Dodaj do listy

Renesans - kompendium wiedzy

1/Złoty wiek kultury polskiej.
2/Publicystyka i jej przedstawiciele.
3/Wymowa dzieła Jana Frycza - Modrzewskiego "O poprawie Rzeczypospolitej"

4/Kazania... księdza Piotra Skargi.

5/Poeci polsko - łacińscy.

6/Sylwetka twórcza Mikołaja Reja.

7/Filozofia zaprezentowana przez Mikołaja Reja w Żywocie człowieka poczciwego.

8/Ocena społeczeństwa zawarta w Krótkiej rozprawie między trzema osobami, 9/Panem, Wójtem a plebanem Mikołaja Reja.

Sylwetka najważniejszego twórcy renesansowego - Jana Kochanowskiego.

10/Tematy podejmowane w twórczości Jana Kochanowskiego.

11/Troska o ojczyznę w twórczości Jana Kochanowskiego

12/Tematyka Pieśni Jana Kochanowskiego

13/Tren jako gatunek literacki

14/kunszt poetycki Jana Kochanowskiego

15/Żeńcy Szymona Szymonowica

16/Renesans w Europie

17/Krzyżówka

RENESANS ** RENESANS ** RENESANS ** RENESANS ** RENESANS
RENESANS W POLSCE

1.Złoty wiek kultury polskiej.

Odrodzenie miało swój początek we Włoszech. Wszystko zaczęło się od konkursu na najlepszy projekt ozdobienia brązowych drzwi baptysterium we Florencji. Konkurs wygrał Gilberti, który swoim nietypowym projektem wzbudził zachwyt (Renesans w rzeźbie). Później Filippo Brunelleschi zaprojektował kopułę florenckiej katedry, co zapoczątkowało Renesans w architekturze, dlatego też często historycy za "kolebkę odrodzenia" uznają Florencję.

Przyjęcie przez Polskę renesansu dokonało się bardzo wcześnie, pojawił się on wcześnie w Krakowie na dworze królewskim i wśród wyższego duchowieństwa, był też dyktowany chęcią odcięcia się od wpływów kulturalnych idących z Niemiec. Kultura polska w epoce renesansu zależna była od rozwoju stosunków społecznych i gospodarczych. Za panowania Jagiellonów Polska stała się potęga liczącą się na mapie Europy. Humanizm zaczął przenikać do różnych dziedzin życia społecznego. Akademia Krakowska przechodziła swój wielki rozkwit. Kraków stał się najważniejszym ośrodkiem nowożytnej kultury, zjeżdżali się tu ludzie ze wszystkich stron Polski a także spoza jej granic. Wraz z żoną króla Zygmunta Starego- Boną Sforzą przybyła do Polski kultura Włoch. Bona wprowadziła do nas również włoszczyznę z Italii. Działalność rozpoczęli tacy humaniści jak : Kallimach i Konrad Celtis. Celtis był założycielem Literackiego Stowarzyszenia Nadwiślańskiego. W 1543 roku zostaje obwieszczona światu teoria heliocentryczna Mikołaja Kopernika. Epoka renesansu to rozwój polskojęzycznej literatury, epoka twórców takich jak Jan Kochanowski czy Mikołaj Rej. Działali wtedy w Polsce tacy twórcy jak:

- Jan z Ludziska, wykładowca Akademii Krakowskiej,

- Wojciech z Brudzewa, matematyk,

- Jan Długosz, pisarz przełomu dwóch epok , największy historyk dziejów Polski feudalnej,

- Jan Ostroróg, doradca polityczny króla Kazimierza Jagiellończyka, głosiciel nowych poglądów renesansowych,

- Mikołaj Kopernik, astronom, matematyk. Wielkie dzieło "O obrotach sfer niebieskich" uniezależniło nauki przyrodnicze od teologii,

  • Stanisław Orzechowski- przeciwnik reformy praw-
  • Biernat z Lublina, przyczynił się do rozwoju literatury w języku polskim,
  • Jakub, syn Parkosza z Żórawicy, rektor Akademii, profesor prawa kościelnego. Pierwszy polski językoznawca, napisał "Traktat o wymowie polskich głosek."
  • Klemens Janicki- humanista, poeta , pisał w języku łacińskim elegie , epigramaty, erotyki.

Rozwinął się w Polsce mecenat, który był w XVI wieku elementem polityki kulturalnej prowadzonej wobec artystów przez władców i ludzi wpływowych. Królowie wspierali najwybitniejszych. Mikołaj Rej dostał od króla Zygmunta Starego wieś Temerowce. Król wspierał też Klemensa Janickiego. Na dworze Krzyckiego Janicki uzupełniał swoje wykształcenie, napisał cykl epigramatów "Żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich". Po powrocie ze studiów Kochanowskiego wspierali biskupi- Filip Padniewski i Piotr Myszkowski, a także magnaci- Firlejowie i Radziwiłowie. Jan Zamoyski założył i wspierał finansowo Akademię Zamoyską, stworzył ośrodek kulturalno- naukowy. Grzegorz z Sanoka wspierał Kallimacha , a Piotr Tomicki pomagał Janowi Dantyszkowi. Kultura polska okresu renesansu była kultura skupiona wokół domu. Obywatele dawnej Rzeczypospolitej mieszkali w różnych domach, zależnie od statusu społecznego. Szlachta stanowiła tylko niecałe 10 % ludności. Do życia publicznego przygotowywały przedstawicieli szlachty różne szkoły. Były to przede wszystkim szkoły średnie typu humanistycznego, od połowy XVI wieku zaczęły zdobywać popularność kolegia jezuickie, w których kładziono nacisk na nauczanie retoryki i poetyki. Rozkwit pisarstwa okolicznościowego, panegiryków i wymowy sejmowej był w dużej mierze rezultatem edukacji w jezuickich kolegiach. W 1573 roku szlachta protestancka i katolicka zebrana na sejmie konwokacyjnym uchwaliła słynną konfederacje warszawską, akt prawny zapewniający równouprawnienie protestantom i pokój wyznaniowy. Był to pierwszy w Europie akt obwieszczający tak szeroką tolerancją religijną.

W 1500 roku działalność w Polsce rozpoczął Franciszek Florentczyk, który podjął się przebudowy zamku królewskiego na Wawelu. Dziełem Bartłomieja Berecci jest kaplica Zygmuntowska zbudowana na planie centralnym, typowym dla renesansu, z ogromną kopułą. Wielkim osiągnięciem polskiego odrodzenia jest zbudowana na zlecenie biskupa poety Andrzeja Krzyckiego katedra w Płocku. Najważniejszym wydarzeniem z zakresu architektury jest budowa Zamościa.

Z tego okresu w Polsce zachowały się między innymi:

Fasada pałacu Decjusza w Krakowie - pałac w stylu włoskiego renesansu zbudowany został w latach trzydziestych XVI wieku przez Bartolommeo Berrecciego dla Justusa Ludwika Decjusza

Krużganki Zamku Królewskiego na Wawelu - Franciszek Florentczyk i Bartolommeo Berrecci w latach 1507-1536 dobudowali krużganki okalające dziedziniec. Dworzanie obserwowali z nich uroczystości i turnieje rozgrywające się na dziedzińcu.

Kaplica grobowa i grobowiec Zygmunta I Starego, Zygmunta Augusta i jego siostry Anny - wybudowane i wyrzeźbione przez Berrecciego i Santi Gucciego. Kaplica Zygmuntowska została nazwana przez historyków perłą renesansu..

Zamek w Baranowie - został wybudowany dla rodziny Leszczyńskich.

Nagrobek wojewody bełskiego Arnulfa Uchańskiego w Uchaniach na Lubelszczyźnie - wojewoda spoczywa w zbroi, z hełmem złożonym u stóp.

Kamienice w Kazimierzu Dolnym - zostały zbudowane w 1615 r. Elewacja frontowa została zapełniona płaskorzeźbami.

Ratusz w Poznaniu - pierwotnie był gotycki. Został wybudowany w XIII wieku, w latach 1550-1561 przebudowany i rozbudowany przez Jana Baptystę Quadro z Lugano. Sala odrodzenia jest jednym z najcenniejszych wnętrz renesansowych. Obecnie w ratuszu znajduje się Muzeum Historyczne Poznania.

Ratusz w Tarnowie - zbudowany w XV wieku Na początku XVI przebudowany i podwyższony o jedno piętro i o górną część wieży. W drugiej połowie XVI wieku J.M. Padovano rozszerzył o część zachodnią i nadał mu renesansowy wygląd.

W Polsce rozkwit odrodzenia przypada na XVI wiek, jednak nowe idee zaczęły tu docierać już w połowie XV wieku dzięki takim postaciom , jak biskup Z. Oleśnicki czy Grzegorz z Sanoka. Ważną rolę odegrali przybysze z Europy zachodniej, tacy jak wspomniany już Konrad Celtis i Filip Buonaccorsi zwany Kallimachem. W tym okresie nastąpił także rozwój sztuki drukarskiej. Pierwszy warsztat drukarski pojawił się w Polsce w 1473 roku. W roku 1503 działała jedna tylko drukarnia na ziemiach polskich, w 1580 roku było ich 17. na początku wieku ważne wydarzenie literackie stanowi druk tekstu "Bogarodzicy" w języku polskim, u schyłku wieku spod pras drukarskich wychodzą kolejne edycje dzieł Reja i Kochanowskiego , Orzechowskiego i Szymonowica, a wielkość produkcji książkowej w ciągu całego stulecia w oficynach księgarskich na terenie Polski oblicza się w przybliżeniu na trzy i pół miliona egzemplarzy. Po 1510 roku zaczęła się rozwijać łacińska poezja humanistyczna (J. Dantyszek, A. Korycki, K. Janicki), pojawili się pisarze mieszczańscy, tacy jak Biernat z Lublina. Rozwijała się historiografia (M. Bielski). Coraz większe znaczenie zaczął odgrywać język polski , zwłaszcza po 1543 roku ( wydanie "Krótkiej rozprawy miedzy trzema osobami: Panem. Wójtem a Plebanem" Mikołaja Reja, debiuty A. Frycza Modrzewskiego i Stanisława Orzechowskiego).

Szczytowy okres renesansu to lata 1565- 1590 i twórczość Ł. Górnickiego, J. Kochanowskiego i S. F. Klonowaci ("Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą"). W ostatniej fazie odrodzenia pojawili się wybitni poeci zapowiadający nadejście baroku, tacy jak M. Sęp- Szarzyński i Sz. Szymonowic. W języku codziennym wciąż funkcjonuje określenie "człowiek renesansu", powszechnie uznaje się , że to taki człowiek, który jest biegły w wielu dziedzinach sztuki, człowiek wszechstronny.

Epoka renesansu pełna była postaci, które do historii przeszły jako niebywałe indywidualności. Większość z nich zaznaczyła swoja obecność na wielu płaszczyznach kultury, jak choćby Michał Anioł, Leonardo da Vinci, Francesco Petrarka, Erazm z Rotterdamu czy Machiavelli. W kulturze polskiej taką samą rolę może odegrać biografia Biografia życiorys; przedstawienie życia i działalności jakiejś osoby.
Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
Jana Kochanowskiego. Rok 1543 można uznać za początek polskiego renesansu, był to moment debiutu Mikołaja Reja i Andrzeja Frycza Modrzewskiego oraz publikacji przełomowego dzieła Mikołaja Kopernika "O obrotach sfer niebieskich". Kraków był wówczas istotnym ośrodkiem nowych prądów umysłowych. Już pod koniec XV wieku w Krakowie pojawiły się postacie, które zapoczątkowały ferment naukowy. Byli to Kallimach i Konrad Celtis. Wspólnie założyli oni w Krakowie pierwsze towarzystwo literackie- Sodalitas Litteraria Vistulana. Obaj także przyczynili się znacząco do rozwoju krakowskim badań nad literaturą starożytną oraz do powstania polskiej poezji nowołacińskiej.

Literatura polskiego renesansu ma dwujęzyczny charakter, w języku łacińskim pisane są utwory naukowe i publicystyczne, częściowo też poezja. Literatura piękna pisana jest w języku polskim. Nawiązuje do wzorców antycznych, wiąże się z życiem, z aktualnymi problemami społeczno- politycznymi w kraju. Mecenasi stwarzali pisarzom możliwość rozwoju ich talentu, nie tylko w kraju , ale też za granicą.

W literaturze polskiej wyróżnia się kilka nurtów:

  • nurt szlachecki,
  • nurt dworski,
  • nurt historyczny,
  • nurt publicystyki społeczno- politycznej,
  • nurt biblijny,
  • nurt prozy retorycznej, świeckiej i religijnej.

Rozwija się też poezja rybałtowsko- sowizdrzalska.

2. Publicystyka i jej przedstawiciele.

Piśmiennictwo polityczne doby renesansu zajmuje niezwykle istotne miejsce w dorobku literackim epoki. Wymienić tu należy dwóch wielkich twórców. Andrzej Andrzej T. Borowski Proszę państwa do gazu..., bohater główny; marynarz z Sewastopola. Brutalnie ciągnie za włosy na ciężarówkę kobietę, która wyrzekła się własnego dziecka
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Frycz Modrzewski jest jedna z wybitniejszych postaci europejskiego odrodzenia. Pochodził z niezamożnej rodziny szlacheckiej z okolic Piotrkowa. Po studiach w Akademii Krakowskiej dostał się na dwór prymasa Jana Łaskiego. Dla Modrzewskiego duże znaczenie miało związanie się także z innymi członkami rodziny Łaskich, przede wszystkim z bratankiem prymasa, który był później jednym z najczynniejszych działaczy reformacyjnych w Holandii i Anglii. Głównie dzięki niemu Modrzewski studiował w Wittenberdze. Po powrocie do kraju Modrzewski rozpoczął działalność pisarską od wypowiedzi w sprawie , w której nie było możliwe znalezienie wspólnego języka ze szlacheckim obozem reform. Modrzewski debiutował mowa "Łaski, czyli o karze za mężobójstwo". Utwór dotyczył kwestii stosowania kary za zabójstwo, której wymiar był uzależniony od pozycji stanowej winnego. Ponieważ dwa kolejne sejmy nie uchyliły niesprawiedliwego prawa, Modrzewski wystąpił z drugą "Mową o karze mężobójstwo", w której rozszerza atak na szlachtę:

"Tego rodzaju zuchwałego waszego panowania - pisze w zakończeniu swego tekstu- gwałcącego majestat chrześcijaństwa i natury, nikt nie zniesie spokojnie. Nie chce być sprawcą buntu, ale wysłuchajcie cierpliwie, co jest na ustach wielu. Najbardziej nawet doświadczeni sądzą, że wasze panowanie, oparte na krzywdzie, jest niegodziwe i nie do zniesienia."

Jednak najbardziej znanym utworem Modrzewskiego jest traktat "O poprawie Rzeczypospolitej". Pierwsze polskie wydanie tej książki nie mogło się ukazać w całości, toteż zawierało ono jedynie trzy księgi. Pozostałe dwie ("O Kościele" i "O szkole") skonfiskowała cenzura kościelna.

3. Wymowa dzieła Jana Frycza - Modrzewskiego "O poprawie Rzeczypospolitej"

W traktacie pt. O poprawie Rzeczypospolitej Andrzej Frycz-Modrzewski daje wnikliwą analizę ustroju społeczno- politycznego i programu przebudowy Rzeczypospolitej. Dzieło składa się z pięciu ksiąg:

I O obyczajach

II O prawach

III O wojnie

IV O Kościele

V O szkole

Modrzewski postulował konieczność wprowadzenia jednakowego prawa dla wszystkich obywateli, wydania nowego kodeksu prawnego. Domagał się umocnienia kraju i utworzenia wojska zaciężnego, na którego utrzymanie płaciliby wszyscy oprócz chłopów. Żądał rozdzielenia polityki państwa od polityki Kościoła i uniezależnienia od papieża. Wychowanie młodzieży chciał oddać w ręce państwa. Wizja życia społecznego, jaka kreśli Modrzewski jest optymistyczna. Frycz zakłada, że człowiek jest istotą z natury dobrą. Przyjmuje twierdzenie, że wszystkie wojny są szkodliwe. W księdze "O Kościele" Modrzewski starał się znaleźć rozwiązania takich problemów jak kwestia małżeństw księży, zakaz łączenia stanowisk kościelnych i świeckich, wykształcenie księży. Dzieło Frycza nosi znamiona irenizmu. Najbardziej znanym zwolennikiem irenizmu w ówczesnej Europie był Erazm z Rotterdamu, z poglądami którego tezy Frycza mają wiele punktów wspólnych. Modrzewski orientował się, że osiągniecie reform państwowych w szesnastowiecznej Polsce było możliwe jedynie poprzez króla i szlachtę, więc dzieło zadedykował właśnie im. Chciał im wskazać, że reformy są konieczne. Wyraził bardzo postępowe poglądy, typowe dla ideologii plebejskiej, ściągnęły one na niego prześladowania obozu katolicko- magnackiego. Kościół zakazał drukowania ksiąg "O Kościele" i "O szkole". Dzięki dziełu "O poprawie Rzeczypospolitej" Modrzewski stał się jednym z największych i najsławniejszych pisarzy politycznych wieku XVI w Europie. W Polsce cieszył się wielkim uznaniem wśród polityków obozu królewskiego, ale jednocześnie był oczerniany przez przeciwników z obozu magnackiego, wśród których wyróżnił się popularny pisarz Stanisław Orzechowski. Modrzewski usunął się w końcu z życia od działalności publicznej. Umarł w osamotnieniu , lecz do jego poglądów często będą nawiązywać pisarze polityczni w XVI, jak i w XVII wieku.

4.Kazania Piotra Skargi.

Piotr Skarga, właściwie Piotr Powęski (urodzony 2 lutego 1536 w Grójcu, zmarł 27 września 1612 w Krakowie) jezuita, teolog, pisarz i kaznodzieja. Był czołowym polskim przedstawicielem kontrreformacji i nadwornym kaznodzieją Zygmunta III. Był pierwszym rektorem akademii jezuickiej w Wilnie (1579-1584). Od 1588 roku przez 24 lata pełnił funkcję nadwornego kaznodziei Zygmunta III Wazy.

Dzieła

"Żywoty świętych" (1579, ukazało się 8 wydań za życia autora)

"Kazania sejmowe" (1597, w rzeczywistości nigdy nie wygłoszone)

"Żołnierskie nabożeństwo" (1618).

Piotr Skarga w "Kazaniach sejmowych" wyraził pogląd, że tylko przywrócenie jedności wiary może zapewnić pomyślny rozwój państwa polskiego. Skarga był jak najdalszy od irenizmu. Był związany z ruchem kontrreformacyjnym. Pragnął wzmocnienia władzy królewskiej i odbudowania cnót obywatelskich. Skarga przytoczył argumenty przemawiające za zgodą w państwie: wiara w jednego Boga, podleganie wspólnemu władcy. Ukazał groźne konsekwencje wynikające z niezgody: kłótnie na sejmach mogą przerodzić się w wojny domowe, te zaś wtedy zostaną wykorzystane przez nieprzyjaciół Polski. Skarga rozwija myśl, że podstawę potęgi państwa stanowi jedność wiary oraz poszanowanie dla jej kapłanów. Wiarą tą powinno być podporządkowane papieżowi chrześcijaństwo. W "Kazaniach" bardzo silnie zaakcentowany jest wątek upadku państwa. Autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum wskazał, że prawa królewskie i Rzeczypospolitej powinny mieć na uwadze dobro obywateli oraz interes państwa, o przydatności praw decyduje także sprężysta egzekucja wyroków. W Rzeczpospolitej jednak urzędnicy nie bronią w należyty sposób powagi praw oraz nie przestrzegają ich realizacji. Prawa ludzkie nie mogą stać w sprzeczności z prawami boskimi. Porównuje ojczyznę do tonącego okrętu, jest to groźba skierowana do tych, którzy nie będą słuchać kaznodziei. Skargę oburzała nietykalność osobista szlachty , umożliwiająca jej bezkarne łamanie prawa. Żądał zaostrzenia odpowiedzialności karnej. Pisał też o ciężkiej doli chłopów, postulował zniesienie sądownictwa patrymonialnego i zapewnienia chłopom apelacji do sądów królewskich. Całość tekstu opiera się na pomyśle wskazania sześciu chorób , które nękają Rzeczpospolitą. Wśród nich odnajdziemy chciwość, nieżyczliwość względem dobra kraju, wewnętrzne spory. Najważniejsze jednak to "naruszenie religiej katolickiej i przysada heretyckiej zarazie" oraz "dostojności królewskiej i władze osłabienie". Te dwie choroby ukazują Skargę jako gorliwego katolika i zwolennika silnej władzy królewskiej.

5. Poeci polsko - łacińscy.

Twórcy nowej literatury nie myślą już wyłącznie o zbudowaniu i pouczeniu czytelnika, ale o dostarczeniu mu przyjemności intelektualno- artystycznej. Poezja staje się teraz rozrywka ludzi wykształconych, narzędziem wypowiedzi subiektywnej autora. Zyskuje on możność wypowiedzenia się na własny temat, zrelacjonowania własnych przeżyć , prawdziwych lub zmyślonych, opiewania przygód miłosnych, komplementowania przyjaciół i rozprawiania się z wrogami.

Pierwsi humaniści to:

Andrzej Krzycki - Dzięki pomocy wuja, którym był biskup Piotr Tomicki, zdobył wykształcenie studiując pod kierunkiem wybitnych humanistów na uniwersytecie w Bolonii. Powrócił do Polski ok. 1501 r. Rozpoczął karierę w hierarchii kościelnej i w 1512 r. został sekretarzem Barbary, żony Zygmunta I. Poezja jego służyła rejestrowaniu i upamiętnianiu faktów i wydarzeń z dworu Zygmunta. Opiewał np. dzwon Zygmunta, zbrojownie. Senator, dyplomata, pochodził z Wielkopolski. Parodiował hymny średniowieczne, wykorzystywał rymy popularne w średniowieczu, wprowadzał niekiedy słownictwo średniowieczne. Utwory o treści patriotycznej- gromi prywatę, zaniedbywanie obowiązków religijnych i patriotycznych. Utwory: "Do Lidii", "Na obraz życia dworskiego", "Do Dantyszka o swej miłości".

Mikołaj Hussowski

Mikołaj Hussowski (1475-po 1533) był poetą polsko-łacińskim. "Pieśń o żubrze" czyli w pełnym przekładzie tytułu "Pieśń o wyglądzie, dzikości i polowaniu na żubra" (1521/22) powstała w kręgu włoskiej poezji humanistycznej i odkrytych ówcześnie myśliwskich poematów antycznych. Przewyższała je jednak ekspresją plastyki opisu przyrody i uczuć osobistych, przede wszystkim podziwu i przywiązania do ziemi rodzinnej. Litwa, ukazana w ponad 1000-wersowym utworze, jest pięknym krajem puszcz i lasów. Pierwotnie tekst pomyślany był jako apologia Apologia mowa napisana lub wygłoszona, będąca obroną przed zarzutami i zarazem pochwałą danej osoby, dzieła, instytucji. Typową apologią jest Obrona Sokratesa Platona.
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
antytureckiej polityki papieża Leona X.

Jan Dantyszek

Potomek gdańskiej rodziny mieszczańskiej von Hofen. Moralizuje, poucza czytelników, tendencje parenetyczne. Tematy polityczne ( zjazd w Wiedniu, klęska pod Mohaczem, stosunki Polski z Rosją ), poezja okolicznościowa- lżejsze tematy. Poezja religijna, hymny. Utwory: "Do młodzieży", "Życie Jana Dantyszka", "Na swój własny wizerunek".

Klemens Janicki

Syn chłopa, humanista, poeta, pisał w języku łacińskim elegie, erotyki, epigramaty. Wzorował się na Owidiuszu, naśladował w drobnych utworach epigramatyków rzymskich. Pisał wierszyki dla przyjaciół, epigramaty świadczące o radości z pobytu w Italii. Utwory: "Elegia o sobie samym", "Skarga Rzeczypospolitej", "Do magnatów polskich", "Żywoty królów polskich".

6. Sylwetka twórcza Mikołaja Reja.

Mikołaj Rej, z Nagłowic, także Rey, herbu Oksza (ur. 4 lutego 1505 w Żurawnie, zm. między 8 września a 5 października 1569 w Rejowiecu Fabrycznym) - wybitny polski poeta i prozaik okresu Odrodzenia. Był także politykiem oraz muzykiem. Po śmierci został uznany za "ojca polskiej literatury".

Był synem Stanisława i Barbary z Herburtów. Odebrał dość fragmentaryczne wykształcenie (tylko rok w Akademii Krakowskiej). Sam uzupełnił braki w wykształceniu poznając dogłębnie ówczesną literaturę łacińską. Dopiero jako dwudziestoletni młodzieniec, na dworze wojewody Andrzeja Tęczyńskiego , zetknął się z atmosferą humanizmu i przejął tak charakterystyczny dla nowej epoki pęd do nauki. Zdołał nadrobić zaniedbania i zdobyć stosunkowo rozległą , choć nieusystematyzowaną wiedzę drogą samouctwa. Był jednym z pierwszych polskich poetów piszących w języku polskim. Po opuszczeniu dworu rej osiadł na wsi, ale nie stronił od życia publicznego. Założyciel miasta Rejowca Fabrycznego. Kancelista na dworze Andrzeja Tęczyńskiego, tam powstały jego pierwsze dzieła literackie. Później zetknął się z przedstawicielami reformacji i sam przyjął kalwinizm w 1541 lub 1548.

Najbardziej znane dzieła:

"Zwierciadło (...)" z traktatem "Żywot człowieka poczciwego" (1567/1568)

"Psałterz Dawidów" - tłumaczenie prozą (1546)

"Żywot Józefa" (1545)

"Kupiec" (1549)

"Rzecz pospolita albo Sejm pospolity"

"Zwierzyniec" (1562)

"Krótka rozprawa między trzema osobami: Panem, Wójtem i Plebanem" (1543)

w 1564 roku bezimienny poeta , sławiąc pisarzy współczesnych, tak napisał o Reju:

"Tego zacnego pocztu jest starszym hetmanem

Sławny Rej, godzien iście być i radnym panem.

Przyrodzonym dowcipem wielkiej sławy dostał

I któż przed nim tu w Polszcze kiedy temu sprostał ?"

7. Filozofia zaprezentowana przez Mikołaja Reja w Żywocie człowieka poczciwego.

W "Żywocie człowieka poczciwego" Rej nakreślił wzór szlachcica- ziemianina. Głównym tematem dzieła jest obraz szlachcica, jego dzieciństwo, szkoły, podróże, małżeństwo, obowiązki rodzinne i społeczne a także starość. Ziemianin to dobry gospodarz, człowiek bogaty. Prowadzi spokojny tryb życia, który uzależniony jest od pór roku. Nie boi się starości, cieszy się życiem i jego rozkoszami. Według Reja człowiek powinien dążyć do szczęścia osobistego, ale musi mieć czyste sumienie. Odnaleźć można w utworze elementy filozofii stoickiej i epikureizmu. Pisarz głosi ideał prawdziwego szlachectwa, opartego nie na herbach, ale na cnocie i na stosunku człowieka do dobra ogółu. Człowiek "poczciwy" w rozumieniu, to przede wszystkim ten, co "pokój czyni na ziemi':

"Bo nie dosyć-ci jest na tym, iż kto sam, jako szczurek, w kącie z pokojem siedzi, a ni nacz się dobrego nie przygodzi , ale co z daleka przegląda pokój Rzeczypospolitej, a o nim radzi , a oń się stara i ine k temu przywodzi. Przegląda też zasię pokój miedzy ludźmi, miedzy stany, skąd rozterki, kłopoty a rozliczne niesnaski rostą, a czasem się i krew rozlewa. Albowiem kto przegląda pokój Rzeczypospolitej , silnego się to gospodarstwa imie, iż temu zabiega, jakoby się krew niewinna nie lała po ziemi, a jakoby głos krzyczący nie leciał o pomstę do Pana Boga swego, a na to, aby nie był uciśnion nędznik rozlicznymi wydartki świata tego."

Bardzo stanowczo wysuwa Rej obowiązek służby publicznej, która powinna być arena działalności ludzi najlepszych. Trzeba jej być naprawdę godnym. Rysy obyczajowe, jakimi przepojony jest utwór, są dowodem bystrej obserwacji życia , będącej najcenniejsza strona talentu Mikołaja Reja.

"A tak, jeśli umiesz czytać, azaż nie rozkosz też, sobie czas upatrzywszy, nad książkami posiedzieć, prawa i powinności się swej dowiedzieć (...)

Nie bawże się też zasię leda czym, bo mało tobie po Owidiuszu, po Horacjuszu, bo na cię trudny i fabułami zabawiony. Ale sobie to czytaj, co by cię nadobnych cnót a poćciwego żywota uczyło, bo cię to może piękniej ozdobić niźli fabuły niepotrzebne." Ten fragment utworu jest zaprzeczeniem wywodów Modrzewskiego na temat szkoły. Pogarda dla nauki i uczonych, Rej z jednej strony był jako współpartnerem Modrzewskiego, a z drugiej był ideologiem przeciętności. Twórczość Mikołaja Reja cechuje humanistyczny optymizm człowieka cieszącego się życiem. Pisarz chciał postępu w życiu, nawoływał do moralnego doskonalenia się jednostki. Rej był pionierem polszczyzny, nazwany "ojcem literatury narodowej".

8. Ocena społeczeństwa zawarta w "Krótkiej rozprawie między trzema osobami, Panem, Wójtem a plebanem" Mikołaja Reja.

Jednym z pierwszych utworów, który od razu zjednał Rejowi rozgłos, był "Krótka rozprawa między trzema osobami: Panem, Wójtem a Plebanem". Ukazała się w roku 1543 po pseudonimem: Ambroży Korczbok Rożek. Utwór jest satyrą ujawniającą konflikt między stanami. Pisarz stawia przed nami reprezentantów trzech różnych warstw społecznych: szlachty, duchowieństwa i chłopów. Rej dostrzegł prawdziwą linię przedziału przeciwstawiającą cała klasę feudałów ciemiężonemu chłopstwu. Jest to największy w twórczości sukces pisarza. Po raz pierwszy na karty utworu literackiego wprowadzono mowę potoczną. Wraz z językiem potocznym Rej wprowadził do literatury całe życie ówczesnego szlachcica, krytykując zarazem jego największe wady.

W "Krótkiej rozprawie między trzema osobami…" Rej krytykował stany, które mają wpływ na rządy Rzeczypospolitej. Szlachtę potępił za prywatę, rozrzutność, hazard, obojętność wobec ojczyzny. Kler obwinia o chciwość, zaniedbanie obowiązków religijnych, bogaty tryb życia i zepsucie. Poeta okazuje współczucie doli chłopa, który jest wykorzystywany przez szlachtę i kler. Wójt podsumowuje rozmowę:

"Ksiądz pana wini, pan księdza,

A nam prostym zewsząd nędza…"

Rej trafnie opisał problemy, które nurtowały ówczesną Polskę, krytykował także organizację państwa, sejm, sądownictwo. Charakter satyryczny dzieła poeta osiąga dzięki wprowadzeniu elementów komizmu, ironii, humoru. Mikołaj Rej jest typowym człowiekiem renesansu, wygłasza pochwałę szerokiego zainteresowania się światem w wierszu "Ku dobrym towarzyszom", który poprzedził "Krótką rozprawę…":

Bo snadź człowiek z przyrodzenia każdy

Najwięcej się o to stara zawżdy,

Aby wiedział, co się w ludziom dzieje:

Więc jedno chwali, z drugiego się śmieje (…)

Towarzyszu, posłysz, nie znasz li, co czynić,

Postój mało, nie wadzi-ć to poczcie.

Acz są rzeczy niepoważne prawie,

Podziwu się toż prostej ludzkiej sprawie.

9. Sylwetka najważniejszego twórcy renesansowego - Jana Kochanowskiego.

Jan Kochanowski urodził się w 1530 roku w Sycynie, na ziemi radomskiej. Pochodził ze szlacheckiej rodziny Kochanowskich, był synem Piotra Kochanowskiego, sędziego sandomierskiego i Anny Białaczowskiej. Studia zaczął na wydziale sztuk wyzwolonych na Akademii Krakowskiej, później studiował w Królewcu i w Padwie. Na tamtejszym uniwersytecie zetknął się z takimi umysłami jak Francesco Robortelo, jak i ze studiującymi tam Polakami: Łukaszem Górnickim, Andrzejem Trzecieskim i Andrzejem Patrycym Nideckim. Studia, podróże i kontakty z uczonymi i humanistami dały Kochanowskiemu wiedzę filologiczną, humanistyczną oraz ogładę i wprawę literacką. Pisał już we Włoszech drobne utwory po łacinie. W tamtym okresie powstała także pieśń "Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary". 1559 roku wrócił do Polski, 15 lat spędził na dworach, pracował w królewskiej kancelarii jako sekretarz i dworzanin królewski. W kraju przebywał na dworach, m.in. Jana Firleja i biskupa Filipa Padniewskiego. Dzięki poparciu kanclerza Piotra Myszkowskiego dostał się na dwór Zygmunta Augusta, gdzie ok. 1564 r. mianowano go sekretarzem królewskim.

Służył królowi podczas burzliwych sejmów, zajmował się działaniami politycznymi, czego ślady widać w jego utworach. Oddał znaczne usługi w trakcie przygotowań do wyprawy na Moskwę w 1568 r.

Przy dworze Zygmunta II Augusta służył do 1574 r. Opisywał ważne dla ojczyzny wydarzenia, w tym drugi hołd pruski księcia Albrechta II Fryderyka Hohenzollerna, unię Korony i Litwy (1569). W tym samym czasie rozpoczął karierę kościelną , został świeckim proboszczem w Poznaniu i w Zwoleniu. Jako urzędnik królewski brał czynny udział w życiu politycznym, uczestniczył w sejmie unijnym 1569 roku w Lublinie. Równocześnie wiele tworzył, zdobywając uznanie współczesnych. W 1574 roku zrezygnował z dworskich zaszczytów i kościelnych beneficji i przeniósł się do Czarnolasu. Z dworem Korony rozstał się po wyborze nowego króla Henryka Walezego w 1574 r. Ożenił się ze znaną z fraszek i pieśni Dorota Dorota M. Cervantes Don Kichot, bohaterka epizodyczna; piękna wieśniaczka, przebrana za pasterza po porzuceniu jej przez Don Fernanda. Nadal go kocha i liczy, że odzyska ukochanego. Spotkała się z Kardeniem... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Podlodowską.

Po śmierci Zygmunta Augusta brał udział w sejmie elekcyjnym i zyskał łaski kanclerza Stefana Batorego, Jana Zamoyskiego. W tym okresie powstała "Odprawa posłów greckich", a wkrótce po niej parafraza "Psałterz Dawidów" (1579). Był wielkim humanistą i poetą doctus, człowiekiem wszechstronnie wykształconym i zadziwiającym rozległością zainteresowań.

10. Tematy podejmowane w twórczości Jana Kochanowskiego.

  • problematyka filozoficzna- Pieśni, Fraszki, Treny,
  • temat patriotycznyPieśni, Odprawa posłów greckich, Fraszkach;
  • tematyka moralna- Pieśni;
  • temat wsi i życia wiejskiego - Pieśń świętojańska o sobótce;
  • pochwała natury i piękna świata,- Pieśni,
  • sztuka, artysta, poezja, - Pieśni;
  • ból ojcowski po stracie dziecka - Treny;
  • Tematy mitologiczne - Odprawa Posłów greckich, Szachy.

Jan Kochanowski propagował filozofię starożytną, odwoływał się do twórczości Horacego, podejmował motywy z mitologii i literatury greckiej. Podstawę jego literackiego wykształcenia stanowiło studium autorów starożytnych. Znal dzieła całego szeregu pisarzy greckich i rzymskich: Homera, Anakreonta, Tibulla, Seneki, Katula, Owidiusza, Propercjusza, Cycerona, Lukrecjusza i Horacego. Był to kanon pisarzy powszechnie cenionych przez humanistów, ale i w tym zakresie Kochanowski zajmuje stanowisko oryginalne. Pewne jego predylekcje odbiegają od gustów epoki, jak np. kult Homera, przenoszenie go ponad Wergilego, który cieszył się znacznie większa popularnością w humanistycznych kołach. Kult ten przejawiał się w twórczości Kochanowskiego w rozmaitych postaciach. Poświadcza go próba przekładu fragmentu z III księgi "Iliady", wydanego pod tytułem "Monomachia Parysowa z Menelausem". Nawiązania do wątków poetyckich spotykamy w "Elegiach" i w "Pieśniach"

11. Troska o ojczyznę w twórczości Jana Kochanowskiego.

Bliskie stosunki Jana Kochanowskiego z podkanclerzym Myszkowskim i zaznajomienie się z kierunkiem polityki państwowej znalazły swoje odbicie w dwu utworach natury moralizatorsko- satyrycznej. Utwory stanowią wyraz troski obywatelskiej o losy społeczeństwa. "Zgoda" nawołuje do zaprzestania sporów religijnych, rozbijających społeczeństwo na wrogie obozy i utrudniających rządy w kraju. W niewiele późniejszym "Satyrze" Kochanowski potępia egoizm szlachty, prowadzący do rozbrojenia państwa i wytyka ich wady. Obok wymienionych utworów o tematyce patriotycznej należy wspomnieć "Pieśń o spustoszeniu Podola przez Tatarów". Utwór podejmuje aktualne sprawy polityczne, jest apelem o aktywna postawę obywatelską wobec zagrożenia tureckim niebezpieczeństwem. Poeta wyraża w niej oburzenie na szlachtę, która obojętnie patrzy na poniżanie powagi Polski. Kochanowski kończy swój utwór pełną gorzkiej ironii przestrogą:

"Cieszy mię ten rym: "Polak mądr po szkodzie";

Lecz jeśli prawda i z tego nas zbodzie,

Nową przypowieść Polak sobie kupi,

Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi."

12. Tematyka Pieśni Kochanowskiego.

Są w śród nich :

  • pieśni refleksyjne
  • patriotyczne
  • dydaktyczne
  • obyczajowe
  • o charakterze sielanki.

Jan Kochanowski "Pieśni" zebrał w dwie księgi, zawierające ogółem 49 utworów o różnorodnej tematyce. Poruszają sprawy związane z ojczyzna, miłość do niej, obowiązki wobec niej. Głoszą radość życia, jego piękno, zadumę nad nim. W nich Kochanowski wyraził swoje poglądy na życie i na świat, pogodził w "Pieśniach" epikureizm i stoicyzm. Poeta łączył w utworach ozdobność stylu z wielką prostotą, pisał jasno i wytwornie. Liryczna forma pieśni pozwalała Kochanowskiemu swobodnie objawić swój stosunek do świata, swe wartościowanie czynów ludzkich, credo życiowe i poetyckie. Zmienność ludzkich losów zobrazowana jest tu porównaniem ze zmianami zachodzącymi w przyrodzie. Przyroda występuje w "Pieśniach" jako tło dla wyrażenia pewnych refleksji czy uczuć. Kochanowski jest też autorem wielu pieśni miłosnych. Zawód miłosny stał się treścią "Pieśni XV" z Ksiąg pierwszych, w której odepchnięty poeta życzy swej dawnej kochance szczęścia:

"Acz mię twa droga, miła, barzo boli,

Nie chcę cię trzymać przeciw twojej woli;

Z mej strony bodaj wszystko dobre miała,

Kędy się kolwiek będziesz obracała."

13. Tren jako gatunek literacki.

Treny są gatunkiem poezji żałobnej. Kochanowski zachował charakterystyczny dla klasycznego epicedium układ tematyczny, który składał się z pięciu sekwencji:

- exordium (wstęp)

- laudes (pochwala zmarłego)

- iacturae demonatriatio (ukazanie wielkości poniesionej straty)

- luctus (żal)

- consolatio (pocieszenie)

- exhortatio (napomnienie).

"Treny" to arcydzieło polskiej liryki. Składają się z 19 utworów, stanowiących zamknięty cykl , ułożony według pewnego wyraźnego planu kompozycyjnego. Poetyki normatywne , które wyznaczały wówczas reguły i normy pisania ,określały epicedium jako utwór, który opiewał osobę zmarłą i zbudowany był według ściśle określonych zasad. Kochanowski przełamał tę tradycję, czyniąc Urszulkę bohaterem swoich utworów i napisał cykliczne epicedium, które zawiera wszystkie części , jakie dawni teoretycy przypisywali temu gatunkowi.

W "Trenie V" Urszulka została porównana do młodej oliwki, którą zbyt gorliwy ogrodnik ściął z pokrzywami:

"Jako oliwka mała pod wysokim sadem

Idzie z ziemie ku górze macierzyńskim śladem,

Jeszcze ani gałązek, ani listków rodząc,

Sama tylko dopiero szczupłym prątkiem wschodząc

Tę jeśli, ostre ciernie Ciernie wydłużone, ostro zakończone lub szydlaste twory, rozgałęzione lub nie, sztywne dzięki silnie rozwiniętej tkance wzmacniającej (twardzicy) i wiązkom przewodzącym. Ze względu na pochodzenie wyróżniamy:... Czytaj dalej Słownik biologiczny lub rodne pokrzywy

Uprzątając, sadownik podciął ukwapliwy..."

Podobnie, jego córka jak podcięte drzewko upada do nóg matki:

"Takci się mej najmilszej Orszuli dostało.

Przed oczyma rodziców swoich rostąc, mało

Od ziemie się co wznióswszy, duchem zaraźliwym

Srogiej Śmierci otchniona, rodzicom troskliwym

U nóg martwa upadła. O zła Persefono,

Mogłażeś tak wielu łzami dać upłynąć płono ?"

"Tren VIII" rozpoczyna się apostrofa do zmarłej, jej odejście wywołało poczucie pustki w domu, teraz panuje w nim nastrój ciszy i spokoju. Dom diametralnie się zmienił, nie ma w nim radości i śmiechu Urszulki:

"Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim,

Moja droga Urszulo, tym zniknieniem swoim !

Pełno nas, a jakoby nikogo nie było:

Jedną maluczka duszą tak wiele ubyło.

Tyś za wszytki mówiła, za wszytki śpiewała

Wszytki w domu kąciki zawżdy pobiegała.

Nie dopuściłaś nigdy matce się frasować

Ani ojcu myśleniem zbytnim głowy pasować."

14. Kunszt poetycki Jana Kochanowskiego.

Twórczość Jana Kochanowskiego rozpoczyna bardzo istotny rozdział w historii polskiego renesansu. To pisarz, który wprowadził naszą poezje do dziejów literatury ogólnoeuropejskiej.

  • dbał o jasność i ścisłość w wyrażaniu swoich myśli i uczuć,
  • stosował przysłowia i wyrażenia potoczne,
  • twórca pięknej polszczyzny, wzór dla wszystkich poetów,
  • obrazy poetyckie wzbogacił przez zastosowanie epitetów, porównań, przenośni i innych środków stylistycznych, przejętych głównie z literatur antyku,
  • udoskonalił wiersz polski, nadał klasyczną formę opartą na równej liczbie zgłosek i rymie żeńskim,
  • zastosował po raz pierwszy w naszej poezji wiersz biały,
  • poruszał problemy ważne z punktu widzenia interesów całego społeczeństwa,
  • wprowadził na stałe do naszej literatury takie gatunki antyczne jak: tren, elegia, fraszka, dramat, sonet, sielanka, oda, anakreontyk, epigramat,
  • każdy obraz ukazany przez poetę miał jego osobisty stosunek.

15. Żeńcy Szymona Szymonowica

Szymon Szymonowic, Simon Simonides. Urodzony we Lwowie, syn Szymona z Brzezin - rajcy lwowskiego. Studiował w Akademii Krakowskiej na wydziale sztuk wyzwolonych. Studia kontynuował we Francji i Belgii. Od 1586 roku związany był z J. Zamoyskim.

Za najważniejsze dzieło Szymonowica uznaje się Sielanki wydane w 1614 roku w Zamościu. W dwudziestu utworach tam zamieszczonych widoczne są odwołania do Teokryta, twórcy sielanki jako gatunku literackiego oraz do Wergiliusza i Jana Kochanowskiego.

"Żeńcy" to sielanka na wskroś realistyczna. Ukazuje tragiczny los chłopa pańszczyźnianego. Bohaterkami utworu są proste dziewczyny: Oluchna i Pietrucha. Pod nadzorem Starosty odpracowują pańszczyznę. Narzekają na ciężka prace i na nieludzki stosunek dozorcy. Kiedy Starosta jest daleko, Pietrucha śpiewa piosenkę, w której wyraża swój stosunek do dozorcy, ukazując go w jak najgorszym świetle. Jako sielanka utwór nie posiada nic ze szczęśliwej Arkadii, opis życia wsi pracy chłopa w polu jest pełen tragizmu, decyduje to o antysielankowym charakterze dzieła.

RENESANS W EUROPIE

Renesans rozpoczął się w połowie XIV wieku, a jego schyłek przypada na koniec wieku XVI. Kolebką renesansu były Włochy, a później nowe prądy rozpowszechniły się w innych krajach Europy zachodniej i środkowej. Granice czasowe odrodzenia są różne dla różnych rejonów Europy. We Włoszech epoka rozpoczęła się najwcześniej: początek epoki przypada na XIV wiek, a jej szczytowy okres trwa przez cały wiek XV. W Europie północnej odrodzenie zaczęło się później- w XV wieku, a rozwinęło się w XVI wieku. W Polsce renesans przypada głównie na czasy panowania ostatnich Jagiellonów i trwa od końca XV wieku po lata trzydzieste XVII wieku.

Reformacja

Był to drugi z głównych nurtów renesansu, wielki ruch religijny i narodowy XVI wieku, mający na celu reformę Kościoła katolickiego i jego praktyk, reformacja skierowana była przeciwko władzy papieskiej. Początek nowego prądu to 1517 rok, kiedy to miało miejsce wystąpienie Lutra. Marcin Luter w "Tezach o odpustach" żądał tłumaczenia Biblii na języki narodowe. Ruchy reformacyjne przyczyniły się do wojen religijnych i podziałów pomiędzy ludźmi, ale osłabiona została władza Kościoła. Wynalezienie druku bardzo się przyczyniło do rozpowszechnienia reformacji. Tezy Lutra wydrukowano w wielkiej ilości, rozprowadzone spowodowały rewolucję w Kościele. Nowymi nurtami wyznaniowymi w związku reformacją były : luteranizm, kalwinizm, anglikanizm Anglikanizm nurt religijny, wyrosły z renesansowych prądów reformacyjnych (luteranizmu i kalwinizmu), związany z utworzeniem przez angielskiego króla Henryka VIII Kościoła narodowego. Zwierzchnikiem kościoła... Czytaj dalej Słownik terminów literackich i arianizm. Luteranizm był bezpośrednim skutkiem reformacji, był nurtem rozpropagowanym w Niemczech przez Marcina Lutra. Jego wyznawcy głosili , że można odczytywać Biblię indywidualnie, bo Kościół nie jest jedynym autorytetem interpretującym Słowo Boże prawidłowo. Biblię powinno się tłumaczyć na języki narodowe, aby umożliwić samodzielne jej studiowanie przez większą ilość ludzi. We Francji głównym przedstawicielem ruchu reformacyjnego był Jan Kalwin.

Humanizm - Ruch humanistyczny powstał we Włoszech w wieku XV przede wszystkim jako ruch filologiczny. Głównym celem humanistów była nie erudycja filozoficzna czy teologiczna, ale elokwencja, wymowa. Ideałem był doskonały mówca. Głównym hasłem humanistów było "ad fontem"- do źródeł.

Odkrycia geograficzne - 1492 - 1504 - Krzysztof Kolumb odkrył Amerykę:

1492 - Guanahani na Bahamach, Kuba i Haiti

1494-96 - Puerto Rico i Jamajka

1498-02 - Trynidad i ujście Orinoko

1502-04 - wybrzeże Hondurasu i zatoka Darien

1497 - Giovanni Caboto odkrył ponownie Labrador i Nową Fundlandię

1497 - Vasco da Gama, 22 listopada opłynął Przylądek Dobrej Nadziei

1498 - Vasco da Gama odkrył drogę morską do Indii.

Odłamy religijne wzmacniały państwa i języki narodowe. Wyznawano zasadę: "czyj kraj, tego religia". Upadł autorytet Rzymu.

Renesans- odrodzenie, odradzają się ideały antyku dotyczące tworzenia sztuki, kryteriów piękna, postrzegania artysty. Autorytetami stali się starożytni myślicielei artyści. Odrodził się humanizm - czyli postrzeganie człowieka w centrum zainteresowań.

Za najważniejszych twórców renesansu uważa się:

      • Leonardo da Vinci
      • Pierwszym wielkim dziełem Leonarda jest "Madonna w grocie", obraz znajdujący się obecnie w Luwrze. W obrazie tym występują wszystkie cechy sztuki artysty: postacie wrysowane w figurę trójkąta, swoboda ruchu, silne podkreślenie cienia, po to aby wydobyć plastykę, wyrafinowanie wyrazu twarzy, ekspresyjne gesty rąk unerwionych i żywych. Te cechy wystudiowanej kompozycji z cała sumiennością dają się widzieć w "Ostatniej Wieczerzy", słynnym obrazie ściennym w refektarzu klasztoru Santa Maria Della Grazie. Z czasu pobytu w Mediolanie pochodzi portret Cecylii Gallerani , zwany "Dama z łasiczką", w Muzeum Czartoryskich w Krakowie. Sławę Leonardo zawdzięcza nie tylko malarstwu, znany jest jako uczony, badacz natury, jako matematyk. Pozostawił po sobie ogrom materiałów naukowych.
      • Michel de Montaigne

francuski pisarz i filozof-humanista, autor cyklu esejów "Próby", zapisał tam poglądy na temat człowieka i wartości życiowych: najważniejszy jest rozum człowieka, harmonia, umiar, spokój i stateczny tryb życia.

      • Jan Gutenberg

Działalność Gutenberga przypada na okres lawinowego rozwoju drukarstwa w Europie. Początkowo Gutenberg stosował znane już wcześniej w Europie czcionki drewniane, z czasem opracował własną wersję czcionek metalowych. Skonstruował specjalny aparat do ich odlewania, w którym nowością było używanie wymiennych matryc. Zaprojektował również własną wersję prasy drukarskiej na wzór znanych już pras introligatorskich. W 1448 r. założył w Moguncji drukarnię. W 1455 r. ukazała się drukiem jego Biblia.

      • Marcin Luter
      • Za początek reformacji uznaje się 31 października 1517 roku. Dzień, w którym Marcin Luter rzekomo przybił młotkiem swoje 95 tez do drzwi katedry w Wittenberdze. Jego wystąpienie zapoczątkowało wielki ruch społeczny zwany reformacją i proces powstawania wyznań protestanckich. Luter w "Tezach o odpustach" żądał tłumaczenia Biblii na języki narodowe.

William Szekspir

William Szekspir urodził się w 1564 roku w Stratfordzie, poeta angielski i dramaturg. Wywodził się z rodziny mieszczańskiej o chłopskim rodowodzie. Uczęszczał do szkoły miejskiej (odpowiednik dzisiejszej szkoły średniej). Uczył się tam łaciny, historii, literatury antycznej i retoryki. Prawdopodobnie w okresie kłopotów finansowych ojca musiał przerwać naukę. Pracował w różnych magnackich rezydencjach jako guwerner, sekretarz, a także aktor w dworskich przedstawieniach. Zdobywał ogładę, poszerz, poznawał ludzi (w tym wielu możnych protektorów).Wykształcenie wyniesione ze szkoły średniej pogłębił przez samouctwo. Opuścił dom rodzinny i udał się do Londynu. W rodzinnej miejscowości nabył posiadłość ziemską, gdzie spędził ostatnie lata życia.

Dante Allghieri

Poeta, polityk. Walczył o uniezależnienie Florencji od papiestwa.

Utwory: "Boska komedia", cykl pieśni, łacińska rozprawa w języku narodowym i zbiór wierszy "Życie nowe" , w których wyraził głęboką miłość do kobiety o imieniu Beatrycze.

"Boska komedia" to dzieło, które pisał autor przez wiele lat. Dante Dante Boska Komedia D. Alighieri, bohater główny, ma trzydzieści pięć lat i odbywa wędrówkę po zaświatach, której efektem jest głęboka przemiana duchowa
Wygląd: brak informacji w utworze
...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
zwraca uwagę na aktualne problemy moralne, religijne i polityczne. Ostrzem krytyki uderza w Kościół i w panów feudalnych.

Krzysztof Kolumb

Europejski żeglarz i nawigator (prawdopodobnie z Genui), kapitan wyprawy, która na trzech okrętach pod flagą hiszpańskiej Kastylii, poszukując zachodniej drogi morskiej do Indii, jako pierwsza w historii nowożytnych odkryć geograficznych pokonała zwrotnikowy Ocean Atlantycki i 12 października 1492 dotarła do Indii Zachodnich. Podczas czterech pionierskich podróży przez środkowy Atlantyk w latach 1492-1504 Kolumb - jako z pierwszy z Europejczyków - opłynął, zbadał i opisał rejon Morza Karaibskiego. Podróże Kolumba - oraz rozpowszechniane w całej Europie relacje z nich (i o nich) - zapoczątkowały trwały proces europejskiej kolonizacji obu Ameryk oraz wiele istotnych i nieodwracalnych zmian społecznych, politycznych, ekonomicznych, kulturalnych i przyrodniczych po obu stronach Atlantyku.

Renesans jest epoką odkryć:

  • Kolumb odkrył nowe lądy

Mikołaj Kopernik w pełni uświadamiał sobie przełomowy sens swego odkrycia dla rozwoju nowoczesnej nauki. Wielkie dzieło "O obrotach sfer niebieskich" uniezależniło nauki przyrodnicze od teologii,

Humaniści renesansu na nowo odkryli epokę antyku, na nowo zaczęto czytać i tłumaczyć starożytne teksty.

Duży wpływ wywarł Erazm z Rotterdamu. W swoich dziełach krytykował przywary społeczne, takie jak przekupstwo, hipokryzja, rozwiązłe obyczaje kleru. Najsławniejsza jego rozprawa "Pochwała głupoty" jest satyrą na ówczesne społeczeństwo. Był zwolennikiem irenizmu.

RENESANS ** RENESANS ** RENESANS ** RENESANS ** RENESANS ** RENESANS

 

Niccoló Machiavelli, autor dzieła pt. Książę. Zalecał użycie podstępu, fałszu, kłamstwa jeśli wymagało tego dobro ogółu. Wyznawał zasadę "cel uświęca środki", bez skrupułów i wyrzutów sumienia. Władca według Machiavellego miał być lisem i lwem, musiał być przebiegły i silny. Władcy potępiali jego poglądy, ale niektórzy stosowali je jednak w praktyce.

Tomasz Morus, autor Utopii. Krytykował rozrzutność, arogancję i brutalność królów, brak dbałości o lud i 'psucie' pieniądza. Stworzył wizję państwa idealnego

Główni prekursorzy Renesansu:

Dante Alighieri poeta, doskonały polityk. Dante jest najlepiej znany z "Boskiej Komedii" - wizjonerskiego poematu o podróży przez Piekło, Czyściec i Raj, w której zawarł kwintesencję średniowiecznej myśli kulturalnej i filozoficznej. Widoczna jest w "Boskiej Komedii" fascynacja numerologią, przede wszystkim liczbami 3 i 10. Zarówno piekło, jak i czyściec i Raj, mają po 9 poziomów (3x3).

Francesco Petrarka wielki włoski humanista, większość swoich utworów pisał po łacinie, sławę zapewniły mu poezje pisane w języku włoskim, m.in. cykl wierszy "Sonety do Laury". Tematem zbioru jest historia miłości poety do kobiety o imieniu Laura. Wiersze idealizują uczucie i kobietę.

Giovanni Boccaccio Najwybitniejszym dziełem Boccaccia jest "Dekameron". Jest to zbiór 100 nowel podzielonych na 10 dni, stąd nazwa znacząca po grecku "Księga dziesięciu dni". Nowele te są połączone w całość i są opowiadaniami grupy młodych kobiet i mężczyzn, którzy podczas zarazy schronili się w okolicach Florencji. Zbiór nowel powstawał w połowie XIV wieku. Wśród tematów jest miłość, mądrość życiowa, sprawność umysłu ludzkiego.

Sokółakcja Akcja papier wartościowy będący dowodem udziału jego właściciela w spółce akcyjnej. Posiadanie akcji upoważnia właściciela do głosowania na zebraniach akcjonariuszy oraz do uzyskiwania dywidendy,... Czytaj dalej Słownik geograficzny toczy się we Florencji, nie ma tu opisów miejsca akcji, pejzaży, wnętrz. Monna Giovanni jest obiektem uczuć Federiga. Chory synek Monny prosi Federiga o podarowanie sokoła, matka odwiedza Federiga, a ten przygotowuje danie z sokoła. To jest dla Monny dowodem miłości, jaką darzy ją Fedrigo. Po śmierci synka, wychodzi za Federigo za mąż. Historia kończy się szczęśliwie.

William Szekspir. Twórczość Szekspira odegrała ogromną rolę w kształtowaniu się teatru europejskiego. Najważniejsze jego dzieła: komedie - "Sen nocy letniej", "Komedia pomyłek", "Poskromienie złośnicy", "Wieczór trzech króli", "Miarka za miarkę"; tragedie- "Romeo i Julia", "Król Lear", "Otello"; kroniki historyczne- "Król Jan", "Ryszard II", "Henryk IV", "Henryk V", "Henryk VI", "Henryk VIII", Ryszard III". W XIX wieku stal się wzorem dla romantyków. Wpływ "Makbeta" widać na Słowackiego "Balladynie" i "Beatrix Cenci".

Najsłynniejsze dzieła Szekspira:

      • Romeo i Julia
      • to tragedia oparta na prawdziwej historii potajemnie zawartego małżeństwa przez dwoje młodych ludzi w 1303 roku w Weronie. Stała się ona tematem kilku wcześniejszych utworów literackich, które Szekspir znał i z których korzystał. Akcja najsłynniejszej tragedii miłosnej toczy się pod koniec XI wieku w Weronie i Mantui. Tłem dla zdarzeń rozgrywających się w związku z miłością dwojga młodych ludzi jest zadawniony konflikt pomiędzy arystokratycznymi rodami Montekich i Kapuletów. Szekspir ukazuje historie miłości, która nie zyskuje poparcia, ale porusza też problematykę moralną: zwraca uwagę na postępowanie rodziców wobec własnych dzieci. Wyjaśnia również jakie konsekwencje może przynieść niezgoda skłóconych ze sobą rodów. To studium obsesyjnej ludzkiej zazdrości, prowadzącej do katastrofy..
      • Hamlet

Pierwsze zasadnicze rysy dziejów Hamleta rzucił na papier Saxo Gramatyk, mnich na dworze Absalona, na przełomie wieku XII i XIII, czerpiąc z podań islandzkich i nordyjskich. Szekspir prawdopodobnie nie znał oryginału łacińskiego z historia o Hamlecie, zapisana przez Saxo Gramatyka, podana do druku po raz pierwszy w Paryżu w 1514 roku. "Hamlet" Szekspira to najbardziej zagadkowy z jego utworów, wieloznaczna tragedia, umożliwiająca rozmaite interpretacje. Dzieło Szekspira pozornie nazywane jest tragedia zemsty: królewicz zabija króla, usuwa z tronu zbrodniarza, który w następstwie sięgnął po najwyższą władzę. Zasadniczy problem "Hamleta" to kwestia zemsty za śmierć ojca, bliskiej osoby. Królewicz staje przed trudnym pytaniem: co robić ? próbować zemsty czy być biernym obserwatorem. Hamlet waha się, nie potrafi stać się zimnym mścicielem. Próbuje ukryć prawdziwe rozterki pod maską człowieka obłąkanego. Tragiczne doświadczenia prowadzą Hamleta do zwątpienia w sens życia, w istnienie porządku na świecie. Żyje obok zabójcy ojca, surowej matki. Hamlet nie wie jak odnaleźć się w świecie, który przybrał nowy kształt.

  • Król Lear

to tragedia Williama Shakespeare'a, prawdopodobnie napisana w roku 1605. Fabuła dramatu oparta jest na legendzie o Llyrze, mitycznym królu Brytanii. Król Lear uznawany jest za jedno z największych osiągnięć Szekspira.

Makbet

"Makbet" powstał prawdopodobnie w 1606 roku. Szekspir oparł się na "Kronikach Anglii, Szkocji i Irlandii" Holinsheda, wydanych w 1577 roku. Szekspir trzymał się źródła bardzo wiernie. Była w niej mowa nie tylko o królu Dukanie, zamordowanym przez Makbeta , lecz także o Banku, który miał zapoczątkować linię Stuartów. Zaczerpnął z "Kronik..." opowieść o Makbecie, ale zdarzenia uzupełnił własnymi pomysłami, np. przedstawił Banka jako ofiarę, a nie jako współuczestnika zamachu na Dunkana. "Makbet" należy do najkrótszych tragedii Szekspira. Sama budowa utworu jest typowa dla sposobu tworzenia Szekspira, który można nazwać "kronikarskim". Polega on na zastosowaniu szeregu faktów, nie wypływających koniecznie z siebie, powiązanych jedynie główną osobistością tragedii, stąd nie ma w dramatach Szekspira kulminacyjnego punktu, "katastrofy", ani klasycznego rozwiązania. Tematem utworu są perypetie Makbeta i jego żony, którzy dopuścili się zbrodni. Motywacją do zbrodni było objecie władzy a potem lęk przed jej utratą. Tylko władza mogła zaspokoić ambicję Makbeta , dumę, stała się jego namiętnością. Lady Makbet pragnęła władzy na równi z mężem. Władza jest dla Makbeta silniejsza od wszystkich ludzkich namiętności, czyni go zdolnym do najpodlejszych czynów. Lady Makbet jest bezwzględna, stanowcza. Kieruje postępowaniem męża, dąży do realizacji założonego celu. Gdy straciła wpływ na Makbeta, przeżywa załamanie. Na początku rządów Makbeta, jest osoba psychicznie silną, ale wkrótce popada w obłęd, w lunatyczne sny. Skończy samobójstwem.

"Makbet" prezentuje cechy dramatu szekspirowskiego:

- swoboda kompozycyjna, odejście od klasycznej zasady jedności czasu, miejsca i akcji,

- rezygnacja z chóru,

- budowanie scen zbiorowych,

- podział utworu na akty i sceny,

- indywidualizacja postaci,

- dynamiczne ujęcia bohaterów, wskazanie zmienności ich postaw,

- obok wątków poważnych występują sceny humorystyczne, groteskowe,

- obecność siata fantastycznego, często fantastyka czerpana z ludowych opowieści,

- częste zmiany nastroju, mające na celu wywołanie wzruszenia u widzów,

- zróżnicowane portrety psychologiczne,

- dramat charakterów,

- wplatanie wypowiedzi rymowanych,

- język pełen metafor i porównań,

- utwory pisane wierszem białym.

.

Główni pisarze sonetów w epoce renesansu:

Petrarka - prekursor epoki , "Sonety do Laury" to 317 wierszy powstałych prawdopodobnie w latach 1330- 1365. dzielą się na sonety "Wiersze ku czci Laury żywej" i "Wiersze ku czci Laury umarłej". Tematem zbioru jest historia miłości poety do kobiety o imieniu Laura. Wiersze idealizują uczucie i kobietę. Namiętność ta nie gaśnie nawet wtedy kiedy Laura umiera. Wyznania Petrarki nie są bezpośrednim wyznaniem uczucia, są wynikiem rozmyślań nad samym sobą. Przekonywał się, że życie bez Laury jest niemożliwe, obawiał się śmierci, bo wtedy skończyłaby się też jego miłość. Gdy zrozumie, że Laura nie żyje, swą miłość przenosi do nieba. W snach wywołuje obraz Laury jako najpiękniejszej kobiety. Petrarka zastanawia się nad istota miłości, czym ona jest naprawdę, dlaczego popycha człowieka do cierpienia i rozpaczy. Jeśli w ogóle istnieje, to powinna dawać radość. Niektórzy badacze są przekonani, że w życiu Laura była tylko mało znaczącym epizodem, pretekstem , rodzajem chwytu literackiego, symbolem uczuć. Miłość do Laury nie jest jedynym tematem sonetów, poeta porusza tu zagadnienia psychologiczne, odmalowuje zmęczenie i zniechęcenie życiem. Ubolewa nad upadkiem moralnym świata oraz nad własnym krajem. Są tu widoczne wpływy poetów klasycznych, jak i prowansalskich trubadurów.

Szekspir (Anglik - wiek XVI/XVH)

"Sonety" Szekspira składają się ze 154 utworów. Tematy jakie podjął autor to: przemijanie, czas, życie. "Sonety" posiadają elementy barokowej poetyki. "Sonety" zostały opublikowane w roku 1609. Większość z nich jest adresowana do młodzieńca (fair lord), a pozostałe do damy (dark lady), tożsamość tych postaci stanowi do dziś przedmiot sporów.

Główni przedstawiciele renesansu francuskiego:

Franciszek Rabelais

Wielki myśliciel i pisarz francuski, lekarz, duchowny, wielbiciel kultury antycznej. "Garantua i Pantagruel" to dzieło krytykujące średniowiecze. Oparte jest na motywach baśni o złośliwym diabełku sypiącym sól w gardła śpiących ludzi i sprowadzającym na nich pragnienie. Składa się z pięciu ksiąg. Przedstawiają historię dynastii dobrych olbrzymów, królów . Tematem pierwszej księgi jest życie Gargantui, pozostałych czterech- życie Pantagruela. To olbrzymi, którzy posiadają cechy ludzkie, są poczciwi, szczerzy. Na czoło dzieła wysuwa się umiłowanie życia. Człowiek , według Rabelaisa, ma prawo być jak najbardziej człowiekiem, musi rozwijać swoje zdolności. Utwór nasycony jest realizmem konkretów i szczegółów ówczesnego życia , mimo formy groteskowej. Wyszydzony jest tu system instytucji feudalnych, przeszkadzających w rozwoju jednostki, ideałów humanistycznych , a zwłaszcza sposób średniowiecznego jeszcze wychowania opartego na filozofii scholastycznej. Optymizm człowieka renesansu każe mu głęboko wierzyć w naukę, zwielokrotniającą siłę człowieka i ulepszającą życie ludzkie. Rabelais pragnął ukazać siłę żywotną tkwiącą w człowieku. Wysiłek, walka przynoszą człowiekowi radość , czynią go wolnym, podsycają pragnienie życia. Rabelais' owy humanizm to wszechstronne wykształcenie, kult natury i rozumu ludzkiego i umiłowanie życia.

RENESANS ** RENESANS ** RENESANS ** RENESANS ** RENESANS ** RENESANS

    • Michał Montaigne
    • pisarz, moralista, oddał się studiom, rozmyślaniom i pisaniu. Największe dzieło "Próby" jest zbiorem rozmyślań poety nad sensem życia i szczęścia ludzkiego. "Próby" to utwór ciągle uzupełniany przez autora. Montaigne dokonuje analizy psychologicznej i moralnej człowieka. Życie ludzkie powinno być łatwe, praktyczne i rozsądne. Człowiek powinien być niezależny, wolny od wszelkich przywiązać, nie wolno kierować się namiętnościami. Wrogiem życia jest ból i należy go unikać. Ważnym elementem życia jest szczęście. System wychowawczy przedstawiony przez Montaigna jest oparty na łagodności, zmierza do ukształtowania rozumu ucznia. Metoda ta ma wychować światowego człowieka. W polityce i religii autor wyznaje poglądy konserwatywne. Wyznaje pokój w społeczeństwie, jak i w sercu człowieka.

Pierre Ronsard

to poeta francuski, główny przedstawiciel renesansowej poezji francuskiej, przywódca Plejady.

W duchu epikureizmu opisywał piękno kobiet, przyrody, a także wysławiał radość życia i ulotność szczęścia. Napisał niedokończoną epopeję "Francjada"(La Franciade, 1572).

Przegląd ważniejszych postaci Renesansu

Makbet

Makbet postanawia zdobyć koronę i zostać królem. Jedynym wyjściem z tej sytuacji jest usunięcie Dukana. Zaznajamia ze swym planem żonę, ta popycha go do zbrodni. Marzy o koronie, pragnie zaszczytów. Staje się podatny na wpływy otoczenia, ulega sugestiom żony i własnej wyobraźni. Lady Makbet przekonuje Makbeta o konieczności zabicia króla i jego synów. Makbet przezwycięża chwilowe opory i zabija Dukana, sztyletem . Zdobywa koronę, popełnia następne zbrodnie. Morduje służących Dukana, potem Banka, który zna jego tajemnicę z wrzosowiska. Makbet staje się władcą tyranem, człowiekiem apodyktycznym i despotą. Przepowiednia czarownic pobudza w nim żądzę władzy. Nie potrafi już inaczej postępować, obawia się sprawiedliwości. Do zbrodni popchnęły go żądza władzy, pragnienie korony i zaszczytów. Chce pozostać przy władzy za wszelką cenę.

Hamlet

Syn Hamleta i Gertrudy, duński następca tronu. Rozmowa z Duchem sprawia, że Hamlet zaczyna wątpić we wszystkie prawdy, które dotychczas uważał za bezdyskusyjne. Chwieje się cały system wartości, które uznawał, narastają wewnętrzne konflikty. Staje się bardziej refleksyjny, zadaje podstawowe pytania dotyczące egzystencji. Tragiczne doświadczenia prowadzą Hamleta do zwątpienia w sens życia. Zemsta na Klaudiuszu niczego nie zmieniła. Jest postacią tajemniczą. Hamlet stal się jedna z ulubionych postaci literackich pisarzy okresu Romantyzmu.

Dworzanin

Łukasz Górnicki w "Dworzaninie polskim" nakreślił ideał dworzanina. Wśród cech niezbędnych na pierwsze miejsce wysuwa się wykształcenie dworzanina, musi znać nie tylko łacinę i grekę, ale i języki: niemiecki, francuski, włoski i hiszpański. Musi być doskonałym mówcą, grać na lutni i śpiewać. Musi być przyjazny, dobry i hojny. Powinien znać zasady walki i postępować według rycerskiego prawa. Musi posiadać wytworne maniery, dbać o piękno języka, mówić krótko, a rzeczowo.

Antenor

Człowiek prawy, najważniejsze jest dla niego dobro ojczyzny. Wzór patrioty, człowiek nieprzekupny, brzydzący się prywatą. Jest skłonny ponieść ofiarę dla dobra kraju.