Dodaj do listy

Rola pejzażu w dziełach literackich - romantyzm.

Opis świata przedstawionego zawsze należał do najważniejszych elementów dziel literackich. Szczególnym zaś rodzajem opisu jest opis krajobrazu, dla ujednolicenia terminologicznego z malarstwem zwany pejzażem.

Szczególna wrażliwość na piękno natury oraz zamiłowanie do malowniczych krajobrazów cechowało przede wszystkim twórców romantycznych. W warunkach polskich szczególną rolę odgrywał naturalnie polski pejzaż, często kontrastowany z pejzażami zagranicznymi. Poeci i pisarze romantyczni często podróżowali, co pozwoliło im na tworzenie bardzo wielu znakomitych literackich pejzaży.

Zarówno w dziedzinie pejzaży podróżniczych, jak i opisów "kraju lat dziecinnych" mistrzostwo osiągnął największy z polskich pisarzy romantycznych - Adam Mickiewicz.

Zamiłowanie poety do pejzażu widać już w jego najwcześniejszych utworach. Oczywiście sprzyjał temu także obrany kierunek twórczości - ballady. W tych właśnie utworach odmalował niezaprzeczalnie urokliwą, a zarazem przepełniona tajemniczością naturę. Dostrzegał zarówno piękno burzy, jak i piękno ciszy, naturalną łagodność i naturalną grozę. Opisywał, a raczej przedstawiał, zarówno rzeczy znajome, jak i nierealne, należące do dnia wczorajszego i niemal przedwieczne. Ballady sprawiły, że natura przestała być jedynie tłem dla działań bohaterów - sama awansowała do rangi postaci, często kluczowej dla akcji i przesłania utworu. Szczególnym przykładem jest tu opis tytułowego jeziora z ballady "Świteź". Jezioro Jezioro śródlądowy zbiornik wody, niepodlegającej swobodnej wymianie z wodami mórz, wypełniający zagłębienie terenu zwane misą jeziorną. Klasyfikacje jezior analizuje się na podstawie cech hydrologicznych (j.... Czytaj dalej Słownik geograficzny przytłacza już swym ogromem, jest "w wielkim kształcie obwodu", z brzegu nie można zobaczyć przeciwnego, wrażenie robi także głębokość: "dna nie odróżnia od szczytu, zdajesz się wisieć w otchłani błę­kitu". Podobny jest obraz Obraz W najogólniejszym znaczeniu: świat przedstawiony w utworze literackim jako odzwierciedlenie jakiejś rzeczywistości zewnętrznej, np. obraz XIX-wiecznej Warszawy w Lalce B. Prusa. Takie pojmowanie kategorii... Czytaj dalej Słownik terminów literackich jeziora ze "Świtezianki", gdzie woda: "burzy się i wzdyma, pieni, wre aż do dna". Takie są właśnie elementy pejzażu w balladach Mickiewicza, ale pełno w nich także grząskich bagien, szelestów suchych gałęzi, nagłego szumu wiatru czy innych "oblanych blaskiem księżyca" jezior.

Szczególnym zajściem w życiu Adama Mickiewicza była z pewnością jego podróż na Krym. To właśnie wydarzenie było największym estetycznym przeżyciem poety oraz sprowokowało wydarzenie artystyczne. To właśnie pod wpływem tej podróży napisał Mickiewicz "Sonety Krymskie" - jeden z najwspanialszych cyklów poetyckich w historii literatury polskiej, porównywalny chyba tylko z "Trenami" Jana Kochanowskiego. Pierwszy spośród sonetów - "Stepy Akermańskie" - stanowi pewien rodzaj Rodzaj jednostka systematyczna - jedna z kategorii w systemie klasyfikacji roślin i zwierząt, wyższa od gatunku, a niższa od rodziny, np. rodzaj szczur obejmuje gatunki: szczur śniady, szczur wędrowny; rodzaj... Czytaj dalej Słownik biologiczny wstępu do dłuższej opowieści. Poeta przedstawia tu swoje pierwsze wrażenia i zarazem silne przeżycie. Znajduje się w dolnym biegu Dniestru i doświadcza porażającego widoku - stepu, którego granic nie widać. Zadziwiająca jest także bujna roślinność, coś, czego zwykle nie kojarzy się ze stepami. To właśnie pod wpływem nieogarnionej przestrzeni wyobraźnia poety zaczęła pracować. Odpowiednia metafora sama się nasuwała - określenie stepu mianem "suchego przestworu oceanu". Stad blisko do kolejnych metafor - wóz stał się łodzią a szumiąca trawa - falami.

W końcu poeta przesiadł się na prawdziwą łódź. W czasie tej morskiej wycieczki jego wyobraźnia pracowała oczywiście pełną parą, ponieważ przyroda dała mu kolejne tematy. Przeżycia poety na morzu ukazuje tak zwany "tryptyk morski" - sonety "Cisza morska", "Żegluga" oraz "Burza". W pierwszym z "mokrych" utworów panuje cisza - morze Morze część oceanu posiadająca odrębną nazwę. Niekiedy morzem nazywane są także jeziora, np. Morze Kaspijskie i Martwe.
· Niszczące działanie morza abrazja · Budujące działanie morza: Na...
Czytaj dalej Słownik geograficzny
jest spokojne a statek niemal nieruchomy. Jedyne przejawy jakiejkolwiek aktywności to muśnięcia fal, kołysanie się pokładu i szum wiatru wśród lin. Również budowa utworu podkreśla panujący spokój i bezruch. Kolejny sonet pokazuje powolny wzrost aktywności, również słowa wydają się szybsze. Wiatr jest mocniejszy i lepiej słyszalny, fal jest więcej. Statek rusza, porównany przez poetę do pegaza z białymi skrzydłami. Nadchodzi wreszcie "Burza". Sonet jest szybki - zdania krótkie, słowa zdecydowane. Akcja Akcja papier wartościowy będący dowodem udziału jego właściciela w spółce akcyjnej. Posiadanie akcji upoważnia właściciela do głosowania na zebraniach akcjonariuszy oraz do uzyskiwania dywidendy,... Czytaj dalej Słownik geograficzny podobnie jak tworzywo, nabiera znamion pośpiechu i napięcia, fale gwałtownie atakują statek, który z pewnymi trudnościami utrzymuje kurs.

W końcu poeta powrócił na ląd. Nad upadkiem wspaniałej niegdyś kultury Chanatu ubolewał w sonecie "Bakczysaraj". Nocny opis miasta ukazuje natomiast w sonecie "Bakczysaraj w nocy". Następują kolejne porównania i metafory - wschodnie niebo Niebo Niebo symbolizuje światło, nieskończoność, męskość, porządek świata, harmonię, prawo moralne, prawdę, świętość, czystość, Sąd Ostateczny, zbawienie, szczęśliwość, radość.
...
Czytaj dalej Słownik symboli literackich
staje się haremem, gwiazdy jego lampami. "Namiot ciemności" jest rozpostarty na ziemi. Góry są "olbrzymami z granitu" a błyskawica jest "rycerzem wschodu". Wspaniale opisy górskie serwują czytelnikowi sonety "Czatyrdah" i "Ajudah".

Najlepiej widocznym tworzywem pejzaży w sonetach są kontrasty i metafory. Nie odżegnuje się również autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum od serwowania czytelnikowi wrażeń innych, niż wzrokowe - na morzu słychać szum a w nocy - czuć chłód.

Najważniejszym dziełem Mickiewicza, w którym znaczna role odgrywa pejzaż, jest oczywiście "Pan Tadeusz. Tutaj poeta ukazuje swój kunszt rysowania słowem wyjątkowo poetyckich pejzaży nadniemeńskiej Litwy. Każdy spośród zmysłów chłonie piękno przyrody. Opisy "kraju lat dziecinnych" mają w sobie wiele sielankowości oraz chętnie operują porównaniami i personifikacjami. Rzeka Rzeka Rzeka symbolizuje barierę, przeszkodę, wtargnięcie, niebezpieczeństwo, powódź, strach, potwora, stratę, łaskę bożą, zejście do piekieł, wyrocznię, obronę, pomoc, Słońce, twórczość,... Czytaj dalej Słownik symboli literackich Niemen oraz zalesione wzgórza tworzą pewien rodzaj ramy, a zamkniętym w nich obrazem jest widok pól uprawnych. Pełno tu kolorów - złota, srebra, bieli, czerwieni i zieleni. Dominuje oczywiście kolor zielony. Widzimy różne odmiany zieleni - soczystą zieleń łąk i ciemną zieleń zalesionych wzgórz. Złoto i srebro to oczywiście różne gatunki zbóż - złota pszenica i srebrne żyto. Gryka jest natomiast biała a dzięcielina - bladoróżowa. Już po kolorach widzimy, że nadchodzi jesień - pora żniw.

Oczywiście najważniejszym pejzażem w "Panu Tadeuszu" jest dworek Sopliców:

"Śród takich pól przed laty, nad brzegiem ruczaju,

Na pagórku niewielkim, we brzozowym gaju,

Stał dwór szlachecki, z drzewa, lecz podmurowany;

Świeciły się z daleka pobielane ściany,

Tym bielsze, że odbite od ciemnej zieleni

Topoli (…)"

Taki opis znakomicie prezentuje rolę, jaką to miejsce odegra w epopei - punktu centralnego i ostoi.

Wszystkie opisy przyrody w "Panu Tadeuszu" charakteryzują się wyjątkowa plastycznością - narzędziem ich stworzenia były w końcu trefne epitety, przenośnie i porównania. Natura u Mickiewicza żyje i współgra z działaniami bohaterów, czasem sama staje się bohaterem. Widać to szczególnie w kilku scenach: w scenie przyjazdu Rosjan "słońce wschodzi, krwawo się czerwieni", natomiast po walce rozszalała się burza, ponieważ w "takim dniu pożądany był czas najburzliwszy". Również w scenie rehabilitacji Jacka Soplicy zjawiska przyrodnicze odpowiadają wydarzeniom - ma miejsce malowniczy i pogodny wschód słońca. "Pan Tadeusz" z pewnością zasłużył na określenie "przepiękny album poetyckich obrazów ojczystej przyrody".

Pojawia się czasem opinia, że poeci romantyczni traktowali przyrodę z podobnym lub większym szacunkiem, jak człowieka. Z pewnością zaś osiągnęli mistrzostwo w przedstawianiu jej piękna.

Gdy bierzemy pod uwagę polskie utwory romantyczne staje się jasne, że przestrzeń i pejzaż ojczysty jest w nich czymś więcej, niż tłem. Jest czynnikiem budującym znaczenia i wartości przekazywane w utworze na równi z postaciami. W literaturze romantycznej można zauważyć kilka typów konstrukcji znaczeniowo - obrazowych pejzażu. Pejzaże ojczyste stopniowo zmieniają się w swym wyrazie zgodnie z chronologią okresu.

Prowincjonalna ojczyzna - występuje w powieściach poetyckich i balladach Adama Mickiewicza.

- regionalna lokalizacja - "Wilija o dnie złocistym", "błękitny Niemen", "w nowogródzkiej stronie", "w kowieńskiej dolinie", "u stóp góry zamkowej", w pobliżu płużyńskiego boru nad jeziorem Świteź czy niedaleko klasztoru w Rucie,

- silnie skonwencjonalizowany - ograniczony do dość wąskiego repertuaru elementów silnie obciążonych określonym nastrojem: nocna pora, zmierzch, światło księżyca, puszczyk i sowa, głuche w około zacisze, dzika okolica, ruczaj, ciemny bór, wody jeziora, chruśniak malinowy, gaje i łąki, stary modrzew,

- elementy pochodzące od człowieka zwykle należą do kręgu sakralnego: mury klasztoru, dzwonnica, stara cerkiew, cmentarzyk, chatka pustelnika, samotna mogiła.

Takie cechy budują typową dla wczesnego romantyzmu przestrzeń "żywych prawd" uznawanych przez prosty lud, charakterystyczny dla ludowych legend i baśni.

Kraj lat dziecinnych - występuje przede wszystkim w "Panu Tadeuszu" i składa się z dwóch podtypów:

1) "Pan Tadeusz" - całość utworu. Epicka opisowość, bogata jednak również w detale i realizm. Malarskość i szczegółowość a przy tym dużo konkretnych odwołań.

- świat własny i związany osobiście z mówiącym, ścisła łączność z postaciami, refleksyjny i uzależniający człowieka od zjawisk naturalnych (wschody i zachody słońca, pory roku),

- pejzaż uchwycony w swym największym rozkwicie - urodzaj, bogactwo, bujne plony.

2) w epilogu "Pana Tadeusza" oraz innych dziełach - "Godzina myśli" i "Beniowski" Juliusza Słowackiego, "Moje strony", "Mały światek", "Jak to na Mazowszu" Teofila Lenartowicza, "Moja piosenka" Cypriana Kamila Kamila Dzieje Tristana i Izoldy, bohaterka epizodyczna; służebna Izoldy, prawie tak piękna jak jej pani
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Norwida. Skupia się na syntezie elementów krajobrazu silnie naznaczonych emocjonalnymi epitetami oraz symboliką, ubogi natomiast w konkretne obrazy.

- dobrze znana, rodzinna, własna przestrzeń (podkreślone licznymi zaimkami dzierżawczymi),

- piękna i doskonała kraina przewyższa swymi wartościami wszystkie inne miejsca,

- miejsce ukochane i wytęsknione, pilnie strzeżone w pamięci i duszy (wiele wyznań osobistych na ten właśnie temat),

- ziemia święta, przestrzeń sakralna, czysta i niepokalana (liczne epitety nacechowane emocjonalnie oraz bogactwo znaków symbolicznych).

Taki typ pejzażu ojczystego znakomicie przedstawiają szczególnie wiersze Lenartowicza. W wierszu "Jak to na Mazowszu" charakterystyczne jest określanie ojczystej ziemi jako lepszej od każdego innego miejsca oraz tęsknoty do tego idealnego miejsca:

"Oj, śliczna to ziemia, to nasze Mazowsze!

I czysta tam woda, i powietrze tam zdrowsze

I sosny roślejsze, i dziewki kraśniejsze

ludzie Ludzie J. R. R. Tolkien Hobbit, czyli tam i z powrotem, bohater zbiorowy; ludzie Trzeciej Epoki są zupełnie podobni do ludzi współczesnych. Tak jak dzisiaj zdarzają się wśród nich postacie niezwykłe, szlachetne,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum mocniejsi, i niebo jaśniejsze (...)

Serce Serce narząd mięśniowy, którego praca umożliwia krążenie krwi. S. pełni rolę pompy tłoczącej, poruszającej krew w naczyniach krwionośnych.
Czytaj dalej Słownik biologiczny
moje, serce do tych lasów goni,

Do Wisły, do Wisły - oj, tęskno mi do niej"

Równocześnie z marzeniami o powrocie do ojczyzny pojawia się jej sakralizacja, jak to widać w "Po powrocie do kraju" Słowackiego:

"A ja chcę jak bocian, na gniazdo ojczyste

Dziób wyciągnąwszy i skrzydła sążniste

Lecieć (...)"

Kraj pradawny i piastowski - ściśle związany z całością realiów polskich i polskością jako taką. Uproszczony i schematyczny. Występuje miedzy innymi w dziełach: "Fortepian Chopina", "Moja ojczyzna", Moja piosenka Piosenka utwór słowno-muzyczny, przeznaczony do wykonywania przez solistę lub zespół. Powstała na przełomie XIX i XX w. jako element sztuki estradowej, dzisiaj jest jedną z najpopularniejszych form kultury... Czytaj dalej Słownik terminów literackich II" C. K. Norwida.

Ściśle powiązany z poprzednim pejzaż walczącej stolicy - występuje w "Fortepianie Chopina" Norwida - pełen patosu i dramatyzmu, skupiający się jednak na obrazach działań ludzkich bądź ich efektach (pożary).