieć możemy, że Józef K. jest każdym, zwykłym szarym człowiekiem, który niczym specjalnym się nie wyróżnia. Tak skonstruowany bohater pozwala na utożsamienie się z nim każdemu czytelnikowi. Czytając widzimy, że takie wydarzenia mogłyby przydarzyć się również nam. Do takiej interpretacji uprawnia nas fakt chociażby taki, że Józef K. nie posiada nazwiska. Znamy tylko jego pierwszą literę. Sygnalizuje to czytającemu, że nie sama osoba jest tu ważna. Nie powinniśmy zastanawiać się kim jest Józef K. i co oznacza jego nazwisko. Kafka w ten sposób daje do zrozumienia, że ważniejsza jest tu głębsza warstwa tej postaci, jej ogólne przymioty i rys oraz wydarzenia, które toczą się wokół niego. Tak więc postać Józefa K pokazuje, że takim bohaterem może być każdy z nas. Taki zabieg możemy nazwać uniwersalizacją bohatera, gdyż przedstawiona postać nosi znamiona uniwersalne, takie, które możemy zastosować do każdego człowieka w każdej epoce. Pewnego dnia, kiedy bohater Józef K budzi się dostrzega w swym mieszkaniu dwóch mężczyzn, którzy okazują się urzędnikami przybyłymi, by oświadczyć mu, że jego osoba stała się przedmiotem postępowania sądowego. Józef K jest bardzo zaskoczony tą informacją, gdyż do tej pory nigdy nie popełnił żadnego przestępstwa i nie spodziewał się takiego obrotu spraw. Próbuje dowiedzieć się czegoś od przybyłych mężczyzn, ale ci nie wyjawiają mu żadnych szczegółów sprawy. Józef K chce wiedzieć za co zostanie osądzony, kto złożył przeciwko niemu proces i jaki sąd będzie go sądził. Chce poznać te szczegóły by mógł wyjaśnić to wielkie nieporozumienie. Niestety przybysze nie mówią mu ani słowa. Uważają to zdarzenie za coś normalnego, a reakcja Józefa K nie robi na nich żadnego wrażenia. Mówią mu, by się niczym nie przejmował, by jego życie nadal płynęło tak, jak do tej pory, by nic nie zmieniał i czekał na wyrok. Dziwi to Józefa K, że nie jest aresztowany i odprowadzony do aresztu, a w dodatku funkcjonariusze zachowują się tak, jakby nic się nie stało. Tak zaprezentowana historia ma również swój specyficzny - kafkowski - charakter. Otóż autor tak zbudował ten epizod, by pokazać relacje jednostki oraz machiny biurokratycznej. Józef K nie jest w stanie nic zrobić do nikogo się zwrócić, bo okazuje się, że wszyscy o wszystkim wiedzą tylko nie on. Poza tym nie można walczyć z bezimienną władzą, której nijak nie można odszukać, bo znajduje się wszędzie i nigdzie. Jest to metafora wszechogarniającej władzy, która działa zewsząd i jest wszechogarniająca. Wydarzenia te odczytać możemy jako pewnego rodzaju alegorię totalitarnego państwa, które w podobny sposób sportretował George Orwell w "Roku 1984". Tam metaforą władzy spoglądającej ze wszą był Wielki Brat, tutaj możemy uznać za takiego sąd, który ma wydać wyrok na Józefa K. Jednak odczytywanie tych wydarzeń jako zapowiedzi nadchodzących totalitaryzmów nie jest jedyną uprawniona interpretacją. Możemy uznać prezentowaną przez Kafkę historię jako metaforę społeczeństwa zbiurokratyzowanego, które nie zwraca uwagi na jednostkę i zatapia ją w masie jednolitości. W takim przypadku Józef K byłby metaforą indywidualności, odróżnienia, różnicy, która zostaje zawładnięta przez masę, która nie liczy się z głosem jednostki ludzkiej, ale podporządkowuje sobie wszystko, co stanie jej na drodze. Dlatego też urzędnicy nie zdradzają żadnych szczegółów Józefowi K, nie wiemy nic o sądzie ani o akcie oskarżenia. Wszystko to po to, by jednostka nie mogła się bronić, odwoływać. Wszystkie decyzje zostaną podjęte za jej plecami, a wyrok zostanie wykonany tak, by nikt się o tym nie dowiedział. Nie ważne czy Józef K poniósł jakąś winę, czy nie. Ważne jest by w społeczeństwie bilans winnych i niewinnych zgadzał się, nikogo nie obchodzi prawda, najważniejsze są liczby. Kolejną ważną kwestią w odczytywaniu dzieła Kafki jest przedstawiona przez niego postawa sądu. Wielu interpretowało sąd z "Procesu" jako sąd ostateczny, jako wyrok na ludzkości, której reprezentantem miał być właśnie Józef K. owszem jest to interpretacja uprawniona - możemy uznać, że nie wiemy nic o tym sądzie, bo jest to sąd boży, o którym nikt nic przecież nie wie. Zarzuty stawiane Józefowi nie zostają wyjawione, gdyż sam bohater w głębi duszy wie, za co Bóg mógłby zesłać na niego karę. Poza tym fakt niemożliwości obrony przed zarzutami - możemy sądzić, że podobnie będzie na sądzie ostatecznym - nie ma sensu się bronić, bo przecież Bóg wie o nas wszystko i gdybyśmy rzeczywiście byli niewinni, nigdy nie wydałby na nas wyroku krzywdzącego.

Tak pokrótce przedstawić możemy kanon powieściowy najważniejszych i najwybitniejszych książek tego okresu. Oczywiście jest to niewielka część tego, co w literaturze dwudziestolecia międzywojennego ważnego i wybitnego, ale znajomość tych książek pokazuje, w jakim kierunku poszły przemiany związane z literaturą i sztuką w tym czasie. Nie zawsze utwory te w pełni realizowały złożenia nowej sztuki, ale choć po części widać, że zaszła duża zmiana w pojmowaniu literatury, która po dziś dzień jest aktualna i ważna. Trzeba jednak pamiętać, że w literaturze dwudziestolecia międzywojennego nie odnajdujemy tylko i wyłącznie powieści czy poezji. Bardzo ważnym elementem, rodzajem literackim uprawianym w tym czasie był dramat. Z tego właśnie okresu pochodzą najwybitniejsze dzieła dramatyczne dwudziestego wieku. My przyjrzymy się jednemu z najlepszych i najoryginalniejszych polskich dramaturgów - Stanisławowi Ignacemu Witkiewiczowi oraz jego dramatowi "Szewcy".

  • SZEWCY (Witkacy) - dzieło Witkacego rozpisane zostało na trzy akty. W akcie pierwszym przedstawia nam autor zakład szewski, w którym pracują Sajetan Tempe oraz jego dwóch pomocników. Ich praca, czyli robienie i naprawianie butów, przeplata się z wciąż prowadzonymi i niekończącymi się rozmowami i dysputami. W swych rozmowach poruszają temat swej niedoli, ciężkiej pracy, za którą otrzymują bardzo niskie i nieadekwatne wynagrodzenie. Marzeniem Sajetana jest porzucić tę pracę i sięgnąć po najwyższą władzę, która pozwoliłaby na prawdziwe i dostatnie życie, a nie marnowanie go w zakładzie szewskim. W czasie kiedy tak narzekają do ich zakładu przybywa Robert Scurvy będący bogatym prokuratorem oraz przedstawicielem świata bogaczy, burżuazji. Oczywiście dla biednych szewców jest on uosobieniem ich pragnień i wielce mu zazdrosną a i w związku z tym nienawidzą, dlatego też wyładowują na nim swój gniew. Tempe unosi się honorem i stwierdza, że pieniądze otrzymywane za jego pracę są niewystarczające i poniżające i że on za taka zapłatę pracował nie będzie. W odpowiedzi na jego słowa Scurvy oświadcza, że jemu tak naprawdę nie zależy na szewcach i dla niego samego mogliby z niknąc ze świata. Po tej wymianie zdań do zakładu szewskiego wchodzi Irena Wsiewołodowna Zberźnicka-Podberezka, która jest księżną i zaczyna rozdawać wszystkim kwiaty z ogromnego bukietu. Oczywiście jako księżna nie przychodzi sama, ale ze swoim lokajem Ferdusieńko, który prowadzi na smyczy jej ukochanego pieska Trusia. Księżna jest obiektem miłości prokuratora, który jednak nie należy do arystokracji i z tego też względu księżna nie reaguje na jego zaloty, ale aby jeszcze bardziej go zdenerwować zaczyna flirtować z szewcami. Zaczyna toczyć się dyskusja, w której wyrażane są poglądy polityczne poszczególnych stron. Scurvy jest reprezentantem kapitalizmu, chce stworzyć nowy ład społeczny. Szewcy przedstawiają się jako przeciwnicy demokracji, uważają, że jest nierealny program głoszony przez arystokratów, którzy i tak zawsze będą myśleli tylko o sobie. Po tej burzliwej przepychane słownej prokurator wychodzi, ale za chwilę wraca z "Dziarskimi Chłopcami". Tak nazywa się towarzystwo, któremu przewodzi Gnębon Puczymorda. W ich towarzystwie zjawia się też Józio, który jest synem szewca Tempe. Oznacza to, że dokonał się przewrót polityczny i zostały zaprowadzone nowe władze, w wyniku tego Józio aresztuje własnego ojca i zakuwa go w kajdanki. Tak kończy się akt pierwszy. W akcie drugim widzimy jak szewcy ubolewają nad brakiem pracy i zajęcia, które zostało im odebrane, a ich osadzono w "celi programowego bezrobocia". Część ta jest pewną refleksją nad naturą władzy, która dobitnie wyraża Scurvy. Uważa on, że każda władza zdeprawuje każdego człowieka. Rządy prowadzone przez niego są złe tylko z punktu widzenia poddanych, ale elita uważa je za bardzo dobre i słuszne. Mówi o tym, że szewcy uważają je za złe tylko dlatego, ż eto nie oni żądzą. Gdyby stało się tak, że to oni stanęliby na czele przewrotu, to z ich punktu widzenia te same rządy były pozytywne. Prokurator nakazuje by księżna, która była przedstawicielką sfer najwyższych zniżyła się do sfery najniższej społeczeństwa i przejęła rolę szewców i robiła buty. Jednak ma to odwrotny niż zamierzony skutek. Czyn ten miał w pewien sposób zhańbić księżniczkę, ale przedstawia on prokuratora jej zdaniem w bardzo korzystnym świetle. Podoba się jej jego brutalność i zostają kochankami. W tym momencie uczuciowego uniesienie szewcy brutalnie przedzierają się do pomieszczenia, gdzie został zbudowany warsztat, w którym miała pracować księżniczka. Wtedy prokurator nakazuje strażnikom usunąć ich stamtąd siłą. Ci jednak przyłączają się do pracujących jak maszyny szewców. W akcie trzecim mamy już pokazane jak u władzy są szewcy. Ich warsztat szewski zmienił się w bogaty i gustowny apartament. Wydaje się, że dostali to, czego pragnęli przez swe biedne życie. Oczywiście wszyscy tak uważają oprócz Sajetana, który źle czuje się w nowej roli. To czego mu najbardziej brak, to brak jakiejkolwiek przewodniej idei. Widząc niebezpieczeństwo ze strony starego szewca jego współtowarzysze postanawiają go zabić. Niespodziewanie uderzają go w głowę siekierą.

Przedstawione powyżej krótkie charakterystyki poszczególnych elementów, które uznać możemy za najważniejsze w omawianiu dwudziestolecia międzywojennego, pokazują tylko niektóre z tych punktów, jakie uznać trzeba za najważniejsze dla tego okresu. Nie ma tu chociażby mowy o poezji, która jest bardzo ważną i przełomową dziedziną sztuki dwudziestolecia międzywojennego. Dlatego też powyższe rozważania są tylko skromnym wstępem do wielkiej i ważnej sztuki dwudziestolecia międzywojennego.