Dodaj do listy

Okres 20-lecia międzywojennego

Okres 20-lecia międzywojennego jest jednym z najkrótszych okresów literackich. Jednakże ten ograniczony czasowo przez pierwszą i drugą wojnę światową literacki moment dziejowy obejmuje różnorodne zjawiska, prądy i mody artystyczne.

Pierwsze starcia wojenne na skalę światową sprawiły, że zmienił się układ sił w Europie. Wielkie, silne, liczące się i mocarne państwa straciły na progu XX wieku dotychczasową pozycję. Światową siłą i kapitalistycznym przywódcą zostały Stany Zjednoczone Ameryki. Poważne zmiany dosięgły carską Rosję, która została przekształcona przez Rewolucję Październikową w państwo socjalistyczne. Polska Polska Rzeczpospolita Polska. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim. Powierzchnia 312 685 km2. Liczba ludności 38 641 tys. (2001 r.). Stolica Warszawa. Język urzędowy polski. Jednostka... Czytaj dalej Słownik geograficzny po wieloletnim zniewoleniu przez zaborców odzyskała upragnioną wolność i znowu pojawiła się na europejskiej mapie. Polacy nie zdążyli się nacieszyć niepodległą ojczyzną - 21 lat później dostali się pod hitlerowską okupację.

Dla literatury był to zbyt krótkotrwały moment, by wykształciły się charakterystyczne rysy epoki, określony wzorzec postaci czy też typowe formy wypowiedzi. Różne także były podejmowane przez artystów tematy wypowiedzi literackiej. Początkowo pisarze skupiali swą twórczość wokół przeżyć pierwszej wojny światowej, z czasem rozszerzali krąg zainteresowań - starali się objąć kolejne przeobrażenia współczesności, podążali za cywilizacyjnym rozwojem myśli, techniki, stylu życia. Stąd artystyczne realizacje na temat niezwykłego aeroplanu albo cudownego kinematografu.

Nurty filozoficzne

Intuicjonizm - teorię filozoficzną zapoczątkował H. Bergson, według którego świat należy poznawać używając intuicji i życiowego instynktu jako głównego narzędzia zamiast rozumu. Rozwój świata kierowany jest przez irracjonalny pęd życiowy. Świat rządzony jest prawami nieuchwytnymi, dlatego pojąć go i wyrażać potrafi jedynie artysta poprzez swą intuicję.

Materializm dialektyczny to teoria filozoficzna, której autorem jest Karol Karol F. Kafka Proces, bohater epizodyczny; wuj Józefa K., obywatel ziemski z prowincji, jest zaniepokojony procesem Józefa K., bo boi się że wpłynie on ujemnie na sytuację rodziny. Chce pomóc Józefowi... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Marks i Fryderyk Engels, rozbudował ją Włodzimierz Lenin. Według twórców tej myśli poznawanie rzeczywistości jest procesem ciągłym, w czasie którego gromadzone są prawdy względne, co pozwala zbliżyć się do prawdy absolutnej. Pierwotność materii oraz wtórność świadomości - to były główne tezy tych myślicieli. Kierunek ten poznanie utożsamia z praktyką i zakłada, że toczy się nieustanna walka przeciwieństw, czego efektem są przemiany czasowe i przestrzenne. Materialiści uważali, że w literaturze odwzorowywane są stosunki społeczne.

Pragmatyzm - ukształtowany w 2 połowie XX wieku, w Ameryce. Za twórcę tego kierunku uważany jest Wiliam James. Był filozofem i psychologiem, stosował metodę rozsądku krytycznego oraz nauki doświadczalnej. Jego postulaty propagowały praktyczne myślenie i działanie. Pragmatyści dążyli do zbliżenia filozofii z życiem. Głosili zależność prawdziwości twierdzenia od praktycznego skutku. Uważali, że charakter poznania ludzkiego jest wyłącznie praktyczny. Proces poznania miał zaspokajać ludzkie potrzeby, dawać praktyczny efekt, a nie skupiać się na obiektywnym zbliżeniu człowieka do prawdy.

Nurty artystyczne

Ekspresjonizm - nawiązywał do filozoficznych założeń Bergsona, który głosił intuicyjny proces poznania. Wyznawcy ekspresjonizmu pragnęli wyrażać siebie w sposób intuicyjny i spontaniczny. Myśli i przeżycia wewnętrzne wyrażali najchętniej poprzez kontrast, karykaturę, groteskę. Świadomie dążyli do deformowania obrazu rzeczywistości, która według nich była polem do walki dla dobra i zła, duchowości i materii. Twórczość ekspresjonistyczna to zapis niepokoju cywilizacyjnego, buntu wobec społecznych krzywd, świadomych wystąpień w obronie idei humanizmu. Ekspresjoniści sprzeciwiali się również tradycyjnym kierunkom artystycznym, atakowali realizm Realizm Metoda twórcza, polegająca na ukształtowaniu elementów dzieła zgodnie z prawdziwym obrazem rzeczywistości. Metoda ta funkcjonowała w obrębie wielu epok i prądów, w każdym z nich nabierała cech... Czytaj dalej Słownik terminów literackich i naturalizm jako działania odtwórcze wobec świata. Negowali zamiłowanie do estetyki, pragnęli zastąpić ją dążeniem ku prawdzie.

Przejawy ekspresjonizmu uwidoczniły się szczególnie w formach dramatu i liryki. Ponownie poecie nadano status niemalże na równi z Bogiem. Cechy charakterystyczne dla stylu ekspresjonistycznego to śmiałe obrazowanie, kontrasty i dysonanse, hymniczny ton wypowiedzi - "krzyk duszy" artysty, co miało wstrząsnąć odbiorcą, pozostawić w nim niepokojące doznanie. Stany emocjonalne miała wyrażać abstrakcja, przedmioty ulegały antropomorfizacji, logika okazywała się drugorzędna w przekazie.

Futuryzm był awangardowym kierunkiem, który rozwinął się na początku XX wieku w literaturze i sztuce. Za twórcę teoretycznego podłoża tej myśli uznaje się włoskiego poetę, Tomassa Marinettego, który ogłosił manifest Manifest uroczysta odezwa lub deklaracja publiczna władcy lub organizacji politycznej czy społecznej do narodu, zawierająca ich program działania lub wyrażająca ich stanowisko w ważnych sprawach.
Czytaj dalej Słownik historyczny
futurystyczny. Anarchistyczny bunt miał być według niego formą sprzeciwu wobec tradycyjnej kultury oraz układu społecznego. Wyznawcy futuryzmu fascynowali się przyszłością i nowoczesnością, zachwycał ich postęp techniczny i rozwój cywilizacyjny, wychwalali dynamikę życia wielkich aglomeracji miejskich. "Mocny człowiek" Nietzschego oraz zdobycze techniki zostały przez futurystów otoczone kultem, tak samo jak siła, przemoc, czy wojna. We Włoszech na futurystów silnie oddziaływał ruch faszystowski. Polscy twóry sympatyzowali z rewolucjonistami i walecznym proletariatem. Literatura realizowała futurystyczne założenia poprzez nowy język poetycki, który odrzucał zasady logiczne, ortograficzne i składniowe. Nowy sposób wyrazu tworzony był do kreowania obrazu ruchu, wieloplanowości, równoczesności zjawisk. Odrzucone reguły językowe zastąpiła gra słów, oparta na brzmieniowym podobieństwie, której efektem był zwykle utwór bez konkretnych znaczeń. W Polsce do futurystów zaliczano B. Jasieńskiego, S. Młodożeńca, T. Czyżewskiego.

Surrealizm (nadrealizm) - za autora manifestu surrealistów uważa się Andre Bretona. "Nadrealna rzeczywistość" miała być celem artystycznej kreacji. Artyści zmierzali do uniezależniania procesu tworzenia od zasad logiki. Sztuka miała powstawać poza normami estetycznymi i etycznymi, rozumowym uporządkowaniem. Na etapy tworzenia miały wpływać skojarzenia, mechanicznie przekazywane bodźce z podświadomych sfer jaźni. Surrealiści wykorzystywali zupełnie przypadkowe, luźne pomysły, idee, sięgali po absurd, parodię, groteskę. Na przedstawicieli tego kierunku mocno oddziaływało doświadczenie wojenne - byli przekonani, że cywilizacja Zachodu przeżywa kryzys, tak samo jak racjonalizm, który leży u jej podstaw. Uważali, że jednostka potrzebuje, by wyrwać ją z reguł obowiązku. Pomóc w tym miała poezja, nieskrępowana wyobraźnia i miłość, które miały zjednoczyć jawę i sen, by człowiek mógł osiągnąć stan harmonii.

Neoklasycyzm to nurt typowy dla poezji. Charakterystyczne dla tego kierunku było sięganie do przeszłości kulturowej, wzorem było dziedzictwo antyczne, pojawiały się odwołania do twórczości Greków i Rzymian, ceniony był także barok Barok epoka pomiędzy odrodzeniem a oświeceniem. Słowo "barok" zwykło się łączyć z włosko-portugalskim wyrazem barocco, oznaczającym surową, nie obrobioną perłę, oraz hiszpańskim baruecco, mającym... Czytaj dalej Słownik historyczny i klasycyzm. Za wybitnego artystę - neoklasyka uważa się Paula Valery'ego. Francuski poeta jest autorem programu twórczości intelektualnej, która jednoczy literackie tradycje i współczesne osiągnięcia poezji z symbolizmem. Jego liryka łączy intelektualną abstrakcję z filozoficzną aluzją. Typowa cecha formalnego ukształtowania wypowiedzi neoklasycznej to rygorystyczna forma, nawiązująca do wzorów klasycznych. Wiersze pisane były językiem poetyckim tak, aby obrazowały "czystą poezję", bez odwoływania się do prozy życia. Założenia neoklasyków można odnaleźć również w niezwykłej twórczości Thomasa Eliota.

Stefan Żeromski - "Przedwiośnie"

Czas powstania "Przedwiośnia" to rok 1924. Polska zmaga się wtedy z narastającym bezrobociem, zastojem w gospodarce oraz kryzysem politycznym. Powieść jest wyrazem rozczarowania autora, który musiał zrezygnować z wiary w odrodzenie Polski jako kraju nowego, sprawiedliwego ładu. Walka z nędzą społeczną została przegrana. Na jej drodze stanęła walka o możliwość sprawowania władzy w odrodzonej ojczyźnie. Wsparcie wojska i policji doprowadza do przelewania krwi manifestujących robotników. Kształtowanie nowego państwa, zawarte w tytule powieści "przedwiośnie" odradzającej się Polski jest okupione krzywdą i cierpieniem, skończyło się klęską, zanim jeszcze zdążyło rozkwitnąć.

Bohaterem, który musi odegrać rolę świadka przemian dziejowych, jest Cezary Baryka. Urodzony w Baku, gdzie wychowywany był przez kochającą matkę Jadwigę i ojca Seweryna, urzędnika. Czarek szybko zostaje pozbawiony opieki ojca, który to wyjeżdża na wojnę i trafia w szeregi legionistów Piłsudskiego. Do rodzinnego miasta dociera natomiast rewolucja. Cezary jest oczarowany rodzącą się rewolucją, wykrzykuje górnolotne hasła rewolucjonistów, powtarza puste slogany, nie dostrzegając prawdziwego - krwawego obrazu przemian. Na matce spoczęła troska o los syna. Traci siły, podupada na zdrowiu, wyprzedaje rodzinne pamiątki, byle tylko zdobyć jedzenie, przeżyć kolejny dzień koszmaru, który zatacza coraz szersze kręgi. Z oporami, ale jednak do Cezarego dotarło, jak wygląda ich codzienne życie. Powoli uświadamia sobie, czym jest rewolucyjny przewrót dla zwykłych ludzi. Zaczyna pomagać matce, razem z nią każdego dnia idzie do portu i czeka na powrót męża i ojca. Zamiast Seweryna przyprowadzają do domu zrozpaczoną księżną i jej córki. Po przeprowadzonej rewizji za ukrywanie wrogów rewolucyjnego ładu Jadwiga Jadwiga A. Domańska Paziowie króla Zygmunta, bohaterka epizodyczna, historyczna; królewna, starsza córka Barbary Zapolyi. Po śmierci Anny była bardzo samotna. Macocha ją zaniedbywała. Wychowywała ją pani... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum zostaje skazana na ciężkie roboty. Wycieńczony organizm szybko odmówił posłuszeństwa i Cezary musiał pochować matkę, zostając sam, bez żadnych wieści o ojcu. Bohater Bohater T. Różewicz Kartoteka, bohater główny; należy do pokolenia Kolumbów
Wygląd: Brak informacji w utworze, bohater niczym się nie wyróżnia, nie ma cech szczególnych, jest zwykły, przeciętny,...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
także musi pracować - transportuje ciała ofiar konfliktów etnicznych. Momentem przełomowym staje się dla niego chwila, gdy patrzy na twarz młodej dziewczyny, której ciało wiezie. Piękno zmarłej każe mu przyjąć do wiadomości okrutny wymiar rewolucji.

Załamanego syna odnajduje Seweryn. Zabiera go w podróż do Polski. Stary Baryka roztacza przed synem wizję "szklanych domów", które czekają w ukochanej ojczyźnie. Schorowany ojciec Ojciec B. Schulz Sklepy cynamonowe, bohater główny; zajmuje poczesne miejsce w powieści; szanowany kupiec, sprawujący ojcowską władzę nie tylko nad rodziną, ale i nad subiektami. Pochylony nad rachunkami,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum nie zdążył powrócić do kraju lat dziecinnych, zmarł w drodze. Cezary sam przekracza granicę kraju, o którym słuchał w domu rodzinnych opowieści, lecz którego nigdy nie widział. Już pierwsze kroki po błotnistej ziemi, spojrzenie na nędzne miasteczko uświadamiają mu gorzką prawdę - czyste, nowoczesne, szklane domy to wytwór chorej, stęsknionej wyobraźni Seweryna.

Młody bohater trafia do stolicy. W Warszawie spotyka się z dawnym przyjacielem matki. Szymon Gajowiec, urzędnik ministerstwa skarbu, otacza Cezarego opieką. Wypełniając wolę rodziny Baryka zaczyna studiować medycynę. Szybko jednak zawiesza naukę i biorąc przykład z "wszystkich innych", walczy jako żołnierz polski w wojnie z bolszewikami.

Kiedy powrócił z frontu, postanowił skorzystać z zaproszenia żołnierza, którego ocalił. Hippolit Wielosławski zabiera swego wybawiciela do Nawłoci. Cezary poznaje życie polskich arystokratów, razem z nimi bawi się poluje, bierze udział w piknikach i różnych spotkaniach towarzyskich. Mieszkańcy wiejskiego majątku żyją od jednego do drugiego posiłku, w przerwie korzystając z innych uciech wielkopańskich. Młody gość staje się obiektem pożądania Laury Kościenieckiej. Romansowanie z zamożną wdową kończy awantura, którą wywołał narzeczony. Cezary przyprawił też o szybsze bicie serca dwie młode krewne Hippolita. Zakochana w nim kuzynka gospodarza z Ukrainy nagle umiera. Kończy się wiejska sielanka w Nawłoci. O spowodowania śmierci dziewczyny jest podejrzewana druga dziewczyna, Wanda Wanda M. Hłasko Następny do raju, bohaterka drugoplanowa; przyjechała z Zabawą, ale od początku nie chce być w bazie, nie umie żyć w leśnej głuszy, nudzi się, razi ją prymitywizm takiego życia.... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum - także zakochana w Cezarym. Jego też obarcza się odpowiedzialnością za tragedię. Bohater wyjeżdża i zamieszkuje w środowisku chłopskim. Jego domem staje się chwilowo Chłodek, gdzie życie daje mu kolejną, gorzką lekcję prawdziwego obrazu rzeczywistości polskiej.

Polskie grupy poetyckie

SKAMANDER

Członkowie grupy skupieni byli przy piśmie "Pro arte et studio". Skamandryci byli poetami, zajmowali się także kabaretem literackim. Został założony w roku 1919. Miejscem spotkań była kawiarnia "Pod Picadorem". Rok później ukazał się pierwszy egzemplarz "Skamandra". W 1924 roku zaczęli prezentować swoje założenia poetyckie na łamach "Wiadomości literackich". Artystyczne działania nie zaowocowały spójnym programem, sama grupa także nie była podporządkowana skonkretyzowanej wizji poetyckiej. Bo "programy są zawsze spojrzeniem wstecz, są dzieleniem nieobliczalnego życia przez znane" - twierdzili w pierwszym wydaniu "Skamandra". Wspólnie jednak dążyli do łączenia poezji z codziennością, pragnęli wprowadzić współczesne życie do poezji. Adresatem ich twórczości miał być niemal każdy. Kierowali swe wypowiedzi poetyckie do przeciętnych ludzi. Tworzyli więc nie tylko wiersze, napisali wiele tekstów do piosenek i kabaretów, szopek politycznych, felietonów czy utworów satyrycznych. Ich artystyczną postawę cechowało konkretne obrazowanie, wychwalanie życia, radości z codziennych chwil, bohaterem ich wierszy stał się prosty człowiek, używali języka potocznego do poetyckich kreacji. Polemizowali z tradycją, ale też z awangardą poetycką.

Najważniejsi skamandryci to: Julian Tuwim, Jan Lechoń, Jarosław Iwaszkiewicz, Kazimierz Wierzyński, Antoni Słonimski.

FUTURYZM

Nurt rozwijał się już na początku XX wieku w Europie Zachodnie. Polscy futuryści aktywnie występowali przede wszystkim w okresie od 1919 do 1921 roku. Futurystyczne założenia opierały się kulcie tego, co nowoczesne. Technika i rozwój cywilizacyjny były ulubionymi tematami twórczości tej grupy. Dzieło sztuki wzorowali na maszynach, które "przez doskonałe połączenie ekonomiczności, celowości i dynamiki" ucieleśniały futurystyczne fascynacje artystów. Uwielbienie dla przyszłości sprawiło, że negowali tradycję i wszelkie pomniki przeszłości. Fascynację techniką potrafili łączyć z umiłowaniem siły pierwotnych instynktów. Ufali naturalnym odruchom ludzkim, równocześnie wychwalając nowoczesną technologię. Program obejmował czczenie z jednej strony żywiołów natury, a z drugiej geniuszu cywilizacyjnego. Śmiałym przejawem odwrócenia się od tradycyjnych wartości był język, a właściwie pismo Pismo układ znaków graficznych pozwalających zapisać strumień mowy. Pismo ukształtowało się znacznie później niż język, prawdopodobnie ok. 5000-6000 lat temu. Najpierw powstało pismo rysunkowe (piktografia),... Czytaj dalej Słownik terminów literackich futurystów, którzy ogłosili wolność zapisu, czyli "dowolności form gramatycznych, ortografii i przestankowania".

Słynni futuryści to: Bruno Jasieński, Anatol Stern, Stanisław Młodożeniec, Adam Ważyk.

AWANGARDA KRAKOWSKA

Krakowskie czasopismo "Zwrotnica" skupiało poetów awangardy. Za twórcę teoretycznych założeń grupy uważa się Tadeusza Peipera. Według niego świat w XX wieku przybrał zupełnie nowe oblicze. Zmienił się i społeczny, i cywilizacyjny obraz Obraz W najogólniejszym znaczeniu: świat przedstawiony w utworze literackim jako odzwierciedlenie jakiejś rzeczywistości zewnętrznej, np. obraz XIX-wiecznej Warszawy w Lalce B. Prusa. Takie pojmowanie kategorii... Czytaj dalej Słownik terminów literackich współczesnej rzeczywistości. Pieper postulował, że zadaniem ludzi jest włączanie się w przemiany. Wielki nurt zmian powinien wciągnąć każdy przejaw życia ludzkiego, wpływać na przemiany odczuć i wyobraźni człowieka. Nowy wzór ludzkości , nowe formy życia miały być współtworzone przez sztukę nowoczesną. Artyści mieli za zadanie zniwelować przepaść, która dzieli cywilizacyjne osiągnięcia od psychicznych możliwości człowieka, który nie potrafi się dostosować do nowego świata.

Peiper głosił hasło "3 x M" - Miasto, Masa, Maszyna. Zaawansowane technologie, nowoczesne maszyny, postęp urbanizacyjny oraz industrialny stanowiły wzór dla społeczeństwa, które powinno stać się doskonale działającym organizmem i funkcjonować jak ten optymistyczny model świata.

Dla Peipera najważniejsza była praca. Poeta winien pracować jak rzemieślnik, który z wielkim trudem kształtuje swoje dzieło. Zanegował natchnienie Natchnienie szczególny stan wewnętrzny, odczuwanie napięcia i podniecenia twórczego, umożliwiający tworzenie dziel literackich furor poeticus. Istnieją dwie opozycyjne teorie na temat warunku powstawania dzieła... Czytaj dalej Słownik terminów literackich i wolną grę wyobraźni jako sposób artystycznego tworzenia. Podstawą nowego kształtu liryki miały być rymy - regularne, ale oddalone o kilka wersów, by wykorzystana została metoda kojarzenia odległych od siebie pojęć.

Najważniejsi przedstawiciele awangardy to Julian Przyboś, Jan Brzękowski, Adam Ważyk.

POEZJA REWOLUCYJNA

"Trzy salwy" - tak brzmiał tytuł zbiorku poetyckiego, który został wydany w roku 1925 przez Stanisława Stande, Władysława Broniewskiegi i Witolda Wandurskiego. Trójka poetów nie sprecyzowała poetyckich założeń programowych. Skupiali się tylko na tym, by podczas bezlitosnych walk proletariatu i burżuazji stawać zdecydowanie po lewej stronie barykady.