Dodaj do listy

Dwudziestolecie miedzywojenne - charakterystyka epoki

CZAS TRWANIA: 1918-1939

SYTUACJA PO ZAKOŃCZENIU I WOJNY ŚWIATOWEJ:

Sytuacja po zakończeniu działań w Europie była bardzo ciężka, mimo zażegnania konfliktu zbrojnego, nadal utrzymywało się duże napięcie spowodowane ogólnym kryzysem. Wojna obaliła dawny system wartości, podważyła wiarę w podstawowe idee, w tym idee humanizmu, człowieczeństwa. Wojna zostawiła wiele państw w trudnej sytuacji społecznej, ze zrujnowaną gospodarką, pojawił się problem masowej biedy, bezrobocia - w takiej sytuacji były m.in. Niemcy, Rosja, Polska. W Niemczech i Rosji demokracja przeżywała ostry kryzys : wybuchła rewolucja bolszewicka 1917 roku, w Niemczech rozpoczął się pochód nazizmu, we Włoszech faszyzmu. Jednocześnie w ciągu tych dwudziestu lat nastąpił gwałtowny rozwój techniki, nauki - pojawiły się nowe zjawiska urbanizacja, technicyzacja, kino, telegraf. Również i w świecie psychologii, filozofii zmiany były zauważalne:

FILOZOFIA I PSYCHOLOGIA

INTUICJONIZM - popularny już w Młodej Polsce Henrie Bergson na XX-lecie wywarł również duży wpływ. Zwolennik poznania intuicyjnego nie rozumowego.

PRAGMATYZM - Wiliama Jamesa - należy poznawać tylko to, co może przynieść określone, praktyczne korzyści.

BEHAWIORYZM (behaviour - zachowanie) - Johna Watsona. Człowieka nie sposób poznać, można go tylko opisać na podstawie szeregu obserwacji jego zachowania, jego odruchów i w ten sposób próbować przewidzieć reakcję. Do tzw. duszy człowieka nie ma dostępu. B. miał duży wpływ na literaturę i sztukę - gdzie człowiek, bohater Bohater T. Różewicz Kartoteka, bohater główny; należy do pokolenia Kolumbów
Wygląd: Brak informacji w utworze, bohater niczym się nie wyróżnia, nie ma cech szczególnych, jest zwykły, przeciętny,...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
lit., prezentowany był z zewnątrz poprzez swoje czyny, zachowanie, itd.

PSYCHOANALIZA - Zygmunt Freud. Zrewolucjonizował psychologię i filozofię tworząc nową koncepcje człowieka, nie opierającą się, jak dawniej na prymacie świadomości Kartezjusza, lecz zbudowaną na trójdzielnej konstrukcji wnętrza:

1 warstwa (ego)- świadoma, kontaktująca się z rzeczywistością, najbardziej zbliżona do rozumu.

2 warstwa (id) - podświadoma, popędowa, instynktowna, składająca się z marzeń, pragnień, często seksualnych, nieocenzurowanych, wstydliwych.

3 warstwa (superego)- zawiera uwewnętrznione normy społeczne, nakazy moralne, jest rodzajem sumienia.

Superego cenzuruje potrzeby id, w wyniku czego powstają konflikty i spięcia odczuwane w sferze świadomości (ego). Freud zajął się badaniem faktycznych, ukrytych w podświadomości przyczyn zaburzeń psychicznych, lęków, nerwic.

PSYCHOANALIZA SPOŁECZNA - Gustaw Karol Jung. W odróżnieniu od nauczyciela Freuda mniejszą wagę przykładał do seksualności, w powstawaniu zaburzeń. Badał on nieświadomość zwłaszcza zbiorową, która opiera się na archetypach ( wzorach, wyobrażeniach pewnych postaw, praobrazach). Archetypy następnie przenikają do podświadomości indywidualnej. Np. archetyp kobiety (kobieta idealna), archetyp Polaka...

IWAN PAWŁOW - udowodnił, że i człowiekiem rządzą odruchy warunkowe (uzależnione od innego czynnika) i bezwarunkowe (instynktowne).

NAJWAŻNIEJSZE KIERUNKI W LITERATURZE

Największe zmiany dokonały się na polu poezji i prozy. Awangarda przodowała w sztukach plastycznych. Poszukiwano nowych środków wyrazu artystycznego, które odpowiadałyby odkryciom z zakresu psychologii i filozofii ( np. dzięki psychoanalizie powstał surrealizm- posługujący się technika wolnych skojarzeń, poetyką snu, wyobraźnią). Sztuka dążyła do subiektywizmu, niezależności, indywidualizmu. Odrzucono dotychczasowe kanony piękna i reguły tworzenia. Przykładem może być twórczość:

MARCELA PROUSTA autora słynnego cyklu W POSZUKIWANIU STRACONEGO CZASU. Jest to dzieło pisane ze skrajnie indywidualnej, subiektywnej perspektywy, fabuła jest pretekstowa, błaha, pozbawiona porządku chronologicznego, wydarzenia ustępują miejsca wspomnieniom, narracja zatem toczy się w głąb czasu, towarzyszy temu analiza psychologiczna.

JAMES JOYCE - ULISSES

w tej książce akcja Akcja papier wartościowy będący dowodem udziału jego właściciela w spółce akcyjnej. Posiadanie akcji upoważnia właściciela do głosowania na zebraniach akcjonariuszy oraz do uzyskiwania dywidendy,... Czytaj dalej Słownik geograficzny rozciąga się na kilkanaście godzin i dotyka tych samych wydarzeń opisywanych przez kilku różnych ludzi. Powstaje zatem wrażenie symultaniczności. Również na poziomie narracji i języka występuje nowatorstwo: technika strumienia świadomości , monologu wewnętrznego oraz zaburzenia struktury gramatycznej zdań.

FRANZ KAFKA - PROCES

stosował technikę oniryczną, opisując wydarzenia absurdalne, nieprawdopodobne, choć realnie przerażające. Posłużył się literacką parabolą(przypowieścią), by opowiedzieć o losie człowieka-każdego. Świat przedstawiony jest złowróżbny, mroczny, przyjmuje postać labiryntu - przestrzeń oddaje stan wewnętrzny człowieka.

KIERUNKI ARTYSTYCZNE

Dwudziestolecie jest okresem pojawienia się wielu prądów awangardowych, związanych z poszukiwaniami artystów epoki nowych środków ekspresji.

EKSPRESJONIZM

Pojawił się już w poprzedniej modernistycznej epoce, jednak zwłaszcza w XX-leciu się ujawnił. Jak nazwa wskazuje, kierunek poszukiwał nowych dróg wyrazu uczuć i przeżyć artysty, dzieło było ich rezerwuarem. Gwałtowność ładunku emocjonalnego powodowała deformację rzeczywistości, sztuka była krzykiem duszy, miała wstrząsnąć odbiorcą. Dalekie to było od mimetyzmu, realizmu, naśladowania rzeczywistości zewnętrznej. Sztuka ma być wyrazem nieskrępowanej duszy jednostki wybranej, czyli artysty, stąd język musi być wyzwolony spod konwencjonalnych reguł komunikacji, może być też skrajnie oryginalny, ekstrawagancki.

FUTURYZM

był ruchem skrajnie antytradycjonalistycznym, odrzucili oni wszelki kult dla przeszłości i dziedzictwa kulturowego. Zwrócili się w stronę nowoczesności, fascynowała ich cywilizacja, technika, wszelka nowa myśl. Chcieli w związku z tym stworzyć nowy ideał estetyczny - dynamiczny, czasem wulgarny czy agresywny. Cenili najwyżej nowatorstwo i oryginalność oraz swobodę twórczą. Zdanie chcieli wyzwolić spod norm gramatycznych i ortograficznych, mówili o poezji jako o "słowach na wolności". Stawiali na prowokację, zabawę i anarchiczną wolność.

Polskimi ośrodkami futuryzmu były:

Warszawa, gdzie tworzył Anatol Stern i Aleksander Aleksander Homer Iliada, bohater drugoplanowy; Parys
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Wat oraz Kraków, z następującymi poetami:

STANISŁAW MŁODOŻENIEC "Wiek XX"- wiersz manifest fascynacji współczesnością, nowoczesnością, osiągnięciami cywilizacyjnymi. Wariacje i eksperymentatorstwo w warstwie językowej.

TYTUS CZYŻEWSKI

BRUNO JASIEŃSKI "But w butonierce" megalomański żart artystyczny, poeta drwi ze swoich poprzedników, których przewyższa i ma za nic, on jest poeta przyszłości, do której krytycy, czytelnicy jeszcze nie dojrzeli, uśmierca wszystkich klasyków, uznane autorytety poezji (np. Staffa).

"Rzygające posągi"- stanowi najlepszy obrazowy przykład stosunku futurystów do przeszłości. Poeta dąży do uwolnienia słowa z szablonu, wiersz jest prowokacją, kpiną.

DADAIZM

Powstał z poczucia bezsensu wywołanego wojną, jednak w Polsce, gdzie wojnę postrzegano w kontekście odzyskanej wolności i niezależności, o jej absurdzie nie mówiono. Dadaizm się nie rozwinął zatem.

W |Europie prąd polegał głównie na negacji, odrzuceniu dawnych wartości, które się nie sprawdziły, nie uchroniły człowieka przed wojną i śmiercią a kultury przed ruiną. Dadaizm miał być wyzwoloną grą słów, bełkotem, zabawą, celowym bezsensem.

SURREALIZM (A.Breton napisał "Manifest surrealistyczny")

Sztuka jest wytworem wyobraźni, wolnej i podświadomie, nie podlegającej cenzurze rozumu czy społecznej. Również interpretacja tych obrazów wyobraźni musi być pozarozumowa.

NEOKLASYCYZM (Paul Valery)

Połączenie symbolizmu i klasycyzmu, pierwiastek intelektualny jest obecny.

NURT POEZJI CZYSTEJ (Henryk Bremond)

Poezja wyrasta z uczuć metafizycznych, jest poza sensem, nie musi niczego wskazywać czy nazywać, lecz ma zaświadczać o uczuciach.

CECHĄ WSPÓLNĄ AWANGARDY W CAŁOŚCI JEST POSTAWIENIE NA BUNT WOBEC TRADYCJI I ZASTANYCH W ŚWIECIE SZTUKI PRAKTYK, ŚRODKÓW, NARZĘDZI I FORM. NAJWAŻNIEJSZĄ

WARTOŚCIĄ STAŁA SIĘ WOLNOŚĆ, SWOBODA TWÓRCZA.

POEZJA POLSKA W DWUDZIESTOLECIU - UGRUPOWANIA

SKAMANDRYCI

Przedstawiciele: Julian Tuwim, Antoni Słonimski, Kazimierz Wierzyński, Jan Lechoń, Jarosław Iwaszkiewicz, związani z grupą był też Kazimiera Iłłakowiczówna, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Jerzy Libert.

Po 1918 roku grupa poetów skupiła się wokół literackiego czasopisma "pro arte et studio"(1918-1919), miejscem ich spotkań była słynna kawiarnia "Pod Pikadorem". Następnie już w bardziej formalny Formalny odnoszący się do formy, rozpatrywany z uwagi na formę, wymagany dla zachowania formy, porządku; zgodny z przepisami, urzędowy, oficjalny. Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych sposób zaczęli ze sobą współpracować, wydając czasopismo "Skamander"(1920-1929 oraz 1935-19), którego nazwa pochodzi od nazwy starożytnej rzeki opływającej Troję. Motyw rzeki - Skamandra pojawił się w dramacie Wyspiańskiego "Akropolis". Patronem ugrupowania został Leopold Staff. Związanie też byli ze środowiskiem "Wiadomości Literackich". Poeci tej grupy chcieli postrzegać się jako formację "programowo bezprogramową". W istocie jednak można określić kilka cech poezji Skamandrytów, które czynią ją rozpoznawalną.

1. Prawo do swobody twórczej, doboru tematu ze względu na indywidualną wrażliwość i talent. Uwolnienia artysty i poezji od pełnienia obowiązków względem ojczyzny, interesu państwowego (słynna fraza Lechonia w "Herostratesie": "a wiosna - niechaj wiosnę a nie Polskę zobaczę").

2. Zwrócenie się w stronę rzeczywistości, współczesności, którą wcześniej uznawano za "niepoetycką".

3. Pochwała życia w jego najbardziej biologicznym, banalnym, a nawet trywialnym wymiarze, kult witalizmu, aktywizmu i dynamicznej siły bijącej z rzeczywistości.

4.Poeta jest kreatorem, który może wszystko, ale nie jest, jak w tradycji romantycznej, wybrana jednostką, wywyższonym wieszczem, lecz zwykłym człowiekiem, świadomym swoich ograniczeń. Bohaterem tej poezji jest również człowiek codzienności, najczęściej mieszkaniec miasta.

5. Język miał odzwierciedlić współczesność, musiał zatem stać się prostszym, bardziej demokratycznym i przystępnym. Używano języka potocznego, pojawiły się również wulgaryzmy.

6. Formalnie jednak panuje tradycjonalizm tzn. zachowano klasyczne zasady budowy wiersza, w tym rymu i rytmu. Czerpano również z całej tradycji literackiej, nie odcinano się od przeszłości.

PRZEDSTAWICIELE

J. TUWIM - debiutował "Czyhaniem na Boga" w 1918r. , później wydał "Sokratesa tańczącego" w 1919r. Ważna jest grupa wierszy autotematycznych, dotyczących poezji:

"Poezja"- przeciwstawia się tu tradycji romantycznej nazywającej poetę wieszczem, wybrańcem.

"Nie chcę być przewodnikiem,

Chętnie w tłum się wcisnę,

Będę Ultimus inter pares" (ostatni wśród równych).

"Do Krytyków" - tematem wiersza jest jazda tramwajem, bohaterem jest pisarz, który kpi sobie z poważnych panów i poszukuje raczej radości i energii w zwyczajnym życiu.

W pewnym momencie jednak ten poeta zwykłości i codzienności, piewca nowoczesności i idei miasta zaczyna dostrzegać niebezpieczeństwa, które wraz z cywilizacyjnym rozwojem przyszły. Świadectwem tego jest wiersz "Mieszkańcy'' - bohaterem jest przeciętny mieszczanin, który jest przerażająco głupi, bezmyślny. Jego życie ograniczone jest ciasnymi horyzontami myślowymi, zawęża się do kilku schematycznych czynności. Mieszczanin nie ma własnych poglądów, wszystkie przejmuje z prasy, radia, poza mediami jego życie wypełnia pustka. Tuwim konstatuje:

"Straszne mieszkania. W strasznych mieszkaniach

Strasznie mieszkają straszni mieszczanie."

Również w "Et Arceo", gdzie nawiązując do Horacego, wyraża dystans wobec świata, w którym musi żyć - świata "chaosu i zgrozy, i pustki śmiertelnej". Powszechne zło i zepsucie powoduje wzrost uczucia rezygnacji i rozczarowania polską rzeczywistością. Stąd poeta woli pozostać na boku życia publicznego, zachowując jednak poczucie wyższości wobec bezmyślnego tłumu.

W wierszu "Do losu" Tuwim okazuje się być jednak tradycjonalistą. Cieszy się, ze został obdarowany przez los talentem twórczym, wrażliwością, która wyróżnia go spośród szarego i ogłupiałego tłumu. Talentowi poeta zawdzięcza najlepsze lata życia - młodość, miłość nawet pozycję materialną, ale przede wszystkim dar spojrzenia odkrywczego na rzeczywistość- przygnębiającą i chaotyczną. Wyraźnie Tuwim zwraca się w stronę klasycyzmu, rezygnuje ze spontaniczności na rzecz rygoru twórczego i dyscypliny. Poszukuje przepisu na nieśmiertelność - starożytni znali go.

BOLESŁAW LEŚMIAN

Bolesław Leśmian był wyjątkiem na tle swojej epoki, bowiem w przeciwieństwie do większości swych kolegów po piórze, nie przynależał on do żadnego ugrupowania poetyckiego dwudziestolecia. Jego debiut przypada jeszcze na okres Młodej Polski "Sad rozstajny" 1912, jednak większy rozgłos przyniósł mu późniejszy tom "Łąka" 1920 oraz "Napój cienisty" 1936. Twórczość jego można zakwalifikować do nurtu egzystencjalnego i filozoficznego , bliski mu był zwłaszcza kontekst bergsonizmu ( filozofii H. Bergsona), głoszącej prymat intuicji nad rozumem oraz witalizmu i aktywizmu. Świat to wynik walki między bezwładną materią a twórczym duchem - człowiekowi trudno wynik tej walki przewidzieć. Świat jest chaotyczny, przypadkowy, zaskakujący - Leśmian przedstawił to za pomocą fantastyki. Jego bohater jest zagubiony w rzeczywistości , ale próbuje zgłębić metafizyczną zasadę świata. Jedną z możliwych dróg poznania pozarozumowego jest kontemplacja, a ta przychodzi wraz z miłością, erotyką (" W malinowym chruśniaku"). Przyroda zawsze jest blisko człowieka, i to w niej powinien on szukać swojego sprzymierzeńca, nauczyciela. Stąd zainteresowanie tradycją literatury ludowej. Był twórcą znakomitych ballad filozoficznych:

DUDIOŁEK

Fabuła obejmuje wyprawę chłopa Bajdały, który w towarzystwie zwierząt domowych wędruje po świecie. Zmęczony, postanawia odpocząć i zapada w sen, w trakcie którego zjawa Dusiołek zaczyna dręczyć i dusić chłopa. Wybudzony nagle, Bajdała wyrzuca swym zwierzętom, że nie broniły go przed zmora i nie budziły go z koszmarnego snu. W istocie prawdziwy zarzut kieruje chłop do Boga, za to ,że stworzył on cos tak paskudnego i złego jak Dusiołek.

Ta prosta ballada o ludowym Dusiołku kryje w sobie jedno z zasadniczych pytań w teologii: jak to możliwe, że w doskonałym dziele Bożym jest miejsce na zło, brzydotę, z którym człowiek musi się zmierzyć?

DZIEWCZYNA

Dwunastu braci, usłyszawszy za murem głos dziewczyny, zakochuje się w niej i próbuje się do niej dostać. Poddają się morderczej pracy, w końcu umierają z wycieńczenia, dalej jednak ich cienie kontynuują zadanie, wreszcie same młoty, próbują postać się do dziewczyny. Gdy jednak mur pada, ukazuje się, że nikogo tam nie ma. To kolejny przykład ballady filozoficznej - przeznaczeniem człowieka jest śmierć, pogoń za marzeniami jest pogonią za pustką.

TRUPIĘGI

Tytułowe trupięgi to buty z łyka, jakie zakłada się nędzarzom do trumny. Są one więc symbolem ubóstwa, na jakie skazany jest człowiek na ziemi. Poeta utożsamia się z losem nędzarza, który jest w istocie jak każdy człowiek słaby, osamotniony, kruchy. To kolejny utwór podejmujący polemikę z doktryną Kościoła, ponieważ to właśnie Bóg odpowiedzialny jest za stworzenie zła, biedy i nędzy. Człowiek został tak przez niego zaprogramowany, że żadna próba oparcia się swemu losowi, żaden bunt nie może ostatecznie go wybawić od nędzy istnienia.

W MALINOWYM CHRUŚNIAKU

Najsłynniejszy cykl erotyków Leśmiana, rozpoczynający się wierszem o tym samym tytule. Spotkanie kochanków w lesie podczas zbierania malin, które przeistacza się w erotyczną pieszczotę. Miłość, poczucie cielesnej bliskości, fascynacja zostają wyrażone za pośrednictwem przyrody, w języku niewinnej konsumpcji owoców leśnych. Natura staje się częścią tego wyznania, towarzyszy kochankom:

"Bąk złośnik huczał basem, jakby straszył kwiaty,

Rdzawe guzy na słońcu wygrzewał liść chory,

Złachmaniałych pajęczyn skurczyły się wisiory

I szedł tyłem na grzbiecie jakiś żuk kosmaty."

Opis przyrody jest zmysłowy i bardzo plastyczny - opiera się bardziej na dotyku niż percepcji wzrokowej. Buduje to przestrzeń intymności, mieszczącą się w zasięgu ramion kochanków. Podkreśla to również, że kochankowie znajdują się wewnątrz chruśniaka, w ukryciu, natura stanowi ich faktyczną osłoną przed ciekawskim wzrokiem innych. Wiersz jest świadectwem mistrzostwa Leśmiana w budowaniu subtelnego nastroju erotyzmu.

K.I. GALCZYŃSKI

Jego twórczość to wyjątkowe połączenie liryzmu, baśniowości, groteski i satyry. Sam siebie poeta kreuje na artystę cygana, będącego jednocześnie kimś przeciętnym, zwyczajnym - również w poezji łączy on zwyczajność, banalność z fantastyką, kreacją. Widać to też i w języku, który raczej szedł w stronę codzienności, potoczności. Gdy sięgał po tematykę społeczno-polityczną, używał zawsze groteskowej satyry. Wiersze reprezentacyjne to:

SERWUS MADONNA

Wiersz autotematyczny : o poezji i artyście, który rezygnuje ze sławy, również tej pośmiertnej, odrzucając Horacjańską koncepcję poezji jako "exegi monumentum"(pomnika trwalszego niż ze spiżu). On wybiera los poety cygana. Choć faktycznie tytułową madonnę uważa za swoją muzę, kochankę i matkę - to jednak nie ma to nic wspólnego z patosem uwielbienia. Stąd potoczny i nieoficjalny zwrot "serwus". Jaka poezja, tak muza- bądź odwrotnie! W tym stosunku poety do źródła swego natchnienia widać najlepiej koncept jego poezji.

KRYZYS W BRANŻY SZRLATANÓW

Kultura jarmarczna, ludowa i ludyczna(zabawowa) jest częstym motywem w jego twórczości, a także źródłem inspiracji. Prezentuje postać szarlatana, handlującego na jarmarku woskowymi lalkami "od miłości, maściami od samotności i Polikarpa kością" . Są to przedmioty współcześnie nieużyteczne, sprzedawca dlatego właśnie uznany jest za oszusta, bo nie oferuje nic wartościowego z punktu widzenia swego czasu. W takim obrazie twórcy łączy się liryzm, melancholia z humorem i groteską.

ULICA TOWAROWA

To obrazek z codziennego życia dwudziestolecia, które toczyło się na ulicach robotniczych - klasy, która właśnie wtedy ukształtowała się uzyskując swoja tożsamość. Przestrzeń, gdzie poeta próbuje dostrzec ślady piękna, poetyckości, melodii, zdominowana jest przez widok elektrowni oraz kina. Ludzie mieszkający w tej dzielnicy, wylegają na ulicę, oczekując od niej czegoś więcej niż tylko rozrywki. Ulica to ich życie, przyjaźnie, romanse, awantury.

LEOPOLD STAFF

Poeta "3 epok", poeta klasyk, patron Skamandrytów.

ARS POETICA

to skrót jego koncepcji poezji, której celem jest utrwalenie tego, co ulotne, przemijalne, chwilowe, co drzemie w duszy człowieka. Musi być ona jednak komunikatywna, tj. łatwa w odbiorze, jest to warunek szczerości poezji. Poprzez rytmy i dźwięki ma zaklinać to, co nieuchwytne.

POETA

Utwór określa miejsce poety w społeczeństwie, jego rolę i cel. Poeta jest kimś wyjątkowym, wyraża jednocześnie swój głos jak i głos ogółu, ale nie może podporządkować się większości.

WYSOKIE DRZEWA

Klamrą spinającą utwór jest wers: "O, cóż jest piękniejszego niż wysokie drzewa", będącego wyrazem zachwytu nad pięknem krajobrazu. Dominuje nastrój podniosły, patetyczny. Doskonałość i precyzja użytych środków stylistycznych świadczy o mistrzostwie rzemiosła Staffa. Sięga on po synestezję, by pobudzić wszystkie zmysły odbiorcy.

KARTOFLISKO

Typowy utwór obrazujący zwrot Staffa w stronę zwykłej codzienności. Choć temat jest banalny, to jednak forma wysoka jest zachowana. Posługuje się tu techniką realistyczna, filmową. Poeta decyduje się jednak na użycie prostych środków stylistycznych, adekwatnych do tematu - tylko tak może zrealizować ideał prostoty.

AWANGARDA KRAKOWSKA

należą tu Tadeusz Peiper, Julian Przyboś, Jalu Kurek, Jan Brzękowski. W latach 20 -tych formułuje się wokół czasopisma "Zwrotnica", wydawanego przez Tadeusza Peipera grupa poetycka zwana Awangardą Krakowską. Program był dość jasno przedstawiony:

1.3M- miasto, masa, maszyna - kult współczesności, techniki, postępu cywilizacyjnego, idei urbanizacji.

2. Poeta nie jest natchnionym wieszczem, lecz rzemieślnikiem, który w trudzie (niemal fizycznym) pracuje nad oporną materią słowa. Jest to jego obowiązek, z którego powinien wywiązać się jak najsumienniej. Powinien poszukiwać nowych dróg wyrazu, inspiracje czerpiąc z teraźniejszości - ona się rozwija, nie przeszłość.

3.Kreacyjny wysiłek musi być wyznaczony w ramach zasady ekonomii słowa i dyscypliny użycia słowa. Maksimum treści w minimum środków wyrazu.

4. Język poetycki jest różny od języka potocznego czy prozy, ponieważ nie nazywa rzeczy wprost, posługuje się metaforą, która wprowadza twórczą wieloznaczność.

5.Metafora to królowa środków poetyckich - nie odwzorowuje rzeczywistości, tylko ją przetwarza, jest przy tym ekonomiczna. Nie ma pełnić funkcji estetycznej tylko semantyczną, choć i o kunsztowność tu chodzi- poezja to tworzenie pięknych zdań.

6. Rymy odległe i niedokładne to walka z tradycyjną łatwą melodyką poezji.

7. Poetyka ekwiwalentu - mówienie o uczuciach i przeżyciach nie bezpośrednio, lecz poprzez metafory. Odrzucenie sentymentalizmu i taniej uczuciowości.

JULIAN PRZYBOŚ

NOTRE DAME

Świadectwo współczesnego człowieka niewierzącego, który czuje się przytłoczony wielkością materialnego świata. Nie Bogu, do którego wiara, zmotywowała ludzi, by tworzyli tak ogromne budowle, należy się podziw, lecz geniuszowi człowieka i jego faktycznej sile.

GMACHY

Człowiek jest współczesnym Bogiem, twórcą projektu swej rzeczywistości. Robotnicy są realizatorami tego planu - to dzięki nim dachy składają pokłon człowiekowi i całemu miastu. Wiersz to pochwała wysiłku i pracy, którą można osiągnąć prawie wszystko.

LIPIEC (przykład metafory)

"Na świadectwach wzbici w radość, odlecieli uczniowie

Drży powietrze po ich śmigłym zniku"

WŁADYSŁAW BRONIEWSKI (juz nie awangarda, lecz poezja proletariacka)

Tworzył on poezję mówiącą o społecznej krzywdzie, niesprawiedliwości w imieniu wszystkich pokrzywdzonych, nie w jego własnym. Rolą poezji jest walczyć o lepszy świat, musi zatem ona być ostra, zdecydowana, zaangażowana. Ma wyrażać ona problemy człowieka, robotnika, poeta jest romantycznym posłańcem, który agituje, porywa do walki. Historia, polityka jest stale obecna w tej poezji. Przyszłość jest istotna, o ile pamięta się o przeszłości. Sięga zatem Broniewski do tradycji głównie polskiego romantyzmu w jego odmianie patriotycznej i aktywistycznej. Poeta jest bezkompromisowym bojownikiem o lepsze jutro, jest Prometeuszem nowych czasów. Wszystkie te zadania wymienia i określa w swoim programowym wierszu pt. "Poezja". Poezja potrzebna jest i twórcy i odbiorcy - narodowi, który znajduje w niej siłę, motywacją i ostoję w trudnych chwilach, wyciszając jednak negatywne, destrukcyjne uczucia.

ZAGŁEBIE DĄBROWSKIE

Tematem jest życie i codzienne troski mieszkańców Zagłębia. Poeta staje się obrońcą pokrzywdzonych robotników w sporze z ich pracodawcą dopuszczającym się wyzysku oraz całym systemem strzegącym , jak policjant, niesprawiedliwości. Broniewski używa środków ekspresjonistycznych(barwy), aby zobrazować swój gniew. Obszar, który miał przynieść Polsce dobrobyt, stał się źródłem nędzy i poniżenia.

PROZA POLSKA XX-LECIA MIĘDZYWOJENNEGO

PRZEDWIOSNIE

To pierwszy ważny tekst o charakterze rewizjonistycznym w XX-leciu, który pokazał ogrom rozczarowania młodego społeczeństwa polskiego znajdującego się na początku ("przedwiośniu") swej drogi do dojrzałej demokracji. Proces ten, jak dla Baryki, będzie rodzajem poszukiwań trwałych wartości, idei, możliwych do zrealizowania i planów reform możliwych do przeprowadzenia. Poszukiwania te odbywają się w wielu sferach społecznych. Żeromski opisuje je jako tło dla losów Baryki w Baku i Polsce.

CHARAKTERYSTYKA Charakterystyka zestawienie cech charakterystycznych osoby lub rzeczy, analiza, interpretacja, oddanie (w dziele naukowym, artystycznym) cech zewnętrznych i wewnętrznych osoby, postaci literackiej, zjawiska itp.
...
Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
GRUP SPOŁECZNYCH I ŚRODOWISK

Najpierw umieszcza pisarz Barykę w kontekście rewolucji, a więc w środowisku komunistów, każąc mu entuzjastycznie przyjąć ich ideologię, dzięki której odnajduje się on wśród rewolucjonistów. Wkrótce okazuje się jednak, że środowisko to jest bardziej nastawione na bezwzględną walkę o władzę, majątki i pozycję niż na realizację szlachetnych haseł równości i sprawiedliwości.

Kolejna grupą społeczną, do jakiej trafia Cezary już w Polsce, jest tradycyjne ziemiaństwo w Nawłoci. Wnet dostrzega on upadek tej klasy, pławiącej się w dostatku i wiodącej próżniacze, pozbawione odpowiedzialności moralnej i politycznej życie. Ignorancja ziemiaństwa powoduje, że grupa ta nie potrafi i nie chce świadomie ocenić zagrożeń idących ze wschodu. Groźba bolszewickiej rewolucji, uderzającej przecież w tę grupę społeczną, nic ich nie obchodzi. Szlachta nie angażuje się też w proces odbudowy państwa polskiego, żyje niezmiennie od wieków, nie zauważając nawet, ze zmieniły się i czasy i rzeczywistość dookoła nich. Wielosławscy stwarzają sobie arkadyjski świat beztroski, zabawy, dobrobytu, nie chcą wychodzić poza jego granice. Początkowo Cezary jako młody chłopak rozkoszuje się tą sielską atmosferą, wypoczywa po trudach wojny, oddaje się romansowaniu, po pewnym czasie dostrzega jednak ogrom bezmyślności ziemiaństwa. Barykę zaczyna razić tradycjonalizm i konserwatyzm szlachty, anachronizm jej poglądów lub ich rażący brak. Zarzuca on jej, że będąc na szczycie hierarchii społecznej, nie chce wziąć odpowiedzialności za losy kraju i ludzi biednych. Udział w wojnie polsko-radzieckiej 1920 był dla nich bardziej awanturniczo-przygodowym epizodem niż efektem przemyślanej decyzji politycznej.

Przede wszystkim jednak Baryka dostrzegł tuz obok Nawłoci- w Chłodku umierających z głodu i nędzy komorników, których losem nikt się nie przejmował. Wyzyskiwani i oszukiwani od wieków przez panów i rządców, przyjęli oni swój los za normę, wyzbyli się poczucia własnej godności. W systemie pańszczyźnianym, w którym mentalnie tkwią chłopi, nie ma miejsca na świadomość i bunt. Przyjmują oni i znoszą bez sprzeciwu swój los, wiodąc bydlęcy żywot.

Środowiskiem podobnie zaniedbanym i opuszczonym jest gmina żydowska w Warszawie, gdzie nędza miesza się z brudem. W odrodzonej Polsce, w której każdy miał czuć się szczęśliwy i wolny kwitnie ubóstwo przekazywane z pokolenia na pokolenie oraz nieludzki wyzysk, który czyni z biednych niewolników. Kompletny brak zainteresowania ich losem ze strony elity rządzącej jest aż nadto widoczny. Tę sytuację, według Żeromskiego, należało koniecznie zmienić.

REWOLUCJA

Rewolucja to gwałtowny przewrót społeczny, mający na celu obalenie panującego dotychczas ładu, uznanego za niesprawiedliwy i zastąpienie go nowym porządkiem. Prototypem jest Rewolucja Francuska 1789, głosząca hasła: wolności, równości i braterstwa, również charakterystyczny był jej przebieg - rewolucja zakończyła się krwawymi zamieszkami, które pochłonęły wiele ofiar, w tym jej twórców.

Rewolucja 1917 wymierzona była przeciwko tyranii carskiego ustroju. Jej wydarzenia rozgrywają się w Baku, ocena ich dokonana jest z perspektywy dorastającego Cezarego Baryki. Widzimy ogromny entuzjazm młodych, którzy w imię braterstwa, powszechnej równości i sprawiedliwości żądają obalenia dawnego ładu i dawnych autorytetów. Cezary zbuntowany i nieposłuszny uczestniczy z chęcią w wiecach i masowych egzekucjach, w czasie których giną przeciwnicy rewolucji, więc strażnicy dawnego znienawidzonego porządku. Jednak pod przykrywką tych szlachetnych haseł, kryje się zwyczajna walka o władzę i wpływy, towarzyszą jej najniższe instynkty. Baryka przekonuje się o tym , gdy widzi trupa swojej matki, której został zrabowany z palca nawet ślubny pierścionek. Również praca przy grzebaniu trupów uświadamia mu ogrom ofiar, jakie pochłonęła rewolucja ( tu pogrom Ormian dokonany przez Tatarów), skalę zniszczenia i nędzy ludzi. Rewolucja w ocenie Żeromskiego nie jest sposobem budowania nowej rzeczywistości społecznej, na zniszczeniu, nienawiści i cierpieniu nie można zbudować niczego konstruktywnego. Pisarz przestrzegał Polaków przed myśleniem o łatwych i radykalnych środkach zmiany tragicznej sytuacji w kraju po odzyskaniu niepodległości. Jednak, podobnie jak Baryka, uważa on, iż narodowi potrzebna jest jakaś silna idea, która zespoli go i wyznaczy drogę dalszej przemiany. Pojawiają się m. In. dwie koncepcje kontrowersyjne: reform (Gajowiec) i rewolucji (A.Lulek i komuniści).

GRANICA - ZOFIA NAŁKOWSKA

NOWATORSTWO FORMALNE

Nowatorstwo powieści Nałkowskiej polega wiec na zmianie funkcji tekstu literackiego, który nie ma tylko intrygować, przez ukrywanie przyszłych wydarzeń, lecz ma raczej pobudzać do myślenia, intelektualnej analizy. Stąd inwersja czasowa i towarzyszące nam przez całą lekturę pytanie: "dlaczego tak się stało", nie zaś tradycyjne: "co będzie''. Analiza utworu w dużej mierze zależy od aktywności czytelnika, bowiem Nałkowska nie wyręcza nas w ocenie bohaterów: jej postacie nie są jednoznacznie dobre lub złe, ich opis to zbiór różnych punktów widzenia, opinii, sądów. Jeśli pada w tekście stwierdzenie: "Jest się takim jak myślą ludzie, nie takim jak myślimy my", nie jest to w istocie dogmat, lecz problemowe pytanie kierowane do czytelnika - on sam musi odpowiedzieć, czy się z tym zgadza. Powieść psychologiczna stara się docierać do prawd ogólnych o naturze człowieka, Nałkowska wierzy, że można zbliżyć się do niej jedynie przez rzetelne nakładanie na siebie, konfrontowanie różnych punktów widzenia. To bohater stoi w centrum, wydarzenia pełnią wobec niego tylko rolę kontekstu, który dopowiada nam pewne rzeczy, stąd fragmentaryczność akcji w "Granicy". Ziembiewicz jest przedmiotem tej analizy psychologicznej, wszystkie inne wątki poboczne, pełnią również funkcje oświetlającą wobec jego osoby. Nałkowska rezygnuje z analizy zdarzeń, na rzecz analizy psychologicznej.

CHARAKTERYSTYKA WARSTW SPOŁECZNYCH

ZIEMIAŃSTWO należą do niego rodzice Zenona. Są oni powierzchownie wykształceni, ale odznaczają się dużym stopniem megalomanii (zarozumialstwa), dlatego też starają się za wszelką cenę podtrzymać znaczenie swej klasy, hołdują przeszłości i tradycji, traktowanej bezkrytycznie. Przynależą jakby do minionej epoki, nie rozumieją kapitalistycznego świata, nie radzą sobie z nowymi prawami rynku, stąd upadek ich stanu majątkowego. Brak im też politycznej świadomości.

BOGACZE-należą tu państwo Tczewscy, którzy posiadając wciąż duży majątek, chcą zachować przywilej władzy z nim związany. Aby móc wpływać na sytuację polityczną w kraju, podporządkowują sobie czasopismo Czechlińskiego( potem też Ziembiewicza ) "Niwę". Ukazują się w niej tendencyjne, konserwatywne artykuły. Jako grupa są groźni dla prawdziwej demokracji i wolności obywatelskiej, jako jednostki są groteskowi, karykaturalni, śmieszni. Starają się podkreślić swą wyższość, otaczają się wpływowymi ludźmi, są poważni, majestatyczni. Niestety to oni dyktują warunki społecznego awansu, tworząc politykę i gospodarkę kraju.

MIESZCZAŃSTWO- należą tu Cecylia Kolichowska, część jej mieszkańców-ci zajmujący mieszkania od frontu, Zenon i Elżbieta Ziembiewiczowie, Toruciński (właściciel sklepu galanteryjnego), Chązowicz (cukiernik). Podobnie jak ziemiaństwo próbują stworzyć pozory dobrobytu : salon Kolichowskiej to przykład tandety, przepychu i braku dobrego smaku i wyczucia estetycznego. Wyznawcy podwójnej moralności, dulszczyzny, względem niżej sytuowanych odnoszą się z największą pogardą a nawet odrazą. Nie mają jednak żadnych wpływów, ani też większych perspektyw na rozwój, ze względu na ich uzależnienie od bogatej szlachty. Wynikiem tego jest stagnacja i marazm, który powoduje ich przesadną koncentrację na sobie, dramatyzowanie, wyolbrzymianie normalnych problemów ludzkich (Cecylia, która nie umie pogodzić się ze starością)

INTELIGENCJA- wywodzi się z różnych grup społecznych, najczęściej osiada w miastach, stając się mieszczaństwem ( Zenon)

BIEDOTA, PROLETARIAT-Joasia Gołąbska, Franek Borbocki, inni mieszkańcy sutereny p. Kolichowskiej, także pracownicy folwarczni Ziembiewiczów. Żyją oni na skraju ubóstwa, w nędznych warunkach, jak szczury w ciemności i wilgoci. Muszą zgodzić się na takie warunki, bo nie mają żadnej możliwości odmienienia swego losu. Nie mają żadnych praw, pozostawieni są też bez opieki, w tym medycznej, traktowani są przez wszystkich z pogardą. Śmierć wśród starców, dzieci Dzieci Z. Nałkowska Medaliony - Dorośli i dzieci w Oświęcimiu, bohaterowie autentyczni; dzieci przybywające do Oświęcimia nie miały wielkich szans przetrwania. Mniejsze i słabsze natychmiast kierowano... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum i ludzi młodych jest czymś normalnym, widzimy to na przykładzie losu rodziny Gołąbskich - Joasia umiera na gruźlicę, Jadwisia małoletnia, ociemniała siostra z niedożywienia. Ci, którzy pracują, są nieludzko wykorzystywani, z tego wyzysku rodzi się ich bunt. Robotnicy zaczynają domagać się swych praw, do pracy i wynagrodzenia, opieki, do lepszego życia. Organizują strajki i manifestacje. Jednak władza robi wszystko, by im w tym przeszkodzić- Franek Borbocki za działalność wywrotowa trafia do więzienia.

WIELOZNACZNOŚĆ UTWORU (REALIZUJĄCA SIĘ POPRZEZ WIELOZNACZNOŚĆ TYTUŁU POWIEŚCI)

GRANICA FILOZOFICZNA I PSYCHOLOGICZNA (POZNAWCZA)

"Jakimi ludźmi jesteśmy naprawdę? Czy takimi, jakimi nas widzą inni, czy też takimi, za jakich sami się uważamy?".

To rozdźwięk między opinią prywatną, subiektywną jednostki a oceną społeczną, z zewnątrz. Po której stronie ostatecznie leży prawda - własnego ''ja'' czy opinii publicznej? Nałkowska twierdzi, że prawda absolutna nie istnieje, do prawdy można próbować jedynie się zbliżyć, sumując równe punkty widzenia na daną sytuację. Jednostki często ulegają manipulacji wewnętrznej i zewnętrznej.

GRANICA SPOŁECZNA- społeczeństwo jest skonstruowane na mocy podziałów - w systemie feudalnym czynnikiem dzielącym ludzi było urodzenie, w nowoczesnym kapitalistycznym układzie jest to stan posiadania, majątek. Podziały rodzą zaś obyczajowość, etykę, hierarchię, konwenanse, określają marzenia,...Bariery między jedną klasą a druga są ogromne, często nieprzekraczalne. Rzeczywistość społeczne oparta jest na pojęciu ludzkiej krzywdy.

GRANICA MORLANA - to linia wyznaczająca normę społecznego zachowania. Przekroczenie jej, nie bezpośrednio i często nie od razu, ale zawsze prowadzi do upadku duchowego jednostki, która nie potrafi poradzić sobie z surową opinią społeczną i dręczącymi ją wyrzutami sumienia. Ziembiewicz przekracza granicę moralną dwukrotnie: gdy zapomina o swoich młodzieńczych ideałach, stając się pionkiem w grze o wpływy i władzę oraz zwalnia się z moralnej odpowiedzialności za romans i krzywdę dwóch kobiet z tym związaną.

NOCE I DNI - MARIA DĄBROWSKA

W całym utworze słychać echo powstania styczniowego. Główna bohaterka Barbara jest prawdziwą patriotką, pielęgnuje pamięć o tym wydarzeniu, nienawidzi wszystkiego co łączy się z zaborcą. Darzy szacunkiem tych, którzy brali udział w powstaniu, bądź jakoś są z nim związani (m.in. Bogumił tak zwraca jej uwagę).

Tak powstaje i jest podtrzymywany mit powstania styczniowego.

Barbara jednak nie kocha Bogusława - wychodzi za mąż z obowiązku i w obawie przed opinią publiczną ( nie jest już najmłodsza). Jest postacią pełną sprzeczności, egotyczną i skoncentrowaną na sobie, ale dobra matkę i gospodynią. Ma wiele lęków, bywa nietolerancyjna i wybuchowa.

Bogumił w przeciwieństwie do żony wolałby o powstaniu zapomnieć. Jest to traumatyczne przeżycie, które zmusiło go , by przedwcześnie wydoroślał. Kontakt ze śmiercią nauczył go cenić życie. Koncentruje się na pracy, ziemi, jest realistą i jest pragmatyczny. Kocha żonę, na równi z pracą. Stara się być zawsze odpowiedzialnym za swoje czyny. W życiu kieruje się zdrowym rozsądkiem.

FERDYDURKE - WITOLD GOMBROWICZ

Powieść napisana wbrew konwencji literatury mimetycznej, nie respektuje zasad przyczynowości i prawdopodobieństwa, nie posługuje się konstrukcją 3-cioosobowego, obiektywnego narratora. Jest parodią powieści tradycyjnej, stosuje metodę deformacji jako narzędzia pokazywania świata. Kompozycja powieści otwartej i luźnej - 3 częściowa, ale rozdzielona autonomicznymi fragmentami, dygresjami. Gombrowicz parodiuje m.in. konwencje powieści szkolnej, romansu obyczajowego, sielanki wiejskiej. Język wykazuje olbrzymie nowatorstwo - neologizmy splatają się z parodią znanych stylów literackich- np. romantycznego. Pojawiają się słowa-klucze: gęba, łydka, pupa, za pomocą których odbywa się deszyfracja sensu. Zarówno tytuł jak i formuła zakończenia są absurdalne i przeczą tradycyjnym zasadom komunikacji między autorem, dziełem i czytelnikiem.

Również narracja rozbita jest na trzy głosy: autora, narratora pierwszoplanowego, pierwszoosobowego Józia i narratora w trzeciej osobie w autonomicznych opowiadaniach "Filidor dzieckiem podszyty" i "Filibert dzieckiem podszyty". Wynikiem zmieszania tych głosów jest niejednorodność stylowa i gatunkowa tej antypowieści.

W sferze ideologicznej na pierwszy plan wysuwa się problem Formy, którą Gombrowicz różnie nazywa: gębą, pupą. To rodzaj wytwarzającego się w kontaktach międzyludzkich schematu, który musi zostać zrealizowany, by jednostka mogła być zrozumiana. Przed Formą nie ma ucieczki, bowiem bezformie grozi wypchnięciem poza nawias społeczeństwa. W istocie każdy bunt jest przyjęciem jakiejś innej maski, gęby. Forma to nie sztuczność, bowiem naturalność, oryginalność w ogóle nie istnieje. Nie ma żadnego prawdziwego ja, jest tylko Forma. Dorosłość to często pozór kryjący w sobie wtórną niedojrzałość. Dzieciństwo jest stanem nie wyzwolonym od formy, nie do końca naturalnym, również dzieci podlegają kontroli społeczeństwa. Dzieciństwo to również próba buntu wobec oczekiwanej dojrzałości - to odmowa przybierania gotowych, poważnych i akceptowalnych "gęb".

PROZA BRUNONA SCHULZA

Można ją rozpatrywać w nurcie surrealizmu (poetyka snu, oniryzm) i kreacjonizmu ( jako przeciwieństwa techniki realistycznej), a także w obrębie sensualizmu. Te trzy konteksty przyczyniły się do powstania stylu oryginalnego, barwnego, zmysłowego Schulza. "Sklepy cynamonowe " i "Sanatorium pod Klepsydrą" to najciekawsze opowiadania polskiej awangardy, będące na granicy prozy i poezji.

JAROSŁAW IWASZKIEWICZ- PANNY W WILKA

Ważną rolę odegrało to doświadczenie Iwaszkiewicza z lat młodości, kiedy jako korepetytor przebywał w dworku w Byszewie. Wspomnienia stamtąd posłużyły mu do stworzenia obrazu życia w Wilku.

Iwaszkiewicz poruszył w swoim opowiadaniu problem filozoficzny - śmierci i przemijania oraz psychologiczny - ludzkiej reakcji na te traumatyczne wydarzenia. Pomiędzy nie wplótł również ważny motyw miłości (erotycznej), która z przemijalnością i śmiercią musi się zmierzyć. Związek miłości z czasem, który przemija jest głównym motywem opowiadania "Panny z Wilka". Bohater powraca do miejsc młodości, gdzie przeżywał pierwsze fascynacje erotyczne, w reakcji na śmierć przyjaciela. Chce pogodzić się z teraźniejszością poprzez przywołanie swej przeszłości. Jakaś siła ciągnie go do Wilka, jakby klucz do poznania siebie i życia tkwił właśnie w tych dawno zapomnianych przeżyciach. Powrót do przeszłości jednak nie udaje się, bohater uzyskuje świadomość, lecz nie rozpoznaje swej przeszłości. Konfrontując się i rozmawiając po latach z dojrzałymi kobietami, które kiedyś, jako dziewczęta, go tak fascynowały nie odnajduje tamtych emocji, tamtej wspólnoty. Słyszy jakby inna wersje wydarzeń z przeszłości, co uświadamia mu, iż nie łączyła go faktyczna, głęboka więź z pannami z Wilka. Ani wtedy, ani potem w życiu nie umiał on zaangażować się w żaden związek. Powraca on ostatecznie do teraźniejszości, bogatszy o tę wiedzę, jednak nie bardziej szczęśliwy. Do przeszłości bowiem możemy powracać, ale wskrzeszać jej i kontrolować już nie potrafimy.

Staś bohater "Brzeziny" jest również bohaterem młodym , jednak ciężko naznaczonym cierpieniem - walczy on bowiem ze śmiercią, wiedząc, ze nie może z nią wygrać. Jego strategią w tym boju jest całkowite zwrócenie się w stronę życia, w jego najczystszej, biologicznej, fizycznej postaci. Staś często przywdziewa maskę błazna, mądro-głupiego trefnisia, który ze śmierci i życia jednakowo drwi, ciągle prowadząc kokieteryjną grę z jednym i drugim. Ważna w tym rolę odgrywa miłość fizyczna, zmysłowa oraz kobieta. Na przeciwko śmiertelnie chorego, ale hedonistycznego Stasia postawić należy brata Bolesława, pogrążonego w marazmie i depresji, po śmierci żony Stopniowo, ucząc się aktywności od Stasia, wydobywa się on z dołka i potrafi patrzeć już w stronę życia, nie śmierci, która odebrała mu ukochaną. Paradoksalnie "umarły za życia" od śmiertelnie chorego brata uczy się przetrwania mimo wszystko.

DWUDZIESTOLECIE - PROZA POWSZECHNA (LIT. OBCA)

F.KAFKA - PROCES

"Proces" Franza Kafki jest interpretowany jako przykład powieści parabolicznej, w której jak w biblijnej przypowieści, pod maską wydarzeń kryją się najważniejsze, uniwersalne prawdy o człowieku i świecie. Tak jak fabuła jest w istocie pretekstowa, tak postacie występujące tu mają tylko pozory indywidualnych, w rzeczywistości są to pewne typy, ilustrujące raczej postawy, jakie człowiek może przyjąć wobec tych wartości. Bohaterowie pozbawieni są zatem osobowości, psychicznie skomplikowanego wnętrza. Parabola to wskazówka, którą należy rozszyfrować. Najczęściej posługuje się ona symbolem czy alegorią, znaną w danej kulturze. Czas i miejsce akcji przypowieści pozostaje nieokreślone, pozostałe cechy zaś tego gatunku sprawiają, iż opowiedziana historia staje się możliwa zawsze i wszędzie.

"Proces" zbliża się również do innej formy znanej w tradycji średniowiecznej - do moralitetu, którego bohaterem jest Człowiek- Każdy - reprezentant całej ludzkości, skupiający w sobie cechy prototypowego człowieka

Kafka stworzył egzystencjalną paraboliczną opowieść o losie ludzkim, który podobny jest walce z nieznaną, wszechobecną siłą, wobec której jednostka na darmo się buntuje. Życie człowieka toczy się zgodnie z tym odwiecznym scenariuszem, musi on podjąć absurdalną i z góry spisaną na straty walkę, mając nadzieję na odzyskanie kontroli nad własnym bytem, podczas gdy wyrok jest już ustalony. Na końcu tej egzystencjalnej drogi nie ma już jak w moralitecie, ani obietnicy zbawienia, ani groźby potępienia. Śmierć jest kresem wszystkiego, zatem każdy nasz wybór traci sens - cokolwiek zrobimy koniec jest jeden i nieunikniony. A jednak żyć trzeba i próbować oszukać siebie samego, że coś możemy jeszcze zrobić, by znaleźć ocalenie.

Kafka napisał utwór nie wpisujący się w tradycję literatury realistycznej, opierającej się na zasadzie mimetyzmu. Nie można stosować tu narzędzi analizy psychologicznej - postacie są pewnymi typami. Nie można również posłużyć się logiką w odczytaniu wydarzeń, które są absurdalne. Kategorie miejsca i czasu są zatarte - tworzą one coś na kształt uniwersum - obrazu wszechświata. Wszystko to sprawia, że "Proces" odczytywany był w metaforycznym sensie (kontekst egzystencjalizmu). Dosłowne odczytanie stało się możliwe w czasach panowania reżimów totalitarnych, zwłaszcza komunistycznego.

ZIEMIA PLANETA MAŁP - A. DE SAINT- EXUPERY

Dominującymi motywami są : miłość do życia człowieka, chęć poznania go. Prozę tę należy rozpatrywać w kontekście wartości humanistycznych. Bohaterem jest lotnik (pisarz również nim był), który ziemię chce poznać od każdej możliwej strony. W czasie pracy wielokrotnie jego wiara w siebie i chęć życia wystawione były na ciężkie próby. Walka o przetrwanie była najczęściej walką z samym sobą, a zwycięstwo dawało poczucie kontroli nad przeciwnościami losu i siły człowieka. Tylko w sytuacji granicznej, kryzysowej można rozpoznać i należycie docenić wartość życia.

KOMU BIJE DZWON - E.HEMINGWAY

Proza tworzona w kontekście behawioryzmu, zatem koncentruje się na opisie człowieka postrzeganego przez pryzmat jego zachowania, odruchów, jakie towarzysza mu w krytycznych sytuacjach. Bohaterem powieści jest silny mężczyzna, szlachetny i konsekwentny, który nawet w obliczu przewyższających go problemów, zachowuje twarz, zimna krew i stoicki spokój. Jordan to człowiek wręcz doskonały: potrafi właściwie ocenić wartość istoty ludzkiej oraz życia. Jest opanowany, ale tez nie pozbawiony uczuciowości. Nie poddaje się trudom rzeczywistości, stara się patrzeć optymistycznie na świat.

MISTRZ I MAŁGORZATA - M. BUŁHAKOW

Powieść rosyjskiego pisarza jest przykładem łączenia konwencji realistycznej z fantastyczną o zacięciu satyrycznym. W efekcie powstała paraboliczna powieść groteskowa - tylko w tej formie mógł Bułhakow przemycić krytykę panującego za jego czasów systemu komunistycznego.

Groteskowa cecha przemieszania rzeczywistości realnej z fantastyczną w "Mistrzu i Małgorzacie" realizuje się poprzez wprowadzenie do utworu postaci z tajemniczej trupy demonicznego magika Wolanda. Jego performance, jak również zachowanie jego świty wzbudza w mieszkańcach Moskwy niedowierzanie, lęk, niepokój , ale i ciekawość, co przyjmuje nieraz formy komiczne. Groza miesza się zatem ze śmiechem, co stanowi o właściwej tej formie literackiej niejednorodności stylowej i nastrojowej powieści. Możemy mówić o współwystępowaniu trzech porządków ( i odpowiadających im linii narracyjnych):

Narracja właściwa - obejmuje realistyczny plan wydarzeń w Moskwie, realistycznych bohaterów i ich losy oraz fantastyczny zapis wyczynów diabelskiej świty Wolanda.

Narracja wewnętrzna - opowieść z losach Ha -Nocri i Poncjusza dziejąca się w czasach "ewangelicznych", która okazuje się być narracją powieści pisanej przez Mistrza.

Świat moskiewski okazuje się być areną działania niewyjaśnionych, nadprzyrodzonych mocy, zachowanie ludzi wymyka się zdroworozsądkowym ocenom, normy w tym te etyczne przestały obowiązywać. W opisie niektórych postaci Bułhakow posługuje się karykaturalnym wyolbrzymieniem cech negatywnych. Deformacje, jakim psychika ludzka uległa, są następstwem życia w obrębie systemu komunistycznego, w którym podważony został dotychczasowy system wartości, a nowy nie spełnia funkcji moralnego drogowskazu. Ludzie pozbawieni tego oparcia, zachowują się w sposób wytłumaczalny tylko w obrębie tego chorego świata. Obłuda, donosicielstwo są tak powszechne, ze relacje między ludźmi przybierają postać iluzoryczną, pozorną ("przyjaźń Alojzego Mogarycza wobec Mistrza). Biurokracja- zastępująca faktyczną pracę w urzędach paraliżuje życie, przekraczając nawet granice absurdu (działalność Komisji Nadzoru Widowisk i Rozrywek Lżejszego Gatunku, konieczność dostarczenia zaświadczenia o obecności na balu u Szatana)

Bułhakow posłużył się w swojej powieści groteską i absurdem głównie do celów satyrycznych- tylko w ten sposób mógł pisać pełna bezsensu rzeczywistość komunistycznego społeczeństwa rosyjskiego. Przerysowania, których się dopuszcza często okazują się być realnymi, odkąd w powieści wymiar fantastyczny splata się i współistnieje z rzeczywistym. Co więcej, czytelnik Czytelnik odbiorca dzieła literackiego. Termin może oznaczać fikcyjnego adresata, przywołanego w tekście, np. w Beniowskim J. Słowackiego czy Szkicach węglem H. Sienkiewicza lub częściej odbiorcę zewnątrztekstowego,... Czytaj dalej Słownik terminów literackich niejednokrotnie może odnieść wrażenie, że to Szatan jest postacią bardziej realną i przewidywalną niż mieszkańcy Moskwy, w przeciwieństwie do nich, kieruje się on jakimś systemem wartości. Bułhakow bardziej jednak niż wady konkretnych ludzi, ukazuje absurd Absurd sformułowanie, myśl, sytuacja pozbawiona sensu, niedorzeczność. Pojęcie absurdu szczególne znaczenie uzyskało w filozofii egzystencjalnej (zob. egzystencjalizm), jako istotne doznanie bytu. W okresie... Czytaj dalej Słownik terminów literackich zniewalającej ich ideologii.

Bułhakow zadaje ważne pytanie o rolę artysty w czasach zniewolenia umysłowego. Pisarze członkowie Massolitu poddali się systemowi, czerpiąc z przynależności do organizacji korzyści: bezpieczeństwo osobiste i majątkowe, prawa do publikacji, itd., kosztem prawdy i świecie i wartości moralnych, których powinni poszukiwać. W Moskwie komunistycznej nie ma miejsca na krytykę panujących reguł, w wydawnictwach panuje monopol, niepoprawne poglądy są blokowane. Ci, którzy albo chcą zwalczać system, albo go ominąć są niszczeni przez własne środowisko. Najlepszym przykładem tego jest Mistrz, który stworzył dzieło uniwersalne ( nie ideologiczne) o niekwestionowanych wartościach ludzkich: o władzy systemu, przemawiającej ustami ogółu i o konieczności buntu wobec niej w imię uczciwości i spokoju wewnętrznego. Podjął też w tej powieści motyw dialogu z Bogiem i religią, co nie było zgodne z obowiązującym wtedy ideałem ateizmu. Dzieło Mistrza to świadectwo nieprzemijającej prawdy o człowieku, jego potrzebie życia zgodnie z wewnętrznym poczuciem prawdy i sprawiedliwości, a także o niemożności wyrzucenia Boga z życia. Mówi ono również o toczącej się odwiecznej walce dobra za złem, której człowiek nie może unikać, lecz musi przyjąć wobec niej konkretne stanowisko.

DRAMATURGIA W DWUDZIESTOLECIU

ŻEGLARZ - JERZY SZANIAWSKI

Dochodzi do zmieszania dwóch form przedstawienia realistycznej i poetyckiej. Przedstawia wydarzenia prawdopodobne, lecz posługuje się przy tym poetyką niedopowiedzenia, aluzji. Dużą rolę odgrywa też w prezentacji ironia i liryzm.

Główny bohater Kapitan Nut wydaje się być człowiekiem nieskazitelnym, pozytywnym, odważnym żeglarzem, dobrym kompanem, idealnym, romantycznym kochankiem, odkrywca nowych lądów, człowiekiem honoru. Tymczasem przybycie na wyspę Jana okazuje się coś wprost przeciwnego - Kapitan jest handlarzem opium, hulaką i opojem, który wyspę odkrył wyłącznie przez przypadek, a miłość jego bynajmniej nie jest romantyczną.

Tak zderzeniu podlegają dwa oblicza kapitana, z których żadne nie jest do końca prawdziwe. Szaniawski jednak pozostawia to niedopowiedzianym. Prawda o człowieku nigdy nie będzie absolutna. Ale również mity, ideały pełnią ważną funkcję w naszym życiu , mimo iż nie zawsze odpowiadają rzeczywistości. Możemy kierować się nimi, byle nie popadać w fanatyzm i nie dąć się im manipulować.

SZEWCY - WITKACY

TEORIA CZYSTEJ FORMY W TEATRZE

Witkacy, tworząc "Szewców" w konwencji groteskowej, dał wyraz właśnie swojemu lękowi o losy cywilizacji. Uważał on, że kryzys nadciąga nieuchronnie i łączy się z uprzedmiotowieniem człowieka, zanikiem potrzeb metafizycznych, deprecjacją wartości duchowych jak sztuka, religia, filozofia. "Szewców", choć należy uznać jednocześnie za próbą realizacji w teatrze ideału Czystej Formy oraz dramat groteskowy, nie można rozpatrywać jako dzieła wyłącznie formalnego, eksperymentalnego. Teoria Czystej Formy, wbrew obiegowej opinii, nie polega na uprzywilejowaniu formy nad treścią, takie podejście byłoby ze strony pisarza naiwnością. Owszem istotna dla odbioru dzieła jest ekspresja, ona bowiem umożliwia artyście dotarcie do pokładów " przeżycia metafizycznego" drzemiących w nim samym i czytelniku/odbiorcy. Jednak Czysta Forma, to nigdy forma bez treści! Witkacy dążył do zanegowania dwóch najważniejszych w teatrze konwencji : realistycznej i symbolicznej. Postulował odrzucenia akcji rozumianej tradycyjnie jako logicznie ze sobą powiązany splot wydarzeń. Podważał tez konieczność budowania psychologicznego wnętrza swych postaci. Zanegował zawiązek słowa z jego czynami. Wszystko to po to, by wywołać efekt niezwykłości towarzyszący "metafizycznemu poruszeniu", teatr realistyczny tego nie potrafi, bo naśladuje tylko rzeczywistość. Jeśli zaś Witkacy w swym groteskowym dramacie ukazał formę pozbawioną treści, to dla tego, iż jest to dla niego pierwsza oznaka zbliżającej się katastrofy, symptom kryzysu cywilizacyjnego. Świat "Szewców" to świat na opak- czeladnicy Czeladnicy S. I. Witkiewicz Szewcy, bohater zbiorowy; podwładni Sajetana: Józek i Jędrek, obaj mają ok. 20 lat. Czują ogromną niechęć do swego dotychczasowego życia. Rewolucja daje im możliwość urzeczywistnienia... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum mówią językiem filozofów, myślicieli, arystokracja Arystokracja B. Prus Lalka, bohater zbiorowy; Prus bardzo celnie przedstawia tą grupę społeczną: "Cała ta ludność, między którą ostrożnie przesuwali się wygalonowani lokaje, damy do towarzystwa, ubogie kuzynki... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum ( Irina Zbereźnicka), która dotąd stanowiła ostoję kultury popada w degenerację, prostactwo i wulgarność parobków, a inteligencja (prokurator Scurvy)pada ofiarą własnej biologii i w efekcie kończy jak pies na łańcuchu. W ten wykrzywiony( choć jak twierdzi Witkacy faktyczny obraz świata) uderza rewolucja. podobna tej październikowej z 1917 roku, która autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum "Nienasycenia" oglądał osobiście. Zamiast jednak przynieść poprawę zniekształconych relacji, jeszcze bardziej pogłębia ona zamęt, wyjaskrawiając wynaturzenia do granic absurdu. Zamordowane w wyniku przewrotu postacie, nie umierają, lecz pozostają przy życiu, władza przechodzi z rąk do rąk, rewolucja rodzi kolejna rewolucję. Dramat, który mógłby być przecież satyrycznym utworem realistycznym pokazującym bezsens przemocy, brutalność i pierwotność instynktów tkwiących w człowieku, staje się w wersji Witkiewicza groteskowym zapisem koszmarnego snu, choć nadal mówi o faktycznym obrazie współczesnej pisarzowi rzeczywistości. Ale nie tylko, bowiem autor stworzył "Szewców'' jako rodzaj zapowiedzi, ostrzeżenia przed tym ,co może się stać, gdy ludzie zbyt łatwo uwierzą w uczciwość władzy, mamiącej ich wizją świetlanej przyszłości po rewolucji. Tymczasem Witkacy sam na własne oczy widział okrucieństwo i barbarzyństwo rewolucji bolszewickiej w Rosji i wspomnienie tego koszmaru przekuł w teatralną formę groteski. To, co wydaje się nieprawdopodobne , absurdalne i wyjaskrawione, okazuje się być faktem realnie mającym miejsce w rzeczywistości - zarówno "chłopomania" znudzonej arystokratki Księżnej Zbereźnickiej, jak i (pseudo)inteligenckie rozmowy czeladników snujących wizje nowego lepszego ładu i ich brutalne dojście do władzy - odbyło się w czasach Witkacego i później w komunistycznym okresie historii Polski. Pisarz zatem nie wymyślał rzeczywistości, deformując ją, lecz dawał świadectwo temu, co już widział i co przeczuwał: ogłupiającą moc ideologii, terror totalitaryzmu, zniewolenie jednostek przez masę, uprzedmiotowienie, a wręcz zezwierzęcenie człowieka, bezwzględną grę o władzę i iluzje, ideologie, które ona wytwarza, by usprawiedliwić własne bestialstwo. Witkacy przedstawił zatem wizję świata zdeformowanego, ale realnego, bliskiego, znanego nam lub takiego, który niebawem może się stać naszym udziałem.