Dodaj do listy

Literatura polska. Przegląd wszystkich epok literackich. Najważniejsze zagadnienia z zakresu literatury. Najwybitniejsi poeci i ich nieprzeciętna twórczość literacka.

STAROŻYTNOŚĆ

  1. Przedstaw gatunki literackie, jakie były używane w starożytności.
    1. Epika wywodzi się z mitów i podań. Jako osobny gatunek została wyróżniona przez Arystotelesa. Jedną z najstarszych form epickich jest epos (epopeja). Główną formą podawczą jest narracja (opowiadanie, opis). Najczęściej narrator wypowiada się w trzeciej osobie, ale możliwe jest także użycie pierwszej osoby. Ze względu na kryterium przekazu wyróżniamy epikę wierszowaną i epikę prozaiczną. Do epiki wierszowanej należą: epos, powieść poetycka, satyra, bajka, ballada. Do epiki prozaicznej natomiast: powieść, opowiadanie, nowela. Wyróżniamy także dwa czasy: czas narracji i czas fabuły. Epicy antycznym był Homer autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater Bohater T. Różewicz Kartoteka, bohater główny; należy do pokolenia Kolumbów
      Wygląd: Brak informacji w utworze, bohater niczym się nie wyróżnia, nie ma cech szczególnych, jest zwykły, przeciętny,...
      Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
      epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie...
      Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
      IliadyOdysei.
    2. Liryka wywodzi się ze starożytności z obrzędów religijnych. Pierwotnie były to teksty wykonywane z towarzyszeniem muzyki. Główne tematy podejmowane przez lirykę to przekazywanie uczuć, emocji jednostki, doznań, refleksji oraz przeżyć wewnętrznych. Formą podawczą jest monolog. Podmiot liryczny może występować w pierwszej osobie. Mamy wtedy do czynienia z liryką bezpośrednią, a jeśli podmiot liryczny ukryty jest za światem przedstawionym - z liryką pośrednią. Do liryki pośredniej należą opisy i liryka sytuacyjna z elementami dialogu. Kolejnym rodzajem liryki jest liryka inwokacyjna, czyli bezpośredni zwrot do adresata. Ze względu na tematykę, wyróżniamy lirykę patriotyczną, refleksyjną, miłosną i polityczną. W obrębie liryki wyróżniamy następujące gatunki: fraszka, oda i tren. Wybitnymi poetami antycznymi byli: Tyrtajos autor wierszy o tematyce patriotycznej (stąd poezja tyrtejska: patriotyczna, nawołująca do walki), poetka Safona w swych wierszach przedstawiała człowieka z jego namiętnościami, w których szuka on zapomnienia, Anakreont był piewcą miłości i wina, jego liryki były niezwykle dźwięczne i wykwintne (stąd anakreontyk: wiersz liryczny, sławiący urodę życia) oraz Symonides natomiast był autorem pieśni chóralnych. Do najsłynniejszych jednakże należy liryka Horacego - czołowego liryka rzymskiego, autora pieśni i wierszy oraz listów do Pizonów. Określał swoje wiersze terminem carmina, co znaczy pieśń.
    3. Dramat wywodzi się ze starożytnej Grecji. Związany był z obrzędami, takimi jak wielkie i małe Dionizje (święto ku czci boga winorośli i urodzaju - Dionozosa). Formą podawczą dramatu jest dialog, ale możliwe jest również występowanie monologu. Dramat składa się z tekstu głównego i tekstu pobocznego, tak zwanych didaskaliów. Dramat podzielony jest na akty, sceny, odsłony. W obrębie dramatu wyróżniamy następujące gatunki: komedia, tragedia i dramat właściwy. Jednym z najsłynniejszych antycznych dramaturgów jest Sofokles, autor między innymi AntygonyKróla Edypa. Inni wielcy dramaturdzy to Ajschylos i Eurypides.
  1. Na przykładzie dziejów Syzyfa przedstaw pojęcie archetypu.

Archetyp jest to trwale obecny w literaturze motyw, który wywodzi się z mitu lub rytuału. Pojecie to wprowadził do humanistyki Karl Gustaw Jung. Syzyf został skazany przez bogów na wieczną karę. Musi pchać ogromny głaz pod górę. Kiedy już prawie udaje mu się wtoczyć kamień na szczyt, ten wyślizguje mu się z rąk i spada. Termin syzyfowa praca oznacza ciężką pracę, przynoszącą wymierne rezultaty. Metaforyczny tytuł nadał swej powieści Stefan Żeromski. Syzyfową pracą nazywał próbę rusyfikacji uczniów gimnazjum.

3. Na przykładzie mitu o Edypie wyjaśnij pojęcie fatum.

Bohater dramatu Sofoklesa, chcąc poznać swój los, udał się do wyroczni delfickiej. Dowiedział się, iż poślubi własną matkę i zabije swego ojca. Wystraszył się przepowiedni. Uciekł z kraju przybranych rodziców, aby odmienić przeznaczenie. Jednak nie wiedział, że państwo, do którego dotarł, było królestwem jego prawdziwego ojca i matki. Okazało się, że nie zdołał zmienić swego losu. Przepowiednia sprawdziła się. Bohater dramatu Sofoklesa, pomimo tego, iż dążył do szczęścia, nie zdołał go osiągnąć. Fatum jest to zatem nieuchronna konieczność, wyznaczająca bieg wypadków, zwłaszcza los człowieka. Fatum często prowadzi do trudnych i nieszczęśliwych wydarzeń.

  1. Omów zasady rządzące dramatem antycznym.

Teatr, a zanim dramat rozwinął się w Attyce w VI wieku p. n. e.. Wyrósł on z pieśni lirycznych ku czci Dionizosa - boga wina, urodzaju i odradzającej się przyrody. Przedstawienia odbywały się w święta, tak zwane Dionizje małe, wiejskie i Dionizje wielkie - miejskie. Śpiewano pieśni, tańczono, składano ofiary. Pieśni śpiewano zawsze pod przewodnictwem chóru, aktorzy Aktorzy W. Szekspir Hamlet; bohaterowie epizodyczni; wędrowna trupa, przybyli na zamek, aby zabawić dwór. Hamlet poleca im zagrać sztukę Zabójstwo Gonzagi, której treść odpowiada wypadkom, mającym miejsce... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum występowali w przebraniu. Chóry Dionozosa nazywane były chórami koźlimi, gdyż członkowie chóru przebrani byli w koźle skóry, z charakterystycznymi kopytami u dolnych kończyn, koźlimi rogami i ogonem - tak zwani Satyrowie). Pieśń ich była pieśnią kozłów, co dało nazwę tragedii: tragos (kozioł) + oda (pieśń) = gr. tragedia. Tematykę tragedii stanowiły mity, dionizyjskie obrzędy oraz współczesne problemy. Pierwszego aktora wprowadził Tespis, dwóch aktorów - Ajschylos, a trzech - Sofokles. Aktorami byli wyłącznie mężczyźni. Występowali oni na scenie w maskach, a chodzili w butach na wysokich koturnach.

Budowa dramatu greckiego:

  • Tragedia: wywodzi się z pochwalnych, wyniosłych hymnów, tzw. Dytyrambów, śpiewanych przez pasterzy przebranych w koźle skóry. Jest to dramat poważny, konfliktowy, dochodzi w nim bowiem do starcia przedstawionych postaw ludzkich. Akcja Akcja papier wartościowy będący dowodem udziału jego właściciela w spółce akcyjnej. Posiadanie akcji upoważnia właściciela do głosowania na zebraniach akcjonariuszy oraz do uzyskiwania dywidendy,... Czytaj dalej Słownik geograficzny tragedii kończy się katastrofą, która zgodnie z ówczesnym poglądem na świat, miała swe źródło w fatum.
  • Komedia: wyrosła z satyrycznych pieśni, śpiewanych w czasie procesji i pochodów ku czci Dionizosa. Jest to dramat lekki, pogodny, satyryczny o pomyślnym zakończeniu. Komedia porusza zwłaszcza sprawy aktualne: obyczajowe, polityczne.
  • Dramat satyryczny: odmiana komedii. Występował w nim chór w kostiumach, przedstawiających satyry.

Kompozycja dramatu:

  • Prolog: przedmowa, wprowadzająca sytuację dramatu.
  • Parada: wejście chóru z pieśnią.
  • Epeisodion: było ich kilka, są to dialogi między przewodnikiem chóru a aktorem.
  • Stasimon: pieśń chóru, wykonywana na miejscu pod nieobecność aktorów.
  • Scena lamentu: tylko w tragedii
  • Eksioda: zejście chóru ze sceny z pieśnią.

Podstawową zasadą dramatu antycznego była zasada trzech jedności: akcji, miejsca i czasu. Twórcami tragedii greckiej byli: Ajschylos, Sofokles, Eurypides.

ŚREDNIOWIECZE

  1. Uniwersalizm i teocentryzm w literaturze średniowiecza.

Istotę uniwersalizmu średniowiecznego stanowiły pytania, które zadawali sobie ówcześni myśliciele: dlaczego świat, który składa się z widzialnych jednostkowych rzeczy, ujmowany jest w naszym poznaniu w kategorie rodzajów i gatunków? Spór o uniwersalia trwał niemalże przez całą epokę wieków średnich. Brali w nim udział najbardziej wybitni myśliciele średniowieczni, jak Boecjusz, Abelard czy Albert Albert J. W. Goethe Cierpienia młodego Wertera, bohater epizodyczny; narzeczony, a potem mąż Lotty, ukochanej Wertera. Jest to mężczyzna poważny i dojrzały. Kocha Wertera jak brata, jest jego przyjacielem,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Wielki.

Epoka średniowiecza nadawała Bogu najważniejsze miejsce we wszechświecie oraz w życiu każdego człowieka. Jedynym celem ludzkiego działania, przyczyną i skutkiem, a także sensem życia był Bóg oraz jego wola. Taki światopogląd nazywa się teocentryzmem (z gr. theos - Bóg oraz centrum - środek).

  1. Wizja człowieka i świata w literaturze średniowiecznej.

Epoka średniowiecza nadawała Bogu najważniejsze miejsce we wszechświecie oraz w życiu każdego człowieka. Jedynym celem ludzkiego działania, przyczyną i skutkiem, a także sensem życia był Bóg oraz jego wola. Taki światopogląd nazywa się teocentryzmem. Niezwykle ważne miejsce w kształtowaniu światopoglądu wieków średnich zajmowała Biblia. Interpretowana była przez filozofów i ojców Kościoła, takich jak Święty Augustyn czy też Święty Tomasz z Akwinu. Według Biblii świat powstał z niczego dzięki Bogu, który jest jeden (monoteizm). Człowiek natomiast został stworzony przez Boga na jego obraz i podobieństwo. Literatura średniowieczna wykształciła kilka wzorców osobowych. Literatura religijna - postawę ascety - dla którego życie doczesne nie przedstawia wielkiej wartości. Dąży on do osiągnięcia zbawienia przez umartwianie się i rezygnację z dóbr doczesnych. Szuka więc poniżenia i cierpienia aby zasłużyć na nagrodę - zbawienie wieczne. Inny wzorzec religijny stworzył Święty Franciszek z Asyżu, który w imię wolności wyrzekł się dóbr materialnych, uważał, że wszystkie stworzenia są naszymi "braćmi mniejszymi". Świat jest darem Boga dla człowieka i dlatego jest piękny. Należy zatem cieszyć się jego pięknem i szanować go. Literatura świecka natomiast reprezentowana była przede wszystkim przez literaturę rycerską. Ukształtowała ona wzorce osobowe idealnego władcy oraz rycerza. Idealny król podporządkowywał się jedynie Bogu, jego pierwowzorem był Karol Wielki. Dla rycerza władca był osobą najważniejszą po Bogu. Rycerz miał być dzielny, waleczny, swoimi czynami i prawością miał zdobyć chwałę i sławę trwalszą niż jego życie. Posiadał także damę swego serca, którą czcił i uwielbiał, wznosząc się ponad miłość cielesną.

7. Wzorzec osobowy rycerza i świętego w literaturze średniowiecza.

Literatura średniowieczna wykształciła kilka wzorców osobowych. Literatura religijna - postawę ascety - dla którego życie doczesne nie przedstawia wielkiej wartości. Dąży on do osiągnięcia zbawienia przez umartwianie się i rezygnację z dóbr doczesnych. Szuka więc poniżenia i cierpienia aby zasłużyć na nagrodę - zbawienie wieczne. Inny wzorzec religijny stworzył Święty Franciszek z Asyżu, który w imię wolności wyrzekł się dóbr materialnych, uważał, że wszystkie stworzenia są naszymi "braćmi mniejszymi". Świat jest darem Boga dla człowieka i dlatego jest piękny. Należy zatem cieszyć się jego pięknem i szanować go. Literatura świecka natomiast reprezentowana była przede wszystkim przez literaturę rycerską. Ukształtowała ona wzorce osobowe idealnego władcy oraz rycerza. Idealny król podporządkowywał się jedynie Bogu, jego pierwowzorem był Karol Wielki. Dla rycerza władca był osobą najważniejszą po Bogu. Rycerz miał być dzielny, waleczny, swoimi czynami i prawością miał zdobyć chwałę i sławę trwalszą niż jego życie. Posiadał także damę swego serca, którą czcił i uwielbiał, wznosząc się ponad miłość cielesną.

8. Geneza i artyzm Bogurodzicy.

Bogurodzica to najstarsza polska pieśń religijna. Jan Długosz wspomina o niej jako o hymnie dynastycznym Jagiellonów. Śpiewana była na pewno przed rozpoczęciem bitwy pod Grunwaldem w 1410 roku. Istniało kilka hipotez co do czasu powstania i autorstwa tego utworu. Ostatecznie przyjmuje się pierwszą połowę XIII wieku za czas powstania pieśni, zaś z XV stulecia pochodzi najstarszy zachowany rękopis. Autor nie jest znany. Hipoteza, jakoby miałby nim być święty Wojciech nie jest prawdziwa. Autor utworu był prawdopodobnie doskonale obeznany ze sztuką poetycką i muzyką. Bogurodzicę podzielić można na dwie części, oddzielone od siebie refrenem: Kyrieeleison. Strofa pierwsza jest apostrofą do Matki Boskiej o wysłuchanie próśb i modlitw ludzi na ziemi i zapewnienie im dostatniego życia doczesnego, a po śmierci pobytu w raju. Druga strofa to zwrot do Jezusa Chrystusa, zwanego "bożycem". Są to jedne z najstarszych słów pieśni. Wierni proszą Jezusa by za sprawą Krzciciela - Jana Chrzciciela, spełnił ich prośby i wysłuchał głosów i modlitw.

Bogurodzica należy do typowych wierszy średniowiecznych. Jest to tak zwany wiersz zdaniowo - rymowy. Cechuje go występowanie rymów typu pobytprzebyt, nosimyprosimy. Są to rymy utworzone poprzez powtarzanie form gramatycznych. Uwydatniały one końcowy odcinek wersu - tak zwaną kluzulę. Ponadto w wersie występują zamknięte całości składniowe, czyli albo pełne zdanie zakończone kropką, albo pewna całość myślowa oddzielona od jej dokończenia przecinkiem. Całość składniowa posiada zazwyczaj odpowiednią intonację: wznoszącą się - tzw. Antykadencyjną lub opadającą - tzw. Kadencyjną. W wersach nie występuje jednakowa ilość sylab. Występują w pieśni również archaizmy (wyrazy przestarzałe, część z nich należała do tej grupy w wieku XV): dziela, zyszczy, słysz, Bożycze. Pojawiają się też w utworze czechizmy: sławiena, zwolena (nie zaszedł tutaj przegłos polski, gdyż są to wyrazy pochodzenia czeskiego). Późniejsze zmiany fonetyczne spowodowały inną wymowę wyrazów: Bożycze - "syn Boga", zyszczy - "pozyskaj". W pieśni występuje tak zwana składnia bezprzyimkowa. Zamiast dzisiejszej formy: "przez Boga sławiona", występuje staropolska forma: Bogiem sławiena. Inny byłby również dzisiejszy tytuł utworu, który brzmiałby w dopełniaczu liczby pojedynczej : "Bogarodzica", natomiast w staropolskim tytule użyto formy celownika: Bogurodzica. W języku staropolskim mianownik występował w funkcji wołacza, co związane było z wpływem języka łacińskiego. W wersji współczesnej w wołaczu występuje końcówka -o: Bogurodzico. Interesujący jest również wpływ akcentu na wyrazy użyte w drugiej osobie liczby pojedynczej trybu rozkazującego: zyszczy, spuści, raczy, są to wyrazy z dodaną końcówką -i lub -y. Natomiast wyrazy: słysz, napełń pozbawione są tych końcówek. Akcent we współczesnym języku polskim pada zazwyczaj na drugą sylabę od końca i jest to tak zwany akcent stały. W staropolszczyźnie akcent był ruchomy. Dopiero na przełomie XIV i XV wieku zaczął się on stabilizować i przekształcać w akcent inicjalny (na początku wyrazu), który powodował wypadanie nie akcentowanych samogłosek na końcu i w środku wyrazu np.: wieliki - wielki, jako - jak.

9. Postać św. Franciszka i franciszkanizm w kulturze epoki i czasów późniejszych.

Święty Franciszek z Asyżu (ur. 1182 - zm. 1226) był synem bogatego włoskiego kupca. W młodości prowadził bardzo bujne życie towarzyskie, słynął z hojności. Lekką ręką wydawał pieniądze ojca, ubierał się bardzo jaskrawo.

W imię wolności wyrzekł się dóbr materialnych, uważał, że wszystkie stworzenia są naszymi "braćmi mniejszymi". Świat jest darem Boga dla człowieka i dlatego jest piękny. Należy zatem cieszyć się jego pięknem i szanować go. Franciszkanizm, głosił miłość i radość świata lecz również rezygnację z dóbr materialnych. Zbiór legend opisujących życie świętego - Kwiatki świętego Franciszka, został sporządzony w drugiej połowie XIV wieku przez anonimowego włoskiego pisarza. Przetłumaczył je na język polski Leopold Staff, którego twórczość obfituje w wątki zaczerpnięte z filozofii franciszkańskiej. Utwór ten fascynuje wielu twórców, jak chociażby Roman Brandstaettera, autora Innych kwiatków świętego Franciszka z Asyżu.

10. Śmierć i cierpienie w literaturze średniowiecznej.

Temat śmierci w literaturze średniowiecznej był niezwykle popularny. Przyczyniły się do tego między innymi klęski żywiołowe, dręczące ludność Europy w XIV i XV wieku. Epidemie, głód oraz liczne wojny wpływały na świadomość społeczeństwa, które w tych okrutnych czasach w sposób szczególny stykało się ze śmiercią. Literatura, podejmująca ten temat miała przede wszystkim charakter dydaktyczny i moralizatorski. Miała ułatwić odbiorcy osiągnięcie zbawienia, poprzez uświadomienie mu co jest w życiu ważne. W XIV wieku bardzo popularne były Dance macabre (Tańce śmierci), które zaczęły pojawiać się w Niemczech i we Francji. Śmierć porywała żywych do tańca w korowodzie, w którym uczestniczyli wszyscy niezależnie od statusu społecznego, stanu majątkowego czy wieku. Tańce śmierci wystawiane były na scenie lub obrazowane w formie plastycznej. Najsłynniejszymi są te przedstawione na murze cmentarza Niewiniątek w Paryżu czy na murze przy kościele Dominikanów w Bazylei.

Popularne były także sztuki dobrego umierania (artes bene moriendi). Zawierały one przestrogi i wskazówki dla umierającego. Przedstawiały zazwyczaj człowieka na łożu śmierci oraz walkę aniołów i diabłów o jego duszę. Polskim wierszem moralizującym, który podejmuje temat śmierci jest Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią.

ODRODZENIE

11. Wyjaśnij pojęcia: odrodzenie, humanizm i reformacja.

Odrodzenie: inaczej renesans oznacza odrodzenie się kultury i wzorców antycznych oraz studia nad kulturą antyczną. Epoka odrodzenia trwała we Włoszech od XIV wieku do początku XVI stulecia. W pozostałych państwach europejskich od końca XV wieku do końca XVI, a w niektórych krajach nawet do początku XVII wieku.

Humanizm: w XV wieku rozwinęły się studia nad kulturą rzymską i grecką. Ze starożytnego dorobku literackiego i artystycznego poczęto czerpać wiedzę o człowieku (humanus - ludzki) i na wzorach antycznych kształtować ideał człowieczeństwa. Odnajdywano w humanizmie wartości bliskie ludziom epoki dręczonej wojnami, a także pochwałę i radość życia ziemskiego, kult człowieka czy umiłowanie piękna. Postawę humanistów cechował eklektyzm, tzn. wybór poglądów z różnych systemów filozoficznych i ideologii i zawiązanie ich w pewną całość. Wszechstronny rozwój człowieka poprzez przejmowanie wzorów z kultury antycznej nazywano później humanizmem. Humaniści dążyli do odrodzenia czystego języka łacińskiego, głosili związki człowieka z naturą, gdyż człowiek jest jej nieodłączną częścią. W centrum zainteresowania stanął człowiek i jego problemy. Naczelnym zaś hasłem humanistów było zdanie zaczerpnięte z Terencjusza: Homo sum et nihil humanum a me alienum esse puto (Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce). Humaniści korzystali zarówno z osiągnięć filozoficznych antyku (epikureizm, stoicyzm, platonizm) jak również nawiązywali do dziel współczesnych filozofów, głównie Erazma z Rotterdamu. Nie stworzył on własnego systemu filozoficznego, ale podkreślał, że uprawia tak zwaną filozofię chrystusową, czyli u czy sztuki życia etycznego. Głównym jego tekstem była Pochwała głupoty.

Reformacja: był to ruch religijny, który w XVI wieku doprowadził do rozbicie jedności religijnej. Zapoczątkował go Marcin Luter w swym wystąpieniu i przybiciu dziewięćdziesięciu pięciu tez na drzwiach kościoła w Wittenberdze. W Europie, oprócz Lutra, z podobnymi wystąpieniami pojawili się Jan Kalwin i Jan Hus. Hasła reform religijnych padały na bardzo podatny grunt w Europie, gdzie liczne były wówczas wystąpienia społeczne.

12. Konflikty społeczne w "Krótkiej rozprawie..." Mikołaja Reja.

Mikołaj Rej w Krótkiej rozprawie między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem poddał krytyce naród polski, w którym żaden ze stanów społecznych nie potrafi należycie wykonywać swoich obowiązków. Ksiądz pragnie sowitej zapłaty za swą posługę, którą traktuje jak pracę. Natomiast szlachta nie potrafi dojść do porozumienia, jest butna, dba jedynie o swoje interesy. Nie potrafi uchwalić istotnych ustaw na rzecz państwa.

13. Obywatelska postawa i odpowiedzialność w twórczości J. Kochanowskiego.

W Pieśniach o tematyce patriotycznej zawarł Kochanowski swoje poglądy na temat postawy obywatelskiej o odpowiedzialności za ojczyznę. Pieśń V O spustoszeniu Podola nawiązuje do wydarzeń z 1575 roku, kiedy to Tatarzy najechali na Polskę. Utwór można podzielić na dwie części. Pierwsza stanowi opis najazdu oraz szkody jakie on wyrządził. Podmiot liryczny zauważa, że tragedią jest fakt pokonania Polaków przez dzikie plemiona koczownicze. Drugą część Pieśni stanowi wezwanie narodu do odwetu, do walki o odzyskanie honoru i do zemsty. Sens pieśni XIX O dobrej sławie zawiera się w słowach chwalących talenty i różnego rodzaju zdolności, które można by wykorzystać z pożytkiem dla ogółu i dla państwa. Niekoniecznie musi być to umiejętność władania mieczem.

Kochanowski chcąc wypowiedzieć się na temat sytuacji politycznej państwa polskiego, użył w dramacie jako tła, wojny trojańskiej. Przedstawił państwo w stanie rozkładu, w którym rządy sprawuje nieudolny król, w którym prawo nie jest przestrzegane, przekupstwo jest drogą za pomocą której załatwia się sprawy wagi państwowej. Poseł grecki Ulisses w ten oto sposób określił sytuację państwa: O nierządne królestwo i zginienie bliskie, gdzie ani prawa ważą, ani sprawiedliwość ma miejsce, a wszystko złotem kupić trzeba.

W drugiej pieśni chóru zawarta została prawda o tym, w jaki sposób powinno wyglądać państwo. Słowa te skierowane zostały do rządzących. Mówią o ich miejscu i obowiązkach wobec społeczeństwa i królestwa.

14. Tematyka i wymowa Pieśni Kochanowskiego.

Tematyka pieśni Jana Kochanowskiego obejmuje pieśni dotyczące poezji i poety, lirykę moralno - pouczającą, mówiącą o indywidualnej egzystencji człowieka, lirykę biesiadną i lirykę miłosną.

Najbardziej znaną pieśnią Kochanowskiego jest pieśń Czego chcesz od nas Panie. Została ona włączona do katolickiego kancjonału w XVII wieku. Wyrażona w utworze religijność ma charakter humanistyczny. Bóg jest tutaj Artystą (Deus artifex). Była to idea platońska. Podmiot liryczny dziękuje Stwórcy za piękno świata i jego harmonię. Pieśń ta zyskała sobie miano hymnu renesansowego. Pieśń ta jest monologiem wyznawcy, dostrzegającego wielkość i wszechmoc potęgi boskiej.

Drugą znaną pieśnią Kochanowskiego jest Pieśń świętojańska o Sobótce. Jest to pochwała życia wiejskiego. Podmiot liryczny przedstawił obrzędy, które odprawiano w dwudziestego trzeciego czerwca, w dzień świętego Jana. W noc świętojańską kolejno dwanaście panien śpiewało pieśni pochwalne ku czci życia wiejskiego. Wieś była zatem miejscem pełnym ładu, harmonii, cnót, ale też miejscem pracy i odpoczynku. Nagrodą za wysiłek rolnika jest radość jaką daje mu praca, gdyż przynosi ona wiele pożytku, dobrobytu i dostatku. Jedną z głównych zalet życia ziemiańskiego było to, że dawało ono niezależność. Oprócz dobrobytu takie życie zapewniało również spokój. Parafrazą Epody II Horacego jest tu pieść Panny XII. Chwali ona wiejskie życie oraz korzyści takiego życia. Przede wszystkim jednak mówi o pracy, która na wsi jest przyjemnością. Do obowiązków gospodarza ziemiańskiego dworu należy zatem opieka nad inwentarzem, troska o zdobywanie pożywienia na polowaniu, a także opieka nad sadem, gospodyni natomiast powinna zajmować się domem.

15. Fraszki Kochanowskiego jako liryczny pamiętnik poety.

Fraszka wywodzi się od epigramatu antycznego (napis na nagrobku). Napis ten miał być jak najkrótszy i jak najbardziej treściwy, aby przedstawić cechy charakteru zmarłego. Z epigramatu wywodzi się włoska frasca, czyli gałązka. Nazwę tę spolszczył Jan Kochanowski, nazwał ją "wszystkim", drobiazgiem, żartem.

We fraszce Na swoje księgi przedstawił swe credo poetyckie. Według autora, jego fraszki mówią o zwykłych ludziach i szarej codzienności, a nie o bohaterach i sławnych ludziach. W kolejnym epigramacie Do gór i lasów Kochanowski opisuje swe życie, podróże, które pozwoliły mu na poznanie siebie. Zwraca się do gór i lasów, snuje refleksje nad swym życiem. We fraszce Na dom w Czarnolesie mówi, że do osiągnięcia pełni szczęścia niepotrzebne są mu pałace, lecz własny dom. Fraszka Do snu zawiera pochwałę snu, który jest odpoczynkiem dla ciała, a dusza może przez ten czas podziwiać piękno świata. Mówi aby ciało, odpoczywające we śnie od duszy, nie tęskniło za nią. Sen jest namiastką śmierci, przygotowuje człowieka na śmierć.

16. Treny Kochanowskiego jako czyn bólu ojcowskiego i traktat filozoficzny.

Treny wywodzą się ze starogreckiej poezji funeralnej. Pierwotnie był to rodzaj obrzędowej pieśni żałobnej. Wyrażała ona żal po czyjejś śmierci oraz emocje i refleksje związane z tym wydarzeniem.

Powodem do napisania Trenów przez Jana Kochanowskiego była śmierć jego dwu i pół letniej córki, Urszuli. Tematem Trenów jest wyrażenie uczuć poety po śmierci córki.

W Trenie I podmiot liryczny zwraca się do poetów starogreckich by pomogli mu opłakiwać córkę. Poeta bowiem, jako człowiek bardziej doświadczony cierpi skrycie wewnątrz siebie. Śmierć porównana została tu do smoka. Poeta powinien poznać istotę, sens przemijania, jednak istnieją rzeczy, których ludzki rozum nie jest w stanie ogarnąć. Próżno płakać gdyż nie można odmienić swego losu.

W Trenie V córka podmiotu lirycznego porównana została do młodego drzewka oliwnego. Śmierć porównana jest do nieuważnego ogrodnika, który przez nieuwagę, podciął łodygę oliwki. W trenie tym występuje porównanie homeryckie. Poeta zwraca się do Persefony, mówi, że jako kobieta powinna nie dopuścić do śmierci dziecka.

Tren VII. Podmiot liryczny porównuje swą córkę do Safony, gdyż wymarzył sobie, że będzie ona spadkobierczynią jego talentu. Poeta idealizuje obraz zmarłej Urszulki. Ostatnie słowa córki porównane zostały do słów osoby dojrzałej. Wprowadza to do utworu elementy dramatyczne. Według podmiotu lirycznego, nie ma takich słów, które mogłyby oddać żal po śmierci ukochanego dziecka.

Tren IX. Dzięki mądrości człowiek posiada godne życie, bez bólu, mądrość potrafi wstrzymać niepotrzebne emocje. Dopóki podmiot liryczny nie doświadczył takich sytuacji, wydawało mu się, że potrafi je wcielać w życie. Okazało się jednak inaczej. Rozpacz podmiotu lirycznego wzrasta. Apogeum Apogeum punkt na orbicie Księżyca znajdujący się najdalej od Ziemi. Jest to odległość równa około 407 tys. km.
Czytaj dalej Słownik geograficzny
osiąga w Trenie IXX.

Tren X. Podmiot liryczny przeżywa kryzys światopoglądowy. Zgodnie ze swym wyznaniem, powinien wierzyć, że córka jest w niebie. Jednak rozważa także możliwość jej reinkarnacji jako słowika, jej pobytu w mitycznych krainach pośmiertnych lub całkowite jej nieistnienie po śmierci.

Tren XIX (albo Sen). Podmiotowi lirycznemu ukazuje się we śnie jego matka, wraz z Urszulką na ręku i uspokaja poetę. Porównuje życie ziemskie z życiem w niebie. Na ziemi Urszula mogłaby doświadczyć cierpień i bólu, jakim jest śmierć rodziców czy śmierć własnych dzieci. Na ziemi jej radość byłaby ulotna. Śmierć czeka każdego. Cierpienia, które przeżywa podmiot liryczny spotkały także innych ludzi. Czas leczy rany. Człowiek powinien przyjmować wszystko z godnością, powinien ufać Bogu i mieć świadomość własnej mądrości.

W zamierzeniu Kochanowskiego Treny miały być literackim pomnikiem wystawionym zmarłemu dziecku. Gorszyło to wielu ówczesnych odbiorców.

17. Ideał człowieka renesansu w ujęciu autorów epoki.

Człowiek renesansu (nazywany często homo doctus) głosił pochwałę i radość życia ziemskiego, kult człowieka czy umiłowanie piękna. Postawę humanistów cechował eklektyzm, tzn. wybór poglądów z różnych systemów filozoficznych i ideologii i zawiązanie ich w pewną całość. Wszechstronny rozwój człowieka poprzez przejmowanie wzorów z kultury antycznej nazywano później humanizmem. Humaniści dążyli do odrodzenia czystego języka łacińskiego, głosili związki człowieka z naturą, gdyż człowiek jest jej nieodłączną częścią. W centrum zainteresowania stanął człowiek i jego problemy. Naczelnym zaś hasłem humanistów było zdanie zaczerpnięte z Terencjusza: Homo sum et nihil humanum a me alienum esse puto (Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce). Humaniści korzystali zarówno z osiągnięć filozoficznych antyku (epikureizm, stoicyzm, platonizm) jak również nawiązywali do dziel współczesnych filozofów, głównie Erazma z Rotterdamu.

18. Wieś polska w Sielankach Szymonowica.

Sielanki Szymonowica stanowią zbiór utworów, charakteryzujących się ogromnym artyzmem. Jednymi z najlepszych utworów spośród zbioru są KołaczeŻeńcy. W Żeńcach przedstawił autor pracę i los prostego człowieka. Został tu wyraziście przedstawiony obraz, którego wymowa jest niezwykle silna. Szymonowic był wnikliwym obserwatorem staropolskiego obyczaju. W sielance XII Kołacze ukazał realistyczny obraz staropolskiego wesela szlacheckiego. Na uwagę zasługuje opis przyjazdu panicza w konkury, a także przedstawienie obrzędów przedślubnych i weselnych, odbywających się w staropolskim dworku. Opisy te są niezwykle szczegółowe. Sielanki wiążą się bezpośrednio, często w sposób alegoryczny, z polską rzeczywistością XVII wieku. Simonides dostrzegł i opisał piękno obyczajów ojczystych, widzianych zarówno oczami poety, jak też gospodarza.

BAROK

19. Świat dworski i ziemiański w poezji polskiego baroku.

W epoce baroku można było wyróżnić dwa nurty w poezji. Pierwszym z nich była poezja dworska. Była to poezja kunsztowna i intelektualna. Przedstawicielami tego nurtu byli: Jan Andrzej Andrzej T. Borowski Proszę państwa do gazu..., bohater główny; marynarz z Sewastopola. Brutalnie ciągnie za włosy na ciężarówkę kobietę, która wyrzekła się własnego dziecka
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Morsztyn oraz Daniel Naborowski. W warsztacie poety kunsztownego musiały znaleźć się hiperbole, śmiałe metafory, oksymorony oraz liczne wyliczenia. Ukazywano zatem prawdę o jedności w wielości, gdyż istnieje jakaś jedność w wielości elementów. Wiek XVII wniósł w życie człowieka wiele niepewności. W dziełach Pascala objawia się człowiek zatrwożony, niepewny istnienia Boga. Człowiek jako myśląca trzcina. Kartezjusz i Spinoza przekonali się o ogromnych możliwościach człowieka, o potędze jego intelektu i jaźni. Wiek XVII zatem obfitował w filozoficzne i egzystencjalne opozycje ujawniające się zwłaszcza w poezji kunsztownej. Z jednej strony istnieją odkrycia naukowe, świadczące o potędze człowieka, a z drugiej strony niepewność co do tej potęgi ludzkiego umysłu. Uważano, że świat jest księgą, którą człowiek czyta. Dostrzegano też analogię pomiędzy poeta i Bogiem. Poeta bowiem opatrzony był w boski szał. Nie ma poety bez wybujałej wyobraźni. Zadaniem poety kunsztownego jest pokazywać opozycje, podobieństwa i kontrasty oraz docierać do trudnej prawdy o rzeczywistości. Jednakże niektóre wiersze posiadały znaczenie autoteliczne (służyły zabawie).

Poezja ziemiańska natomiast opiewała głównie przyjemności życia i pożytki moralne, jakie niosło życie na wsi. Idealny obraz życia ziemiańskiego oparty był na zasadzie umiaru. Cnota umiaru, czyli wewnętrzna harmonia jednostki, była fundamentem wzorców osobowych. Zwracano uwagę również na to, że podstawą szlachectwa jest dziedzictwo krwi i potwierdzenie dziedzicznej cnoty i męstwa w życiu. Poezja ziemiańska odrzucała zatem postawę użycia i mody wielkich dworów, chwaliła natomiast surowość i wzory moralno - obyczajowe swych przodków, a nie przymioty rycerskie.

20.Hasła sprawiedliwości społecznej i moralnego doskonalenia się w twórczości A. Frycza Modrzewskiego.

Andrzej Frycz Modrzewski w traktacie O poprawie Rzeczypospolitej zawarł pięć ksiąg. Każda z nich podejmuje tematy związane z funkcjonowaniem państwa. Były to: O obyczajach, O prawach, O wojnie, O kościele, O szkole. Modrzewski położył nacisk głównie na moralną stronę życia państwowego. Proponował powołanie cenzury, która kontrolowałaby sposób życia i moralność społeczeństwa. Pragnął też aby rozdzielić państwo od Kościoła. Kościół według Modrzewskiego powinien być zależny od państwa, a pieniądze pochodzące z dóbr kościelnych należało przeznaczyć na rozwój oświaty i szkolnictwa. Wypowiadał się także na temat wojen. Uważał, że są one złem, jednakże nowoczesne państwo powinno potrafić skutecznie bronić swoich granic.

21. Na przykładzie twórczości J. A. Morsztyna i Daniela Naborowskiego ukaż podział tematów w baroku dworskim.

Daniel Naborowski (1573 - 1640), kalwin, obyty w Europie, wszechstronnie wykształcony, służył na dworze u Radziwiłłów, dyplomata, tłumacz i poeta. Teorię przemijania uważał za najważniejsze doświadczenie człowieka. Unikał skrajności. Szukał rozwiązań dla kolizji w stoickim umiarze. Uważał, że człowiek nie może przekroczyć granic własnej możliwości, musi bowiem respektować swą naturę, i działać zgodnie z rozsądkiem i umysłem statecznym. Stosował metaforykę obiegową, pisał iż człowiek jest okrętem na niepewnym morzu. Wobec sprzeczności świata proponował postawę spokojną, ale uważał, że świat należy przyjmować takim, jakim jest, a błędy w postępowaniu ludzkim są nieuniknione. Nadrzędna kategorię twórczości poety stanowiły zatem umiar i umysł stateczny. W przekładach i poezji sięgał do kunsztownych form wypowiedzi. Pisał zgodnie z tendencjami ówczesnej europejskiej awangardy poetyckiej, ale też pod wpływem mody na sarmacką prostotę. Pod koniec życia silniej związał się ze środowiskiem szlacheckim, jego dążeniami i sprawami. Najbardziej znanym wierszem był utwór liryczny Na oczy królowej angielskiej.

Jan Andrzej Morsztyn (1621 - 1693), był Podskarbim Wielkim Koronnym, pełnił więc ważną rolę w państwie. W 1683 roku został oskarżony o zdradę stanu, uciekł jednak do Francji, gdzie kupił tytuł sekretarza królewskiego i musiał złożyć przysięgę wierności Ludwikowi XIV. Pochodził z rodziny ariańskiej, jednak tematyka ariańska nie pojawia się w jego twórczości. Jest autorem dwóch zbiorków poetyckich Kanikuła czyli psia gwiazda (zbiór trzydziestu dwóch utworów spójnych pod względem tematycznym) oraz Lutnia (dwieście dziesięć utworów, który nie jest już tak spójny jak poprzedni zbiór). Cala jego twórczość opiera się na znajomości ówczesnej kultury. Pisał wiersze miłosne, religijne, autoteliczne. Była to poezja kunsztowna i intelektualna. Najsłynniejszym wierszem jest Sonet do trupa.

22. Obraz życia staropolskiego w Pamiętnikach J. Ch. Paska.

Jan Chryzostom Pasek jest przedstawicielem baroku sarmackiego. Walczył w obronie Polski. Pasek jest typowym Sarmatą. Jego Pamiętniki są jednym z ważniejszych dzieł polskiego baroku. W XVII wieku pamiętnikarstwo stało się niezwykle popularne. Pasek był jednak prekursorem tego typu twórczości. Pamiętnik to utwór pisany w pierwszej osobie, co oznacza, że autor jest jednocześnie bohaterem opisywanych wydarzeń, opisuje także swe własne odczucia i przeżycia, czy poglądy. Pamiętnik to utwór napisany z autopsji (odtwarza własne przeżycia), piszący je jest bądź obserwatorem, bądź też uczestnikiem wydarzeń. Pamiętniki Paska składają się z dwóch ksiąg. Pierwsza opisuje dzieje wojenne autora oraz jego wyjazd do Danii. Natomiast druga księga przedstawia Paska jako gospodarza w dworze ziemiańskim.

23. Dwa nurty polskiego baroku - dworski i ziemiański.

W epoce baroku można było wyróżnić dwa nurty w poezji. Pierwszym z nich była poezja dworska. Była to poezja kunsztowna i intelektualna. Przedstawicielami tego nurtu byli: Jan Andrzej Morsztyn oraz Daniel Naborowski. W warsztacie poety kunsztownego musiały znaleźć się hiperbole, śmiałe metafory, oksymorony oraz liczne wyliczenia. Ukazywano zatem prawdę o jedności w wielości, gdyż istnieje jakaś jedność w wielości elementów. Wiek XVII wniósł w życie człowieka wiele niepewności. W dziełach Pascala objawia się człowiek zatrwożony, niepewny istnienia Boga. Człowiek jako myśląca trzcina. Kartezjusz i Spinoza przekonali się o ogromnych możliwościach człowieka, o potędze jego intelektu i jaźni. Wiek XVII zatem obfitował w filozoficzne i egzystencjalne opozycje ujawniające się zwłaszcza w poezji kunsztownej. Z jednej strony istnieją odkrycia naukowe, świadczące o potędze człowieka, a z drugiej strony niepewność co do tej potęgi ludzkiego umysłu. Uważano, że świat jest księgą, którą człowiek czyta. Dostrzegano też analogię pomiędzy poeta i Bogiem. Poeta bowiem opatrzony był w boski szał. Nie ma poety bez wybujałej wyobraźni. Zadaniem poety kunsztownego jest pokazywać opozycje, podobieństwa i kontrasty oraz docierać do trudnej prawdy o rzeczywistości. Jednakże niektóre wiersze posiadały znaczenie autoteliczne (służyły zabawie).

Poezja ziemiańska natomiast opiewała głównie przyjemności życia i pożytki moralne, jakie niosło życie na wsi. Idealny obraz życia ziemiańskiego oparty był na zasadzie umiaru. Cnota umiaru, czyli wewnętrzna harmonia jednostki, była fundamentem wzorców osobowych. Zwracano uwagę również na to, że podstawą szlachectwa jest dziedzictwo krwi i potwierdzenie dziedzicznej cnoty i męstwa w życiu. Poezja ziemiańska odrzucała zatem postawę użycia i mody wielkich dworów, chwaliła natomiast surowość i wzory moralno - obyczajowe swych przodków, a nie przymioty rycerskie.

24. Barokowa koncepcja poety i poezji.

Próbowano stworzyć coś w rodzaju programu poety możliwie doskonałego. Zwracano uwagę na to aby poezja uczyła, napominała, zwracała uwagę na wydarzenia państwowe, tradycję czy historię. Jej zadaniem było także dostarczanie przyjemności estetycznej, zabawy (docere, delectare, movere). W literaturze staropolskiej mówiono, iż powinna uczyć, bawić i wzruszać. Bardzo często powoływano się w pracach teoretycznych, poruszających tę kwestię, na teorię Platona, mówiącą o szale twórczym. Sztuka nie miała być jedynie dobrze wykonywanym rzemiosłem, lecz darem łaski, rezultatem oświecenia umysłu. Łaska miała obdarzać pisarza natchnieniem, zdolnością przewidywania zdarzeń. Zatem twórca powinien zaskakiwać i poruszać odbiorcę. Nieodłącznymi atrybutami poety były od zawsze niezwykłe zdolności, z którymi przychodził na świat oraz talent. Poezji nie można się nauczyć, trzeba się z talentem urodzić, gdyż wyuczony zawód poety pozostanie jedynie rzemiosłem. Bardzo pomocną w procesie twórczym wydaje się być także inwencja i wyobraźnia. Teoria Platona, dotycząca szału twórczego, tłumaczona była przez wielu teoretyków poezji w różny sposób. W okresie staropolskim uważano, że nikt trzeźwy nie będzie dobrym poetą. Dlatego też, powołując się na starożytną maksymę in vino veritas, czyli w winie leży prawda, dowodzono, że trunek ten pobudza do tworzenia. Poezja zatem była bliska filozofii, ujmowała rzeczy takimi jakimi być powinny w przeciwieństwie do historii, która opisywała rzeczy takimi, jakimi są. A zatem jej podstawą była nie prawda lecz prawdopodobieństwo. Ważna była alegoryczność przedstawienia i przystojność (bohaterowie nosili takie własności, jakie im przystoją). Ważnym był chwyt poetycki zwany imitatio, który zakładał chrystianizacje i polonizację przedstawianych motywów. Główne środki poetyckie stosowane przez twórców barokowych to: metafora, inwersja, figury retoryczne, neologizmy, oksymorony i paradoksy. Jedną z najbardziej podstawowych zasad tworzenia poezji w baroku była zasada concordia discors (zgodna niezgodność),

25. Twórczość Potockiego jako moralisty i satyryka.

Wacław Potocki (1625 - 1696) urodził się w Woli Łużańskiej pod Bieczem. Wychowywał się wśród tradycyjnych ziemiańskich wzorów kultury. Był arianinem, jednak pod wpływem konwersji sejmowej z 1658 roku przeszedł na katolicyzm. Był autorem ponad trzystu tysięcy wierszy. Pisał utwory okolicznościowe, utwory o treści religijnej, fraszki, drobne wiersze oraz utwory o charakterze sielanek. Jest także autorem kroniki wierszowanej pt.: Transakcja wojny Chocimskiej.

W swoich utworach strofował szlachtę, jej skłócenie polityczne, gnuśność, butę i brak zainteresowania sprawami ojczyzny. W wierszu Pospolite ruszenie pisze, że pospolite ruszenie powołane zostało do tego aby bronić ojczyzny i walczyć za nią, jednak szlachta nie wypełnia swych rycerskich obowiązków. Oburza się na wezwanie rotmistrza, że przyrównuje się ją do chłopów. Utwór Zbytki polskie jest krytyką zachowania szlachty polskiej, która nie chce dostrzegać trudnej sytuacji kraju. Woli wieść wygodne życie, wśród wystawnych uczt i przepychu. Jednak aby przekazać potomkom te dobra, muszą wypełniać swoje rycerskie obowiązki i ratować ojczyznę, gdyż jeśli ona zginie, to oni również. Potocki poruszał także tematy związane z przyjemnościami życia w dworze ziemiańskim. We fraszkach często powtarzał, że nie byłby poetą gdyby nie wino, które sprawia, że koncepty same wchodzą mu do głowy.

OŚWIECENIE

26. Zaprezentuj charakterystyczne dla oświecenia gatunki literackie.

Oda, poemat heroikomiczny, satyra, bajka, komedia, powiastka filozoficzna, list, esej, felieton.

27. Komedia obyczajowa oświecenia.

Obyczajową komedią oświeceniową jest Powrót posła Niemcewicza. Bohaterami, którym prawdziwie zależy na losach ojczyzny jest rodzina Podkomorzego. Podkomorzy jest wierny prawdziwym, nie zwyrodniałym tradycjom szlacheckim. Uważa, że szlachta została powołana po to by służyć ojczyźnie, nie jest też przeciwnikiem wprowadzania reform, które miały by umocnić państwo. Jego synowie zostali wychowani w tym duchu i także uważają, że posiadają zobowiązania wobec swej ojczyzny. Przedstawicielem drugiego ugrupowania jest Starosta Gadulski. Reprezentuje on wsteczne poglądy, nastawione na prywatę, brak porządku w państwie i niechęć do reform. Karykatura, parodia i satyra były chwytami literackimi, które zastosował autor w celu ośmieszenia politycznych przeciwników. W Powrocie posła Niemcewicz krytykuje politykę zdrady narodowej obozu konserwatywnego, jego bezmyślność, niedostrzeganie niebezpieczeństwa grożącego Polsce.

Utwór został po raz pierwszy wystawiony na scenie 15 stycznia 1791 roku w Teatrze Narodowym przez Wojciecha Bogusławskiego i wywołał falę oburzenia wśród konserwatystów.

28. Wyjaśnij pojęcia: racjonalizm, sentymentalizm, empiryzm i sensualizm.

Racjonalizm: kierunek filozoficzny w teorii poznania, przyznający rozumowi główną lub wyłączną rolę w procesie poznania. Neguje znaczenie innych źródeł wiedzy.

Sentymentalizm: Nazwa nurtu pochodzi od powieści J. Sterna Podróż sentymentalna. Europejskim ojcem sentymentalizmu był J. J. Rousseau. Nurt ten opiera się na uczuciu, na wewnętrznych przeżyciach człowieka, na jego indywidualizmie. Literatura sentymentalna miała pokazywać przeżycia wewnętrzne, kształtować więzi międzyludzkie, ukazywać jakie konflikty i napięcia przeżywa człowiek, który odszedł od natury w stronę cywilizacji. Gatunkami typowymi dla tego nurtu były sielanka, wiersze oraz powieść sentymentalna. Głównym przedstawicielem polskiego sentymentalizmu był Franciszek Karpiński, a także Salezy Jezierski, Stanisław Bogusławski i Jakub Jasiński.

Empiryzm: kierunek w teorii poznania, przeciwstawny racjonalizmowi, wywodzący poznanie ludzkie z doświadczenia zmysłowego, zewnętrznego (w ujęciu materialistycznym) lub wewnętrznego ( w ujęciu subiektywno - idealistycznym).

Sensualizm: pogląd filozoficzny, według którego źródłem poznania (wiedzy) są wrażenia zmysłowe, rozumiane bądź jako odbicie rzeczywistości (materializm), bądź jako jedyna dostępna rzecz (idealizm subiektywny).

29. Publicystyka Sejmu Wielkiego - Staszic, Kołłątaj i Jezierski.

Jako główny cel, polskie oświecenie obrało sobie pokonanie kryzysu, który dotknął politykę i moralność społeczną w czasach saskich. Jednakże było to niezwykle trudne zadanie, gdyż zaborcy nie chcieli dopuścić do żadnych zmian, które mogłyby umocnić pozycję państwa polskiego. Należało więc wpłynąć na świadomość społeczną i wykorzenić izolacjonizm szlachecki, doprowadzający do zagłady.

Czasy stanisławskie wprowadziły nową oficjalną doktrynę państwową, zgodną z ideałami oświecenia. Głównymi założeniami były program naprawy państwa oraz przebudowa i zmiana systemu zarządzania krajem. Powołane do życia nowe instytucje, takie jak Komisja Edukacji Narodowej, Szkoła Rycerska czy Teatr Narodowy, a także nowopowstałe czasopisma, miały za zadanie wspierać wysiłki publicystów i ideologów oświeceniowych w dążeniu do przedsięwziętych celów. Szczególna rolę odegrało w tej mierze czasopismo Monitor, na łamach którego atakowano negatywne aspekty sarmackiej kultury i stylu życia. Negatywny obraz Sarmaty przedstawiał człowieka gardzącego cudzoziemcami, niechętnego w stosunku do wszelkich nowinek kulturalnych czy obyczajowych, a także jako obskuranta i fanatyka religijnego. Piętnowano także inne przywary szlachty - pijaństwo, anarchię polityczną lub butę. Twórczość publicystyczna, rozkwitła w czasach Sejmu Czteroletniego. Poruszała głównie tematy dotyczące edukacji, ogólnie pojętego życia społecznego, a także polityki. Autorzy tekstów skupiali się na projektach naprawy Polski, które później były tematem obrad sejmu. Istotną, jeśli nie główną rolę odegrała tu tak zwana Kuźnia Kołłątajowska, skupiająca wokół wybitnego publicysty i działacza politycznego - Hugona Kołłątaja, szereg postępowych ludzi, którym nie obce były sprawy Polski. Hugo Kołłątaj wykształcenie zdobył w Akademii Krakowskiej. Działał zarówno w Komisji Edukacji Narodowej, jak też w Towarzystwie Ksiąg Elementarnych. Był jednym z inicjatorów reformy Akademii Krakowskiej. Jego starania o udostępnienie nauki dla młodzieży mieszczańskiej odniosły sukces. W dziele Prawo polityczne narodu polskiego oraz w odezwie Do prześwietnej Deputacji, zawarł główne tezy swych poglądów politycznych i społecznych. Pragnął zatem podzielić Sejm na dwie Izby. W jednej z nich zasiadaliby reprezentanci szlachty, zaś w drugiej przedstawiciele mieszczaństwa. Władzę wykonawczą chciał włożyć w ręce ministerstw, natomiast ustawodawczą powierzyć Sejmowi. Postulował oczywiście wolność dla chłopstwa. Podsuwał także pomysł aby właściciel ziemski i wolny chłop podpisywali umowy o współpracy.

Drugim wielkim publicystą był Stanisław Staszic. Był to człowiek o niepospolitym umyśle. Swój program reform społecznych, oświaty i polityki państwa zawarł w dziele Uwagi nad życiem Jana Zamojskiego oraz w Przestrogach dla Polski. Był wielkim patriotą, który uważał że bardzo doniosłą rolę w kształtowaniu świadomości społecznej i w rozwoju i rozbudowie państwa ma edukacja i wychowanie młodzieży. Dużą rolę zatem przypisywał kształtowaniu postaw obywatelskich i moralnych, a także przysposobieniu obywatela do życia społecznego. Dlatego też dostrzegał sens w poznawaniu historii państwa i świata, a także w znajomości topografii. Uważał także, że przedmioty ścisłe, takie jak matematyka, fizyka czy chemia, przygotowują młodego człowieka do życia praktycznego. Chciał aby państwo zarządzało placówkami oświatowymi i aby były one dostępne nie tylko dla zamożnych i wpływowych obywateli. Staszic był zwolennikiem ustroju republikańskiego, jednak pomimo tego walczył o zniesienie wolnej elekcji, a ze względu na trudne położenie polityczne Polski był zwolennikiem tronu dziedzicznego. Sprzeciwiał się również krzywdzącemu dla polski liberum veto. Pragnął aby sejm posiadał władzę ustawodawczą i wykonawczą. Zgadzał się z Hugonem Kołłątajem co do rozdzielenia mandatów pomiędzy szlachtę i mieszczaństwo. Uważał też, że szlachta powinna utrzymywać stutysięczną armię, gdyż to wzmocniłoby pozycję zbrojną Polski. Jego zdaniem jednak, silna ojczyzna to taka, w której prężnie działa gospodarka.

Staszic, podobnie jak Kołłątaj, był zwolennikiem wolności chłopskiej. Proponował zamianę pańszczyzny na robotę wydziałową. Miała ona polegać na określeniu godzin pracy, a nie jak do tej pory c- dni pańszczyźnianych. Uważał, że zwiększyło by to wydajność pracy chłopów. Wolność chłopów doprowadziła by do migracji tej warstwy społecznej do miast, gdzie nastąpiłby szybki rozwój rzemiosła i manufaktur.

Widział potęgę państwa w jego sile ekonomicznej. Dlatego też popierał rozwój handlu, manufaktur i rzemiosła, co wiązało się z nadaniem praw politycznych warstwie mieszczańskiej.

Do głównych postulatów, głoszonych przez obu publicystów należała między innymi likwidacja anarchii i bezprawia w państwie, a także chęć umocnienia władzy królewskiej. Należało zatem doprowadzić do przez zniesienia liberum veto oraz wolnej elekcji. Głoszono także nowatorskie, jak na tamte czasy hasło o nadaniu chłopom wolności. Walczono też o prawa polityczne dla mieszczaństwa. Jednak publicystyka ówczesna musiała uporać się z głównym problemem - likwidacją ciemnoty i zacofania, które stanowiły główną przyczynę wielu problemów. Zmiana światopoglądu i mentalności ludzkiej nie następuje bowiem szybko. Potrzeba kolejnych pokoleń, które wychowają się w nowych ideałach i będą uważały je za słuszne. Dlatego też tak ważną rolę przypisywano podniesieniu poziomu oświaty. Miał to być jednocześnie sposób na wzmocnienie państwa. Pokładano nadzieje w młodym pokoleniu, które miało w przyszłości ochronić państwo przed upadkiem.

30. Pierwsza polska powieść nowożytna - Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki.

Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Krasickiego rozpoczynają w Polsce karierę gatunku, jakim była powieść nowożytna. Biografia Biografia życiorys; przedstawienie życia i działalności jakiejś osoby.
Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
bohatera jest doskonałym pretekstem do ukazania społeczeństwa i do wytknięcia jego wad. Przedstawiając dworek, w który wychowywał się Mikołaj autor ukazał krytyczny obraz społeczeństwa polskiego w drugiej połowie XVII wieku. Społeczeństwo jest zacofane, króluje nieuctwo, pieniactwo i pijaństwo. Krytyce poddany został także sposób wychowywania dzieci i młodzieży w dworkach szlacheckich, a także środowiska sądownicze. Drugą część powieści zajmuje edukacja Mikołaja Doświadczyńskiego na wyspie Nipu, gdzie żyje pozornie idealne społeczeństwo. Bohater styka się z odmienną kultura i cywilizacją, uczy się mądrości życia i pracowitości. Następuje wewnętrzna przemiana Mikołaja pod wpływem doświadczeń życiowych. Powraca do kraju i wiedzie żywot poczciwego ziemianina.

31. Życie kulturalne w Polsce za panowania Stanisława Augusta.

Początek panowania króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 roku stanowi nowy rozdział w historii kultury i życia umysłowego ówczesnej Rzeczpospolitej. Okres ten uważa się za schyłek kultury staropolskiej. Propagowanie nowego stylu życia oraz zmian światopoglądowych było jednym z założeń władcy, który wprowadził wiele reform w kraju oraz powołał do istnienia wiele niezwykle ważnych instytucji. Oczywiście, zmiany te posiadały zarówno przeciwników, jak też licznych zwolenników. Drugą połowę i początek XVIII wieku w Polsce charakteryzuje zacofanie kulturalne, a także atmosfera Atmosfera powłoka gazowa otaczająca planety lub księżyce. Atmosfera ziemska to powłoka gazowa otaczająca Ziemię będąca najbardziej zewnętrzną częścią powłoki ziemskiej. Za dolną granicę atmosfery... Czytaj dalej Słownik biologiczny wszechobecnego konserwatyzmu, obecnego w poglądach społecznych. Nowe idee oświeceniowe, które rozwijały się na Zachodzie Europy, docierały do Polski, jednak tylko nieliczni propagowali je. Konserwatywnie nastawiona do życia szlachta była im raczej niechętna, uważała, że godzą one w staropolskie obyczaje i tradycje. Nowy światopogląd zdobywał jednakże coraz większą rzeszę zwolenników. Lata czterdzieste XVIII wieku przyniosły pierwsze rezultaty. Zaczęły powstawać pierwsze instytucje, działające w myśl oświeceniowych idei. Niezwykle ważną rolę w dokonywaniu przemian kulturalnych i społecznych odegrała rodzina magnacka Czartoryskich, która posiadała duże wpływy na dworze króla Augusta III. Pierwszą bibliotekę założyli bracia Załuscy, którzy podarowali na użytek publiczny swój ogromny księgozbiór, umieszczając go w pałacu Daniłłowiczów. Księgozbiór liczył dwieście tysięcy woluminów, jednak zbiory biblioteczne powiększały się z czasem, co sprawiło, iż była to wówczas największa biblioteka na świecie.

W 1740 roku, ksiądz Konarski założył nowoczesną jak na owe czasy, elitarną szkołę dla dzieci magnackich - Collegium Nobilium. Młodzież wychowywano w duchu oświeceniowym, za pomocą nowoczesnych metod. Nauczano w niej prawa, historii, ekonomii oraz języka polskiego. Ksiądz Konarski żywo zajmował się polityką. Swoje poglądy wyraził w dziele O skutecznym rad sposobie, a także publicystyką, kulturą i językiem ojczystym. W dziele O poprawie wad wymowy ubolewał nad upadkiem ojczystego języka.

W tamtych czasach powstawały także kolegia, zakładane przez pijarów oraz jezuitów, którzy również starali się kształcić młodych ludzi w duchu nowych, oświeconych idei. Była to tak zwana pierwsza faza polskiego oświecenia, której kres położył wybór na króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Okres jego panowania przyniósł program naprawy polskiej kultury i społeczeństwa. Nastąpił rozkwit życia kulturalnego w kraju. Do życia powołano wiele nowych instytucji społecznych.

Prężnie zaczęła kształtować się publicystyka. Przyczynił się do tego rozwój prasy. Powstał wiele czasopism, propagujących nowe ideały i światopoglądy. W drugiej połowie XVIII wieku istniało już około dziewięćdziesięciu pism, które ukazywały się dosyć regularnie. Należał do nich między innymi Kurier Polski, a także Polak Patriota, Gazeta Narodowa i Obca, Pamiętnik Historyczno - Polityczny czy słynne Zabawy Przyjemne i Pożyteczne. Stanisław August Poniatowski zainicjował jeszcze jedno czasopismo, które odegrało ogromną rolę w rozwoju polskiej publicystyki. Był nim Monitor, którego pierwszy numer ukazał się dwudziestego pierwszego marca 1761 roku. Pismo to propagowało idee, poczynania i akcje środowiska królewskiego. Odrzucało zatem założenia publicystyki staropolskiej. Redaktorzy pisma wzorowali się w dużej mierze na angielskiej gazecie Spectator, która narzucała ówczesnej Europie wzorzec współczesnej publicystyki. Pierwszym redaktorem Monitora był Ignacy Krasicki, który stworzył na łamach czasopisma swoistego rodzaju program oświeceniowy. Pismo to redagował także Adam Czartoryski, a swoje artykuły zamieszczali tu znani publicyści, jak ksiądz Konarski, Franciszek Bohomolec, Stanisław Staszic, Hugo Kołłątaj czy Naruszewicz i Jezierski. Artykuły, zamieszczane w Monitorze były to krótkie formy literackie, takie jak esej, felieton, reportaż, powiastka filozoficzna czy też list do redakcji i odpowiedź na niego. Postulowano przede wszystkim nowe wzorce osobowe, poruszano problemy polityczne, społeczne oraz gospodarcze, dotykające kraj w tamtym czasie. Piętnowano zacofanie, nadużycia oraz sarmacką zaściankowość i butę.

Istotne jest, że rozwój publicystyki pociągnął za sobą wzmożoną działalność wydawniczą i drukarską. Dużą rolę odegrali w tym względzie bracia Załuscy. W ostatnim trzydziestoleciu XVIII wieku bardzo popularne były oficyny wydawnicze Michała Groela oraz Piotra Dufoura, którzy wydawali nie tylko dzieła najwybitniejszych publicystów i twórców tamtych czasów, lecz także encyklopedie, czasopisma czy teksty związane z teatrem.

Jednym z najpopularniejszych i najbardziej płodnych pisarzy tamtego okresu był Ignacy Krasicki, który swe poglądy wyrażał nie tylko na łamach Monitora, lecz również w swoich poematach heroikomicznych, bajkach, satyrach lub powieściach. Popularnym twórcą był także Trembecki, Naruszewicz czy Karpiński, Kniaźnin i Zabłocki.

Nadal dokonywano zmian edukacyjnych. W 1765 roku powstał Korpus Kadetów, nazywany też Szkołą Rycerską, gdzie kształcono młodzież pochodzącą z biedniejszych rodzin szlacheckich. Szkoła ta kształciła przede wszystkim wojskowych oraz inżynierów. Powstała także pierwsza w Europie instytucja, zajmująca się sprawami szkolnictwa. Była to Komisja Edukacji Narodowej, która miała za zadanie dbać o strukturę oraz program polskiego szkolnictwa. Wspierano kształtowanie się i rozwój szkół elementarnych, dbano o odpowiedni poziom nauczania w szkołach. Towarzystwo Ksiąg Elementarnych, miało sprawować nadzór nad opracowywaniem i rozpowszechnianiem podręczników. Reformy przyczyniły się w dużej mierze do poprawy poziomu dorobku naukowego na polskich uczelniach. Nastąpił szybki rozwój nauk ścisłych, jak fizyka, matematyka, astronomia, chemia, a także medycyna, nauk społecznych i politycznych. Adam Naruszewicz był autorem pierwszej, krytycznej historii Polski. Utrata niepodległości sprawiła, że zarówno kultura, jak i nauka stały się dziedzinami, w których od tej pory szukano szansy przetrwania dla narodu. Jedynie światły i wykształcony naród może bowiem świadomie walczyć z zaborcą o wolność. W 1800 roku powołano do istnienia Towarzystwo Przyjaciół Nauk.

W 1765 roku król zainicjował kolejne przedsięwzięcie kulturalne. Był to pierwszy w Polsce teatr publiczny. Teatr Narodowy, również służył propagowaniu oświeceniowych idei. Wystawiano na jego deskach sztuki Bohomolca oraz komedie Franciszka Zabłockiego, który przyczynił się do rozwoju tego gatunku w Polsce. Powstanie sceny narodowej wiązało się ściśle z powstaniem polskiej opery. Prężnie rozwijała się zatem sztuka muzyczna. W Warszawie mieściła się jedna z najlepszych oper. Do rozwoju muzyki przyczyniły się niewątpliwie dwory magnackie Radziwiłłów, Czartoryskich czy Rzewuskich, a także hetman a zarazem kompozytor i autor operowych librett - Michał Ogiński.

Stanisław August Poniatowski był raczej miłośnikiem baletu, jednak nie stronił od opery. Swoim mecenatem najszerzej roztoczył nad malarzami i pisarzami. Dbał o to aby sprowadzano do Polski wybitnych artystów. Jednym z nich był malarz, pochodzący z Włoch - Marcello Bacciarelli, który jest autorem malowideł na Zamku Królewskim w Warszawie oraz w Łazienkach. Drugim słynnym artystą pochodzącym z Italii był Dominik Merlini, który był współautorem projektu królewskich Łazienek. Widoki ówczesnej Warszawy, a także liczne zabytki i ruiny malowali też Bernardo Bernardo W. Szekspir Hamlet, bohater epizodyczny; oficer
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Belotto oraz Zygmunt Vogel.

Około roku 1770 zaczęły odbywać się na Zamku Królewskim lub w Łazienkach słynne Obiady Czwartkowe. Skupiały one artystów oraz elitę intelektualną. Była to forma swoistego rodzaju życia kulturalnego, obejmująca pomoc twórcom, dyskusje na tematy państwowe, naukowe, oświatowe czy kulturalne. Bywalcami cotygodniowych spotkań byli między innymi Zamoyski, Naruszewicz, Krasicki, Wybicki, Konarski, Bohomolec i Czartoryski. Na spotkaniach tych organizowano także turnieje poetyckie oraz odczyty, w których poruszano wymienione wyżej kwestie. Obecność i uczestnictwo w Obiadach Czwartkowych króla, nadawała im bardziej oficjalny charakter instytucji kulturalnej, posiadającej wpływy i znaczenie. Pismo Zabawy Przyjemne i Pożyteczne stało się czymś w rodzaju nieoficjalnego organu tych spotkań. Na Obiadach Czwartkowych spotykano się przez siedem lat z rzędu. W późniejszym czasie zaniechano ich.

Mecenat nad ówczesnymi twórcami sztuki sprawowały, jak już wspomniano, domy magnackie. Do najsłynniejszych należy oczywiście dom Czartoryskich, w którym wyznawano oświeceniowe idee, a także niezwykle dbano o rozwój sztuki, literatury czy malarstwa. Warto wspomnieć, że Izabela Czartoryska była założycielką pierwszego muzeum w Polsce, a także prekursorką i propagatorką mody na zakładanie ogrodów w stylu angielskim. Jeden z takich arcydzieł sztuki ogrodniczej opisał Trembecki w Sofiówce, poświęconej Zofii Potockiej.

32. Monachomachia Krasickiego jako przykład poematu heroikomicznego.

Poemat heroikomiczny jest połączeniem poematu heroicznego (eposu) z poematem komicznym, poruszającym błahą tematykę. Poemat heroikomiczny jest parodią (żartobliwym naśladownictwem) eposu bohaterskiego. Gatunek ten rozwinął się już w starożytności. W V wieku p. n. e. powstał utwór pod tytułem Batrachomyomachia, opiewający wojnę żab z myszami. Była to parodia Iliady Homera. Charakterystyczną cechą tego gatunku jest komizm, którego źródłem jest najczęściej kontrast pomiędzy rangą przedstawionych bohaterów a sposobem ich zachowania się, działania. Komizm wypływa także ze stylu poematu heroikomicznego, gdyż o sprawach śmiesznych i błahych pisze się stylem podniosłym, wysokim.

Ignacy Krasicki w Monachomachii poddał krytyce duchowieństwo. Ośmieszył ich wady na tle sporu pomiędzy dwoma zakonami - Dominikanów i Karmelitów. Głównym celem ataku były ciemnota, zacofanie, wiara w zabobony oraz nie wywiązywanie się kleru ze swych z obowiązków. Zgodnie z tendencjami epoki oświecenia Krasicki mówi w utworze: Szanujmy mądrych, przykładnych, chwalebnych. Śmiejmy się z głupich, choć i przewielebnych.

33. Powrót posła Niemcewicza jako komedia polityczna.

Śmiech i ironia stanowiły narzędzia walki Niemcewicza z przeciwnikami politycznymi: Ośmieszenie najstraszniejszą jest dla miłości własnej bronią, i taka jest bojaźń owej, iż częstokroć ludzie wolą być godni nagany, aniżeli śmiechu. Karykatura, parodia i satyra były chwytami literackimi, które zastosował autor w celu ośmieszenia politycznych przeciwników. W Powrocie posła Niemcewicz krytykuje politykę zdrady narodowej obozu konserwatywnego, jego bezmyślność, niedostrzeganie niebezpieczeństwa grożącego Polsce.

Utwór został po raz pierwszy wystawiony na scenie 15 stycznia 1791 roku w Teatrze Narodowym przez Wojciecha Bogusławskiego i wywołał falę oburzenia wśród konserwatystów.

34. Krytyka władz społecznych w bajkach i satyrach Ignacego Krasickiego.

Satyra Do króla oparta jest na ironii. Krasicki pozornie solidaryzuje się z konserwatywnymi kręgami polskiej szlachty i krytykuje Poniatowskiego. W rzeczywistości jednak jest tu zawarta pochwała króla, jego zalet umysłu i charakteru oraz ostra krytyka głupoty politycznej i bezmyślności tej części polskiej szlachty, która nie dostrzegała i nie doceniała wartości Poniatowskiego jako króla. Wady panującego są w rzeczywistości jego zaletami, a więc można nazwać tę satyrę panegirykiem. Satyrę Świat zepsuty rozpoczyna barwne wprowadzenie, w którym zostaje ukazany upadek obyczajów. Utwór ten przedstawia obraz przodków, którzy starali się zachowywać i rozwijać cnoty i pozytywne wartości. Przedstawiony został tutaj też obraz współczesnego pokolenia, które porzuciło drogę cnoty na rzecz kłamstwa, rozpusty i bezbożności. Współczesne pokolenie cechuje lenistwo, głupota, marnotrawstwo. Zajmuje się ono głównie grą w karty, piciem ogromnych ilości alkoholu. Krytyce poddane zostało także nieludzkie traktowanie ludzi niższych stanem oraz pochlebstwo wobec możnych i posiadających władzę. Osoba mówiąca w wierszu wspomina wspaniałą przeszłość i porównuje ją z teraźniejszością. Wylicza wady i występki żyjących współcześnie pokoleń, co ukazuje upadek moralny epoki. Pod koniec utworu podmiot liryczny stwierdza, iż pogarda dla cnót doprowadziły do tragedii Polski, jaką były rozbiory. Koniec utworu przepełniony jest nadzieją, iż los przyszłej Polski będzie dla niej bardziej pomyślny.

35. Funkcje satyry w literaturze oświecenia.

Satyra jest utworem wyrażającym krytyczny stosunek autora do rzeczywistości. Ośmiesza ona przedstawione zjawiska, wady ludzkie, stosunki społeczne itp.. Satyra spełniała głównie zadania dydaktyczne i propagandowe. Ośmieszała bowiem wady im przywary społeczne, a także krytykowała zaślepiony konserwatyzm polskiej szlachty. Propagowała tym samym główne założenia oświeceniowe, reformy, rozwój oświaty, troskę o los własnego państwa. Autorami satyr był nie tylko Ignacy Krasicki, lecz także Naruszewicz czy Kajetan Węgierski.

ROMANTYZM

36. Ballady i romanse jako manifest polskiego romantyzmu.

Balladą posługiwano się chętnie w pierwszym okresie romantyzmu. Za umowną datę, która rozpoczyna romantyzm w Polsce przyjmuje się rok 1822, kiedy to Adam Mickiewicz wydał zbiór Ballady i romanse. Ballada jest jednym z najbardziej skonwencjalizowanych i stypizowanych gatunków, co wynika z ludowego jej pochodzenia. Zachowanie konwencji ludowych pozwoliło ukazać człowieka i nowe problemy w odmiennym świecie rządzącym się własnymi prawami niezależnymi od rzeczywistości poza literalnej. Tematyka ballad nie mieściła się w kanonach wielkiej literatury. Można było wpłynąć na uczucia czytelnika i kształtować jego reakcje. Literatura przekazywał wiele tajemnych prawd, a jej język oraz sposoby wypowiedzi były najbliższe polskiej społeczności. Dlatego też rola folkloru była nawet bardziej istotna w literaturze romantycznej, niż wątki średniowieczne, do których również chętnie się odwoływano. W Balladach i romansach Mickiewicz ukazuje bohaterów, którzy poznają rzeczywistość poprzez intuicję, natchnienie oraz współczucie.

Cechy ballady romantycznej: synkretyzm gatunkowy (pogranicze liryki i epiki); oparta jest na wierzeniach ludowych (mitycznych, fantastycznych); narrator, autor jest jednocześnie bohaterem, uczestnikiem bądź obserwatorem wydarzeń, lecz nie jest wszechwiedzący; natura współgra z akcją; napisana językiem stylizowanym na ludowy;, paralelizm; śpiewność.

Jedną z najważniejszych ballad cyklu była ballada Romantyczność, która wynikała ze sporu między klasykami a romantykami.

37. Kult młodości w romantyzmie.

Oda do młodości Adama Mickiewicza to wezwanie młodych do rewolucyjnej przemiany świata. Egoizmowi "starych", ich postawie racjonalistycznej przeciwstawiony został entuzjazm i zapał do działania "młodych". Podmiot liryczny dokonuje krytycznej oceny "starego" świata: bez serc, bez ducha to szkieletów ludy, martwy świat, obszar gnuśności zalany odmętem to ziemia.

38. Świat nadprzyrodzony i fantastyka w literaturze romantycznej.

Fantastyka to twórczość literacka, przedstawiająca świat nie odpowiadający przyjętym kryteriom rzeczywistości. Są to zjawiska będące wytworem fantazji odzwierciedlane w mitach i folklorze. Fantastyka romantyczna jest to więc świat dziwów, duchów i zjawisk racjonalnie nie pojętych. Przyroda fantastyczna w utworach romantycznych współgra z akcja utworu. Elementy fantastyki romantycznej wykorzystał Mickiewicz w Balladach i romansach, Dziadach części IIczęści III, Malczewski w Marii, Goszczyński w Zamku Kaniowskim, Słowacki w Balladynie, Krasiński w Nie - Boskiej Komedii, a także Goethe w Fauście.

39. Wyjaśnij pojęcia: mesjanizm, prometeizm i wallenrodyzm.

Mesjanizm: Idee mesjańskie rozkwitły najpełniej w czasie rozbiorów (szczególnie w okresie powstania listopadowego). Uważano, że Polska, jako kraj szczególnie umęczony przez zaborców, jest krajem wybranym przez Boga do zaprowadzenia nowego ładu w Europie oraz politycznego i społeczno - moralnego odrodzenia ludzkości w duchu wiary chrześcijańskiej. Naród polski miał stać się łącznikiem między Bogiem a całą ludzkością. Ostatecznym celem mesjanizmu było zbawienie ludzkości w przyszłym Królestwie Bożym. Klęska Konrada jest metaforą klęski samotnie walczących powstańców w powstaniu listopadowym. Po klęsce powstania poeta - wieszcz narodowy - nie potrafi dać jednoznacznej odpowiedzi (recepty) na pytanie, co dalej robić. Stąd narodziła się idea Polski jako Chrystusa Narodów. Wieszcz może dać jedynie nadzieję na to, że Polska, podobnie jak Chrystus, zmartwychwstanie - wyzwoli się spod jarzma zaborców na drodze męki i cierpienia.

Prometeizm: Konrad w pierwszej części improwizacji jest poetą, naraża się na gniew Boga by uszczęśliwić ludzi. Jest współczesnym Prometydą. Bunt Konrada zostaje wzniecony w imię miłości do ludzi i jest wynikiem troski o ich szczęście i wolność. Postawa Prometeusza to archetyp postawy humanitarnej - bezinteresownej miłości do człowieka oraz gotowości do wystąpienia w imię jego dobra przeciw najwyższym siłom rządzącym światem. Wielka Improwizacja jest przykładem prometeizmu. To monolog liryczny, zapis uczuć i doznań bohatera.

Wallaenrodyzm: postawa bohaterska, określająca działanie za pomocą spisku, podstępu wymierzone przeciwko wrogowi, ale zgubne także dla samego bohatera. Bohater wallenrodyczny skazany jest na wyrzeczenia osobiste, na konflikt sumienia. Jest świadomy tego, że za swoje czyny musi ponieść karę. Jest to działanie tragiczne pełne sprzeczności.

40. Etyka i tragizm w poetyckiej powieści Konrad Wallenrod.

Mickiewicz namawiał do walki o wolność (walki skrytej) i starał się ową namowę sformułować w taki sposób aby nie być posądzonym o podburzanie do walki. Motto zaczerpnął z Machiawellego: Macie bowiem wiedzieć, że są dwa sposoby walczenia. Trzeba być lisem i lwem. Akcja utworu rozgrywa się w epoce średniowiecza w zamku w Malborku oraz na Litwie. Szala zwycięstwa przechyla się na stronę Krzyżaków. Postać tytułowa wzorowana jest na historycznym Wielkim Mistrzu Zakonu Krzyżackiego Konradzie von Wallenrodzie. Bohater jest chłopcem porwanym i ochrzczonym przez Krzyżaków. Halban - nauczyciel Konrada, naucza go nienawiści do Krzyżaków. Konrad, jako rycerz średniowieczny ma swój honor i opiera się radom Halbana. W trakcie jednej z potyczek, nadarzyła się okazja aby uciec do Litwinów. Alf i wajdelota korzystają z nadarzającej się sposobności. Bierze sobie za żonę córkę litewskiego księcia Kiejstuta, Aldonę. U boku księcia walczy z zakonem Krzyżaków, jednak dostrzega, że Litwini są słabsi i nie mają szans z potężnym zakonem. Dochodzi do wniosku, że z wrogami Litwy należy walczyć podstępnie i sprytnie. Metodą lisa: Jedyny sposób, Aldono, jeden pozostał Litwinom: Skruszyć potęgę Zakonu; mnie ten sposób wiadomy - lecz nie pytaj dla Boga! Stokroć przeklęta godzina, w której od wrogów zmuszony, chwycę się tego sposobu. Opuszcza więc Litwę by udać się do Nadrenii. Tam, jako giermek Konrada Wallenroda, wyrusza wraz z orszakiem hrabiego do Palestyny. Stosuje podstęp aby zamordować Wallenroda. Podszywa się pod jego nazwisko i ucieka do Hiszpanii, gdzie wsławia się w walce z Maurami. Postanawia przyjąć śluby zakonne. Jest osobą dostojną, posiadającą powszechny szacunek i poważanie wśród rycerzy. Zostaje zatem wybrany Wielkim Mistrzem Zakonu Krzyżaków. Jako wódz doprowadził do tego, iż potęga Zakonu załamała się. Jednakże wszelkie działania Konrada Wallenroda doprowadziły do utraty tego, co było dla niego bliskie, miłości i szczęścia. Dokonał świadomego wyboru pomiędzy własnym szczęściem, a szczęściem ojczyzny.

41. Dzieje Jacka Soplicy - koncepcja romantycznego bohatera.

Jacek Soplica w młodości był dumnym i butnym szlachcicem. Starał się o względy córki Horeszki. Jednak nie przyjęto jego kandydatury na męża - podano mu czarną polewkę. Został niesłusznie oskarżony przez Gerwazego o zabójstwo Stolnika. Ucieka z kraju. Ukrywa się w przebraniu księdza Robaka. Za główny cel stawia sobie poświęcenie się dla ojczyzny. Prowadzi działalność konspiracyjną. Na łożu śmierci wyznaje prawdę o sobie. Bohater ten jest filarem, na którym wspiera się cała struktura dzieła. Niezwykle interesująca była konstrukcją romantycznego bohatera. Jedną z jego cech charakterystycznych była postawa buntu przeciwko skostniałym normom społecznym, etycznym i estetycznym. Konflikt jednostki ze światem wydawał się nieuchronny. Stawiano przede wszystkim na indywidualizm i przekonanie o potędze ludzkiej woli. Bohater romantyczny posiadał bogatą wyobraźnię oraz skomplikowany świat uczuć. Był niejednokrotnie geniuszem i szaleńcem, szukającym swojego miejsca w pragmatycznym świecie. Był jednak uważany za wzorzec do naśladowania.

42. Pan Tadeusz jako epopeja szlachecka.

W Panu Tadeuszu akcja rozgrywa się w trzech perspektywach czasowych. Przeszłości - negatywna postawa szlachty, organizowanie zajazdów na których dochodzi do kłótni, bójek. Ukazanie szlachty polskiej jako ludzi nie posiadających własnego zdania, mściwi, słabo wykształceni, zawzięci i pamiętliwi. Mickiewicz dostrzega te wady i ośmiesza je posługują c się ironią, komizmem, groteską. Przeszłość to także pozytywy - przywiązanie do tradycji, kultywowanie obyczajów, gościnność, patriotyzm, pamięć o wielkich Polakach. Odwołaniem do przeszłości jest także koncert Jankiela, który wygrywanymi na cymbałach melodiami przywoływał najważniejsze wydarzenia historyczne dla Polski.

Drugą perspektywą jest teraźniejszość - spór o zamek i rozwiązanie tego sporu, formowanie się Legionów, działalność księdza Robaka, wstąpienie Tadeusza i Hrabiego do Legionów. W autentyczne tło wydarzeń wkomponowane zostały postaci i wydarzenia fikcyjne.

Trzecią perspektywą jest przyszłość, czyli nadzieje na odzyskanie niepodległości przez Polskę, decyzja o uwłaszczeniu chłopów, którą podjęli młodzi - Zosia i Tadeusz. Starzy ludzie odchodzą w przeszłość. Pan Tadeusz Jako epopeja narodowa, utwór napisany ku pokrzepieniu serc, posiada wymowę optymistyczną. Końcowy opis zachodu słońca jest symboliczny - zwiastuje nową epokę.

43. Kordian jako marzyciel i spiskowiec.

Kordian jest typowym młodym romantykiem, młodzieńcem niezwykle wrażliwym, delikatnym, poetą, zakochanym w starszej od siebie Laurze. Nie potrafi znaleźć sensu i celu życia. Stary sługa Grzegorz opowiada Kordianowi trzy historie, będące trzema propozycjami życia: koncepcja samodzielności, patriotycznej walki o wolność, koncepcja spisku, konspiracji, walki jednostkowej. Kordian wyruszył w podróż po Europie. Był we Włoszech, gdzie za pieniądze kupił miłość Wioletty oraz rozczarował się podczas rozmowy z Papieżem o sytuacji "podbitych Polaków": Uczucia po światowych opadały drogach / gorzkie pocałowania kobiety - kupiłem / wiara dziecinna padła na papieskich progach. Na szczycie Mont Blanc następuje metamorfoza Kordiana z romantycznego, niezdecydowanego, nieszczęśliwego kochanka przemienia się w bojownika walki o wolność ojczyzny. Z okrzykiem: Polska Winkelriedem narodów, przenosi się do kraju. Nie spełnił jednak swoich zapowiedzi i nie zabił cara, gdyż strach i wyobraźnia przeszkodziły mu w dokonaniu tego czynu.

44. Wzory miłości w literaturze polskiego romantyzmu.

  • II części Dziadów przedstawiony został duch dziewczyny Zosi, która nigdy nikogo nie pokochała za życia. Dlatego też po śmierci, cierpi. Zgromadzonym na obrzędach dziadów w kaplicy cmentarnej zostawia przestrogę: Kto nie dotknął ziemi ni razu, ten nigdy nie może być w niebie.
  • IV części Dziadów Gustaw, który przybywa do chaty pustelnika, opowiada o swej nieszczęśliwej miłości do kobiety, którą nazywa "puchem marnym" i "wietrzną istotą".
  • Konradzie Wallenrodzie ukazana została miłość Waltera Alfa do Aldony. Wallenrod wybrał drogę spiskową i nie mógł przebywać z Aldoną. Ukochana zamieszkała w wieży niedaleko zakonu krzyżackiego, aby być blisko Waltera Alfa.
  • Miłość nieszczęśliwą przedstawił też Johan Wolfgang Goethe w Cierpieniach młodego Wertera. Tytułowy bohater popełnia samobójstwo z miłości.

45. Ewolucja bohatera w Dziadach Mickiewicza.

W dramacie Dziady bohaterem jest romantyczny kochanek Gustaw z IV części dramatu, który w celi więziennej przechodzi metamorfozę i staje się Konradem, przywódca i bojownikiem o wolność narodu. Wyzywa Boga na pojedynek. Walczy z nim o władztwo dusz. Bluźni, lecz robi to w imię narodu. Jego postawę można nazwać prometejską.

46. Kordian Słowackiego jako polemika z III częścią Dziadów Adama Mickiewicza.

Wymowa polityczna: Juliusz Słowacki napisał Kordiana jako polemikę z programem poetyckim i politycznym Adama Mickiewicza. Postać Kordiana została skonstruowana w taki sposób, by poprzez jego losy podważyć koncepcję poezji wolnościowej i mesjanistycznej. W zetknięciu z rzeczywistością program ten okazuje się jedynie złudnym marzeniem. Poetycka wyobraźnia i romantyczne samotnictwo osłabiają wolę działania bohatera. Słowacki zarzuca mesjanizmowi, że zamiast pobudzić naród do walki, usypia go. Sformułowane na wzór mickiewiczowskiego : Polska Chrystusem narodów, hasło: Polska Winkelriedem narodów, różni się od idei Mickiewicza wezwaniem do czynnej walki. Winkelried to legendarny bohater średniowiecza szwajcarskiego, który podczas walki we własne piersi wbił dzidy przeciwników. Był to gest heroiczny i ofiarny. Winkelriedyzm jest jednak zgodny z mesjanizmem co do poglądu na rolę jednostki lub niewielkiej grupy poświęcającej się dla narodu. Walcząc pod tym hasłem Kordian poniósł klęskę, a zatem krytyczna ocena Winkelriedyzmu jest zarazem krytyką mesjanizmu. Przyczyny klęski powstania leżą również w postawach głównych przywódców powstania. Są oni nieudolni, posuwają się nawet do zdrady. Wśród spiskowców dominują konserwatyści albo naiwni, porywczy młodzieńcy. Powstanie nie było ruchem ogólnonarodowym, co również zasługuje na krytykę.

47. Dramat rodzinny i społeczny hrabiego Henryka w Nie - boskiej komedii.

Zygmunt Krasiński w Nie - Boskiej Komedii w części pierwszej i drugiej czyli tak zwanym dramacie rodzinnym dokonał rozrachunku z poezją romantyczną, stawiając jej zarzut, iż nie kieruje się prawdziwą miłością w stosunku do ludu. W dramacie społecznym, przedstawiając obraz rewolucji, uzasadniał, iż przemiany rewolucyjne są historyczną koniecznością. Stanowią rezultat nadużyć arystokracji, która skazana jest na klęskę. Jednakże w opinii Krasińskiego jest siłą brutalną, niszczącą cały dorobek ludzkości, a nie wnoszącą nic nowego do cywilizacji.

Ponieważ teoria racji cząstkowych (każdy ma rację lecz tylko częściowo) prowadzi do katastrofizmu, pisarz próbował przezwyciężyć tę trudność, wprowadzając w zakończeniu zwycięską postać Chrystusa jako symbolu dobra i miłości. Żaden z obozów nie odniósł zwycięstwa. Zwyciężyła miłość, symbolizowana przez Chrystusa.

48. Romantyczny pejzaż.

Malarstwo romantyczne dało nowe spojrzenie na przyrodę. Była ona dramatyczna i tajemnicza. Romantycy lubowali się w mnogości kolorów. Jest to malarstwo wizyjne. Literatura odzwierciedlała te tendencje. Bohater utworów romantycznych bardzo często wspina się na szczyty gór (jak Kordian na Mont Blanc, czy pomiot liryczny sonetu Mickiewicza na Czatyrdach). Doskonale pokazuje ów pejzaż górski obraz G. D. Friedricha pt.: Wędrowiec, na którym mężczyzna w samotności kontempluje morze gór pokrytych chmurami i mgłą. Podobnie było z przedstawieniem pejzażu morza, zwłaszcza podczas burzy ( jak w sonecie Burza Mickiewicza, czy w poemacie Słowackiego Lambro). Pejzaż przypominał też o stronach rodzinnych, tak jak w hymnie Słowackiego Smutno mi, Boże lecące bociany przypomniały podmiotowi lirycznemu o ojczyźnie, czy jak w epopei Pan Tadeusz wyidealizowane opisy przyrody miały wzbudzać tęsknotę do rodzinnych stron.

49. Krytyka szlachetczyzny w Grobie Agamemnona Juliusza Słowackiego.

Poemat Podróż z Neapolu do Ziemi Świętej, opublikowany w 1840 roku, posiada charakter dziennika z podróży wędrowca, który zapisuje swoje refleksje. W ósmej pieśni poematu podmiot liryczny odwiedza grób mitycznego Agamemnona, bohatera Iliady Homera. Pośród kamieni panuje niesamowity, smutny nastrój. Daje się wyczuć obecność dawnych czasów. I chociaż miejsce to porosły chwasty, a pająk plecie sieci wśród opuszczonych skał, a świerszcze sykają, jakby chciały zmusić przybysza do zachowania milczenia: Owe sykanie, co się w grobach słyszy - / Jest objawieniem, hymnem, pieśnią ciszy. Zasiany przez ptaki młody dąb, wyrastający z płyty nagrobnej, przepuścił promienie światła słonecznego, które przypominały wyglądem strunę harfy homeryckiej: Jednakże struna nie wytrzymuje próby: drgnęła i pękła bez jęku. Podmiot liryczny, żali się więc, że jego zadaniem jest szukać smutków błahych, wiotkich, kruchych. Można przypuszczać zatem, że wędrowiec podejmuje poetyckie próby, jednakże skromnie i z nieukrywanym żalem przyznaje, że jego twórczość skazana jest na to by: Nieme mieć harfy i słuchaczów głuchych / Albo umarłych... . Myśl o tym, że jest niezrozumiany napełnia go gwałtownym uczuciem. Wsiada na koń i pędzi przed siebie. Rozmyśla o dwóch słynnych starożytnych bitwach na Termopilach i na Cheronei, mówi, że jeśli jego koń napotka groby rycerzy, padnie: Więc jeśli koń mój w biegu się przestraszy / To tej mogiły, co równa jest - naszej. Nie odważył by się jednak zatrzymać nad termopilską mogiłą, gdyż było by mu wstyd, kiedy legion umarłych Spartanów przegoniłby go stamtąd: Bo tam być muszą tak patrzące twarze, / Że serce skruszy wstyd - w każdym Polaku. Podmiot liryczny ubolewa nad tym, że w Polsce niewielu pokłada nadzieję w walce z wrogiem: Podmiot liryczny widzi swą ojczyznę jako kraj, słaby, niezdolny do czynu, któremu brakuje woli walki i wiary w swe siły: Pokazuje zatem swój kraj jako alegorię kobiety, która żywcem została zapędzona do grobu. Poeta nawołuje aby ojczyzna zrzuciła z siebie brzemię wad i przywar Polaków, a tym samym ciężar żerujących na niej obcych mocarstw. Owo brzemię porównane zostało do mitologicznej, palącej koszuli Dejaniry, którą ojczyzna powinna zrzucić z siebie i naga, lecz nagością żelazną bezczelna, powstać i przybrać kształt wielkiego, pięknego, a zarazem groźnego posągu: Wspomina dawną potęgę Polski, mówi, że była pawiem narodów (...) i papugą, a teraz pełni rolę służebnicy, mamionej błyskotkami, zadawalającej się byle czym, ochłapami, rzucanymi przez silniejsze i bogatsze mocarstwa. Podmiot liryczny zdaje sobie sprawę z powagi swoich słów, gotowy jest nawet przyjąć przekleństwo od ojczyzny. Podkreśla jednak wyraźnie, że krytyka którą podejmuje dotyczy sposobu myślenia jego rodaków. Przyrównuje Polskę do Prometeusza, któremu: Sęp (...) wyjada nie serce - lecz mózgi. Poeta w tak drastyczny sposób pragnie dotrzeć do sumienia narodu i pokazać mu, w czym tkwi istota problemu: Choć muzę moją w twojej krwi zaszargam, / sięgnę do wnętrza twych trzew - i zatargam... .

50. Na czym polega nowatorstwo twórczości Cypriana Kamila Norwida.

Poezja Norwida jest trudna w interpretacji. Poeta nie był rozumiany przez jemu współczesnych odbiorców, nie jest też rozumiany dzisiaj. W poemacie Promethidion zawarł on główne nowatorskie założenia swego widzenia sztuki. Według Norwida nie ma sensu uprawianie sztuki dla sztuki, gdyż ma ona służyć ludziom. Według romantyków sztuka i poezja rodziła się z przeżycia i natchnienia, dla Norwida zaś był to rezultat pracy, którą musi wykonać twórca i odbiorca. Praca nadaje człowiekowi godność, doskonali jego wnętrze, dlatego Norwid odrzuca literaturę łatwą. Twierdzi, że sztuka musi prowokować do wysiłku umysłowego. Rola artysty według Norwida sprowadza się do chronienia tradycji narodowej i do wskazywania kierunku działanie sztuce. Każda dziedzina działalności powinna zawierać treści narodowe ( nie tylko wydarzenia historyczne, lecz także próbę oddania ducha narodu).

POZYTYWIZM

51. Omów pozytywistyczne hasła.

Ideologia pozytywistyczna w Polsce była na początku związana z programem społeczno - ekonomicznym. Głoszono hasła pracy organicznej i pracy u podstaw. Celem tych haseł było przebudowanie świadomości społecznej, a także uświadomienie społeczeństwu, że pomimo trudnej sytuacji politycznej kraju świat zmienia się. Tworzy się bowiem nowoczesna cywilizacja wielkiego miasta, rozwija się przemysł, a nowe warstwy i klasy społeczne zaczynają dochodzić do głosu.

Praca u podstaw: przebudowa polskiego społeczeństwa miała polegać głównie na wysiłku intelektualnym i fizycznym. Chodziło głównie o to aby poprzez pracę znosić bariery między klasami, a także niwelować konserwatywne poglądy. Nadzieję pokładano w młodej inteligencji szlacheckiej, tzw. "wysadzonych z siodła", którzy podejmowali zawody lekarzy, prawników i nauczycieli. Praca zawodowa nie była dla nich jedynie środkiem dla zdobywania pieniędzy, lecz przede wszystkim wyrazem patriotyzmu w dręczonym przez zaborców kraju oraz wypełnianiem haseł pozytywistycznych.

Praca organiczna: traktowanie państwa jako organizmu, który należy uleczyć poprzez poprawę działania gospodarki, rolnictwa, handlu oraz ekonomii i przemysłu. Chodziło o to aby stworzyć silne państwo i zwiększyć polski stan posiadania.

52. Twórczość poetycka Adama Asnyka.

Na jego twórczość ogromny wpływ mieli romantycy, a zwłaszcza poezje Juliusza Słowackiego. Adam Asnyk brał udział w powstaniu styczniowym. Doświadczenia powstańcze oraz klęska powstania styczniowego również wpłynęły na jego poetycką twórczość. Jednak najważniejsze miejsce w jego poezji zajmował demokratyzm, postęp i ewolucja. Można jednak odnotować dualizm poglądów, gdyż z jednaj strony uznawał konieczność postępu oraz jego nieuchronność ( wiersz Daremne żale), a z drugiej strony podkreślał, że ważne jest zachowanie tradycji ( w wierszu Do młodych). Dążność do łączenia postępu i tradycji utworzyła w poezji Asnyka nurt reflaksyjno - filozoficzny. Druga faza pozytywizmu pesymistycznego również widoczna jest w jego poezji. Mówił w niej, że człowiek nie jest w stanie dotrzeć do głębi poznania, gdyż jest zdolny dostrzec jedynie falę, co po powierzchni pływa. Pozytywizm był epoką prozy. Poeci ówcześni odżegnywali się od cywilizacji, hołdując tradycji klasycystycznej.

53. Powieść historyczna polskiego pozytywizmu.

Autorem powieści historycznej w XIX wieku był m.in. Henryk Sienkiewicz. Powstanie Trylogii (Ogniem i Mieczem, Potop, Pan Wołodyjowski) wiązało się z określonym celem. Została ona napisana ku pokrzepieniu serc dla narodu, który przytłoczony został klęską powstania styczniowego. W trylogii przedstawione zostały historyczne i fikcyjne postaci wielkich rycerzy, których bohaterskie postawy przyczyniły się do zwycięstwa polskich wojsk nad nieprzyjacielem. Tworzyli oni wzorce zachowań patriotycznych. Potrafili narażać lub poświęcić dla ojczyzny swoje życie, tak jak Michał Wołodyjowski i Ketling, czy też Kmicic, Skrzetuski, Wiśniowiecki, Czarnecki czy Podbipięta. Sienkiewicz sięgną także do symboli narodowych aby jeszcze bardziej uwiarygodnić przedstawioną fabułę. Takim symbolem był obrona Jasnej Góry przez Kmicica czy obrona i wysadzenie Krzemieńca przez Wołodyjowskiego i Ketlinga.

Drugą powieścią historyczną Henryka Sienkiewicza są Krzyżacy. Średniowieczna rzeczywistość przedstawiona w powieści i walka polskich i litewskich rycerzy z zakonem krzyżackim, spełniała podobne funkcje co trylogia. Bohaterowie przedstawieni w powieści są niezwykle odważni, nieustępliwi wobec wroga w walce, ale też zdolni do ogromnych poświęceń i wyrzeczeń wobec najbliższych. Taką postawę reprezentuje Jurand ze Spychowa, który był niezwykle groźnym i walecznym rycerzem. Krzyżacy porwali jego córkę Danusię, chcąc zemścić się na dzielnym rycerzu. Aby ją odzyskać Jurand poświęcił swoją rycerską cześć oraz zdrowie. Walecznymi rycerzami, którzy z zapałem walczą z Krzyżakami są także Maćko i Zbyszko z Bogdańca. Obaj brali udział w bitwie pod Grunwaldem, która miała przypominać o wielkim zwycięstwie Polski nad zakonem krzyżackim i jednocześnie pokazywać, że naród polski potrafi zmobilizować się w obliczu zagrożenia i zdolny jest do wielu poświęceń.

54. Ewolucja postawy Kmicica w Potopie Sienkiewicza.

Kmicic, butny i porywczy szlachcic, który przysiągł służbę Radziwiłłom - zdrajcom, upewniwszy się jakie są ich prawdziwe zamiary, obraca się przeciwko nim. Zmienia swój punkt widzenia i dzielnie walczy przeciwko zdrajcom ojczyzny

55. Stanisław Wokulski - romantyk czy pozytywista?

Wokulski, jako student interesował się techniką i postępem. W późniejszym okresie wniósł także duży wkład w prace naukowe. Jego osiągnięciami zachwycał się młody arystokrata Ochocki, który marzył o latających machinach. Dosyć szczegółowo opisana jest podróż Wokulskiego do Paryża, gdzie zdobywa on cenny kawałek metalu lżejszego od powietrza. Autor opisuje także rozmowy Wokulskiego z przyjacielem lekarzem, oraz Żydami, zajmującymi się handlem. Jest to wyraz wypełniania pozytywistycznych idei. Wokulski traktuje swój majątek jako kapitał, który może polepszyć sytuację społeczną nie tylko nizin społecznych, lecz również arystokracji, która bankrutuje lub nieporadnie zarządza swymi majątkami. Dbałość o rozwój gospodarczy i ekonomiczny państwa to założenia hasła pracy organicznej.

Wokulski należy do pokolenia, które wychowało się na ideach romantycznych. Jego miłość do Izabeli Łęckiej można nazwać nieszczęśliwą miłością romantyka, jednak czytelnik nie wie do końca co stało się z Wokulskim. Sądzę, że jeśli popełniłby samobójstwo, byłoby to zachowanie typowe dla bohatera romantycznego, jeśli zaś wyjechał z kraju i poświęcił się nauce, skądinąd swej pasji, byłby typowym przedstawicielem myśli pozytywistycznej.

56. Chłopi Reymonta jako dzieło naturalistyczne i epopeja.

Czterotomowa powieść Reymonta Chłopi, za którą przyznano autorowi Nagrodę Nobla w 1924 roku, zbudowana jest z trzech konwencji prozatorskich: naturalizmu, realizmu oraz impresjonizmu. Reymont przedstawił w powieści życie chłopów we wsi Lipce. Ważnym jest fakt, że niezwykle dokładnie oddał wewnętrzną hierarchię społeczności chłopskiej. Opisał również ich obyczaje, zwyczaje, życie codzienne i mentalność. Reymont zrezygnował z opisów życia dworu, chociaż ukazał stosunki dworu z chłopami. Skupił się przede wszystkim na kulturze wsi, oddając jej życie powszednie, a także święta, wesele, odpusty, jarmark czy zabawy. Dlatego też powieść Reymonta nazywana jest przez historyków literatury :chłopską epopeją".

57. Funkcja motywu mogiły powstańczej i mogiły Jana i Cecylii w Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej.

Grób Jana i Cecylii, pochodzący z XVI wieku oraz mogiła powstańcza z 1863 roku posiadają w powieści wymowę symboliczną. Stanowią one odniesienie w perspektywie czasowej utworu, odnoszą się bowiem do teraźniejszości. Ich obecność w legendzie, a także we wspomnieniach uzasadnia dążenia i pragnienia bohaterów Nad Niemnem.

58. Nad Niemnem Orzeszkowej jako pozytywistyczna epopeja.

Epopeja jest dziełem epickim dużych rozmiarów, odzwierciedlającym życie i charakter narodu w ważnej dla niego chwili dziejowej. Nad Niemnem jest powieścią realistyczną, posiadającą epicki stosunek do świata. Zostały w powieści zaakcentowane wartości patriotyczne. Dużą rolę przypisuje się pracy. W powieści Orzeszkowa przedstawiła nie tylko różne warstwy społeczne lecz także sięgnęła w głąb historii do szesnastowiecznego dworu Bohatyrowiczów, do historii powstania styczniowego. Niezwykłą atmosferę nadają powieści liczne i piękne opisy przyrody. A zatem powieść Orzeszkowej spełnia walory epopei, która zbliża Nad Niemnem do Pana Tadeusza Adama Mickiewicza, pod względem podobieństw w umiejscowieniu akcji, nadania roli przyrody i opisaniu środowiska.

59. Nowela okresu pozytywizmu: źródła, tematy, bohaterowie i problemy.

Nowela jest krótkim utworem epickim, którego akcja koncentruje się wokół wybranego zdarzenia. Nowela posiada wyrazistą, udramatyzowaną konstrukcję oraz zamknięcie posiadające wyraźną puentę. Struktura noweli wprowadza ograniczenia czasu i przestrzeni, a także uwypukla wyraźny punkt kulminacyjny i zakończenie.

W rozwoju nowelistyki duże znaczenie miała nowela Sokół Boccaccia, z której pochodzi "motyw sokoła". Chodzi tu o nadanie głębszego znaczenia jakiemuś przedmiotowi, wokół którego skoncentrowana jest problematyka utworu (np.: Kamizelka lub Katarynka Prusa).

Nowela w pozytywizmie miały głównie charakter tendencyjny, gdyż głosiła hasła pozytywistyczne. Problemy, które poruszano dotyczyły człowieka z ludu, tematyki dziecięcej, asymilacji Żydów, problematyki patriotycznej, emancypacji kobiet czy problemu biedy i nędzy.

Szczytowy okres rozwoju polskiej nowelistyki przypadł na lata osiemdziesiąte XIX wieku. Do arcydzieł tamtego okresu należą: Powracająca fala, Z legend dawnego Egiptu Prusa czy Szkice węglem, Sachem Sienkiewicza

60. Obraz wsi w twórczości pisarzy pozytywizmu.

Wieś w twórczości pisarzy pozytywistycznych zajmowała istotne miejsce. Pojawia się ów temat w tak zwanym nurcie ludowym, w którym nie idealizuje się chłopskiego życia, ani nie przedstawia się sielanki wiejskiego życia. Poruszany jest tu natomiast problem konfliktu i buntu.

  • Eliza Orzeszkowa: Dziurdziowie, Obrazek z lat Głodowych, Tadeusz, Dobra pani, Cham, Nad Niemnem;
  • Bolesław Prus: Antek, Michałko, Na wakacjach;
  • Henryk Sienkiewicz: Szkice węglem, Janko muzykant, Bartek zwycięzca;

MŁODA POLSKA

61. Omów twórczość poetycką J. Kasprowicza.

Jan Kasprowicz był synem chłopa. Urodził się w Wielkopolsce. Wszystko, co osiągnął zawdzięczał własnej pracy. Skończył szkołę, zdał maturę. Studiował w Lipsku, Wrocławiu i we Lwowie. We Lwowie zdobył tytuł doktora. Przez dwa lata był rektorem Uniwersytetu Jana Kazimierza.

Przez cały czas pisał, głównie teksty naturalistyczne i realistyczne. Ten typ poezji ukształtowały jego przeżycia, trudy życia na wsi. Fascynował się twórczością Konopnickiej.

Bohaterami pierwszego etapu jego twórczości byli chłopi, ludzie pochodzenia wiejskiego. Jeden z jego tomików poezji nosił tytuł Z chałupy. Nie są to jednak wiersze optymistyczne.

Drugim okresem jego twórczości był okres symboliczny. W zbiorze Krzak dzikiej róży znalazły się sonety. Stosował także kontrast.

Następny okres jego twórczości charakteryzuje katastrofizm, ekspresjonizm i prometeizm. W hymnie Dies Irae, przedstawiony został dzień Sądu Ostatecznego. Podmiot liryczny jest obserwatorem katastroficznych wydarzeń, widzi ogromne cierpienie ludzi, oskarża Boga o zbyt wysokie kary dla grzesznych z natury ludzi.

Pod koniec życia Kasprowicz pojednał się z Bogiem. Jego wiersze są afirmacją życia. Zawierają elementy filozofii franciszkańskiej. Widać to w zbiorkach Księga ubogich oraz Mój świat. Malowanki na szkle.

62. Wesele Wyspiańskiego jako dramat sprawy narodowej.

Wyspiański w Weselu pokazuje, że naród polski nie jest jeszcze gotowy do walki o wolność. Bohaterom brak woli czynu i konsekwencji w działaniu. Wernychora przyniósł nakaz rozpoczęcia we wsi ruchu, pozostawił wymowne i symboliczne ślady: złotą podkowę i złoty róg, które posiadają cudowną moc oddziaływania na ludzi. Na rycerny głos złotego rogu miało obudzić się w narodzie poczucie siły i wola zwycięstwa. Nikt nie zagrał jednak na rogu. Jasiek - posłaniec Gospodarza, zajęty szukaniem czapki, gubi złoty róg. Nadchodzący poranek rozwiewa ułudę i sen o potędze, zdolności do czynu zbrojnego. Społeczeństwo nie dorosło do niego. Chochoł na wiosnę zrzuci otulinę ze słomy i odsłoni krzak przepięknej róży, który rozkwitnie, podobnie jak naród polski. Być może nadejdzie czas przebudzenia i kiedy nastanie dogodna chwila Polacy staną do walki o wolność.

63. Pesymizm i dekadentyzm w twórczości polskich modernistów.

Dekadentyzm to pesymistyczne spojrzenie w przyszłość, wynikające z krytyki filozofii, religii, sztuki, polityki. Z dekadentyzmem wiąże się określenie fin de siecle - końca, schyłku wieku. Trend ów wpłynął na sztukę, modę , kabaret (stworzył go).

Osobą, która oddziałała znacząco na polskich modernistów był Stanisław Przybyszewski. Jest on autorem programu polskiej sztuki modernistycznej - Confiteora oraz wielu powieści. Twórcą pierwszego bohatera - dekadenta w literaturze polskiej był Henryk Sienkiewicz. W powieści Bez dogmatu opisał sfrustrowanego Leona Płoszowskiego. Innym twórcą, przedstawiającym dekadencki model postępowania był Wacław Berent, który w powieści Próchno niezwykle dokładnie opisał życie cyganerii. W poezji idee modernistyczne wyraźne są natomiast u Tadeusza Micińskiego oraz u Kazimierza Przerwy Tetmajera.

W latach późniejszych Tadeusz Boy Żeleński opisał jak wyglądało życie krakowskiej cyganerii, której przewodniczył Przybyszewski.

64. Klasycyzm i franciszkanizm poezji Leopolda Staffa.

Staff jest poetą trzech pokoleń. Jego liryka obejmowała bowiem epokę Młodej Polski, dwudziestolecie międzywojenne, a także lata wojny i okupacji.

W początkowej fazie swej twórczości tworzył wiersze, które wbrew tendencjom epoki do pesymizmu, nawoływały raczej do życiowej aktywności. Przykladem może być wiersz Odrzućmy raz.... Nieco później jego poezja zawierała przede wszystkim wiersze nastrojowe, pełne impresjonistycznych środków stylistycznych oraz modernistycznych tematów, jak w wierszu Deszcz jesienny. W swoich lirykach poszukiwał też harmonii świata. Leopold Staff zwrócił się ku klasycyzmowi i filozofii franciszkańskiej, co wyraźne jest w poezji epoki dwudziestolecia międzywojennego. Klasycyzm uwidaczniał się w przywiązaniu do tradycji kultury śródziemnomorskiej, co widoczne jest w tomach poetyckich Ucho igielne czy Barwa miodu. Franciszkanizm objawiał się zaś w fascynacji przyrodą i pięknem życia (wiersz Wysokie drzewa lub Gorce) .

65. Tatry i góralszczyzna w twórczości autorów Młodej Polski.

Motyw folklorystyki podhalańskiej wykorzystał w swej twórczości przede wszystkim Kazimierz Przerwa Tetmajer. Drugim poetą wykorzystującym ów wątek w swej twórczości był Jan Kasprowicz. Góralszczyzną fascynował się także Witkacy. Zakopane było letnia stolicą modernistów. Zarówno poeci, jak też malarze inspirowali się pięknem Tatr. Przykładem mogą być opowiadania Tetmajera Na skalnym podhalu oraz jego wiersze Melodia mgieł nocnych, czy Widok ze Świnicy do Doliny Wierchowej. U Kasprowicza fascynacje podhalem widać przede wszystkim w tomie Krzak dzikiej róży.

66. Dlaczego G. Zapolska określiła Moralność Pani Dulskiej jako "tragifarsę kołtuńską"?

Moralność jest to ogół cech, norm, wzorców, prawideł postępowania w określonych środowiskach i epokach historycznych.

Fabuła sztuki Zapolskiej oparta została na autentycznych wydarzeniach z życia mieszczaństwa galicyjskiego. Nawet nazwisko Dulska, zostało zapożyczone z ankiety lwowskiego dziennika Wiek Nowy, prezentującego styl życia rodzin mieszczańskich.

W komedii Zapolska demaskuje obłudę i pruderię. Utwór łączy w sobie elementy tragiczne i komiczne. Akcja skupiona jest na skandalu rodzinnym i obyczajowym (uwikłanie służącej w romans ze Zbyszkiem). Zapolska poddała bohaterów doskonalej analizie psychologicznej. Pokazała też tragikomiczne zachowanie się ojca rodziny.

Kołtun to człowiek małostkowy, materialista pozbawiony wyższych aspiracji, bezideowy, mieszczuch, filister.

DWUDZIESTOLECIE MIĘDZYWOJENNE

67. Awangardy poetyckie w XX-leciu międzywojennym.

W poezji dwudziestolecia międzywojennego można wyróżnić dwa główne nurty: awangardowy, którego przedstawicielem był Julian Przyboś oraz tradycyjny, reprezentowany przez grupę Skamander. Obok nich istniała jeszcze grupa futurystów, którzy działali w dwóch ośrodkach: w Warszawie (Anatol Stern, Aleksander Aleksander Homer Iliada, bohater drugoplanowy; Parys
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Watt) oraz w Krakowie (Stanisław Mlodożeniec, Brunon Jasiński, Tytus Czyżewski, Tadeusz Peiper). W swoich programach głosili kult techniki , nowoczesności, potępiali przeszłość i tradycję literacką. Burzyli dotychczasowy ład języka, stosując fonetyczną pisownię, dowolność form gramatycznych i ortografii. Dużą rolę odegrał tu manifest futurystyczny Tadeusza Peipera Miasto, masa, maszyna. Ogromny wpływ na poezje polską miał też twórczość rosyjskiego futurysty Włodzimierza Majakowskiego, który uważał, że poezja powinna być policzkiem wymierzonym powszechnemu gustowi.

68. Poeci i założenia Skamandra.

Skamander był najbardziej wpływową grupą poetycką w dwudziestoleciu międzywojennym. Poeci Skamandra skupieni byli wokół czasopisma Pro arte et studio, wydawanego w Warszawie w latach 1916 - 1918. W kawiarni Pod Pikadorem organizowali wieczory poetyckie, a w 1919 roku po raz pierwszy wystąpili pod wspólną nazwą Skamander, wydając jednocześnie czasopismo pod tym samym tytułem. Do grupy tej należało pięciu poetów: Julian Tuwim, Kazimierz Wierzyński, Antonii Słonimski, Jan Lechoń i Jarosław Iwaszkiewicz. Za swego duchowego patrona uznawali Leopolda Staffa. Była to grupa programowo bezprogramowa.

Charakterystyczne cechy poezji skamandrytów:

  • Bezprogramowość;
  • Związek poezji z życiem codziennym;
  • Związek poezji z tradycją literacką, zwłaszcza z romantyzmem;
  • Zwrot ku sprawom "szarego człowieka";
  • Nowa koncepcja poety i poezji oraz podmiotu lirycznego (człowiek z ulicy, z tłumu);
  • Nowy zakres tematów (codzienność, zwyczajność);
  • Witalizm: zachwyt nad życiem, światem, fascynacja ruchem, dynamiką;

69. Wizja "szklanych domów" a rzeczywistość w Przedwiośniu.

Jako metaforę można uznać sam tytuł powieści, który odnosi się do odzyskania przez Polskę niepodległości. Od tego czasu minęło bowiem już siedem lat, jednak władze do tej pory nie zdołały ustalić, jak powinno wyglądać nowe niepodległe państwo. Autor przedstawił w powieści kilka rozwiązań, jednak nie opowiedział się wyraźnie za żadnym z nich. Może to być zatem rewolucja, która odda władzę w ręce komunistów, mogą to być także powolne reformy, których zwolennikiem był Szymon Gajowiec. Jeszcze jednym rozwiązaniem był mit szklanych domów, o których mówił Seweryn Baryka, czyli idealistyczna wizja społeczeństwa i wiara w osiągnięcia techniczne, które pomogą stworzyć człowiekowi raj na ziemi. ojciec Cezarego - Seweryn Baryka, w drodze do Polski opowiada synowi o szklanych domach, które chciał zobaczyć w dawno nie widzianej ojczyźnie. Niestety obraz Polski, którą zobaczył Cezary, wyglądał zupełnie odwrotnie. Ojciec nie zdążył powrócić do ojczyzny, gdyż umarł w drodze.

70. Polskie śmieszności i słabości w twórczości Gombrowicza.

W powieści Ferdydurke czytelnik obserwuje zmaganie się Józia z formą. Najpierw następuje "upupienie" głównego bohatera w szkole. W czasie przerwy miedzy lekcjami dochodzi do konfliktu Miętusa i Syfona. Odbywają oni pojedynek na gęby. Józio mieszka na stancji u rodziny Młodziaków. Podkochuje się w pensjonarce Zucie. Poznaje też historię tej rodziny. W trzeciej części powieści Józio i Miętus uciekają na wieś. W dworku Hurleckich Miętus próbuje zbratać się z parobkiem, natomiast Józio najpierw zakochuje się w córce Hurleckich Zosi, potem zrywa z nią.

Forma wpływa na egzystencję ludzką, organizuje ludzkie zachowania, przyjęte konwenanse czy postępowanie. Wpływa także na sposób myślenia. Krępuje ona jednostkę. Nie pozwala jej na samodzielne myślenie, podejmowanie decyzji, naturalne zachowanie. Forma jest zatem zniewoleniem dla człowieka. Jest jednocześnie niezbędna dla jednostki w społeczeństwie. Nie można przed nią uciec. Środowisko społeczne i kultura narzuca jednostce wzorce, według których musi ona postępować. Człowiek, pragnąc być zaakceptowanym, stara się przystosować do narzuconych mu warunków. Staje się zatem takim, jakim chcą go postrzegać pozostali. Godzi się tym samym na "gębę". Jednocześnie przyprawia ową "gębę" innym. Podobnie, lęk przed "upupieniem" stwarza warunki do "upupienia" innych. Gombrowicz twierdzi, że absurd Absurd sformułowanie, myśl, sytuacja pozbawiona sensu, niedorzeczność. Pojęcie absurdu szczególne znaczenie uzyskało w filozofii egzystencjalnej (zob. egzystencjalizm), jako istotne doznanie bytu. W okresie... Czytaj dalej Słownik terminów literackich relacji społecznych wynika z tego, iż są one fałszywe. Lęk przed czymś co obce czy inne prowadzi do kształtowania się fałszywych postaw i zachowań wśród ludzi.

71. Omów główne założenia estetyczne Czystej Formy Witkacego.

Czysta Forma to konstrukcja elementów (barw, dźwięków, słów, działań scenicznych) oderwanych całkowicie od jakichkolwiek motywacji praktyczno - życiowych i treściowych, zapewniająca dziełu jedność i integralność. Czysta Forma czyni z dzieła jedność w wielości zdolną wywołać satysfakcję estetyczną u odbiorcy. Doskonałym przykładem Czystej Formy jest muzyka, a także malarstwo abstrakcyjne i teatr. Według Witkacego powieść w ogóle nie należy do sztuki. Witkacy lubił cytować Tadeusza Micińskiego: Życie zawiera się w wielkim wykuciu gromem dwóch słów: tak i nie. Według Witkacego człowiek to istnienie poszczególne, a świat jest tajemnicą istnienia. Pytania rodzące się z tych stwierdzeń rodzą przeżycia metafizyczne.

72. Poezja Broniewskiego - myśl przewodnia i inspiracje.

W twórczości poetyckiej Broniewskiego dużą rolę odegrała jego biografia, doświadczenia z frontu i doświadczenia wojenne, widoczne w wierszu Bagnet na broń. Ukształtowały one u poety pogląd, iż należy przeobrażać świat przepełniony złem i cierpieniem. Mówi się, że jego poezja jest mickiewiczowską poezją czynu, która wyzwala świat od przemocy i zła. Broniewski ukazuje swoich bohaterów w chwili próby, kiedy czują się osamotnieni w swym prometejskim poświęceni, jak np. w wierszu Na śmierć rewolucjonisty. W swoich późniejszych utworach Broniewski poruszał problematykę społeczną, przedstawiając warunki i sposób życia proletariatu.

73. Problematyka moralna w Granicy Nałkowskiej.

Granica to powieść, która porusza głównie problemy społeczne. Z niezwykłą dokładnością autorka opisała każdą grupę społeczną oraz relacje zachodzące pomiędzy nimi. Powieść rozpoczyna się zdaniem, które mówi, iż kariera Zenona Ziembiewicza była krótka, ale piękna. Później, w miarę jak rozwija się fabuła, czytelnik poznaje przyczyny końca tak pięknej kariery.

Początek powieści pokazuje, że prezydent miasta Zenon Ziembiewicz, który do tej pory prowadził spokojny i porządny tryb życia, został oblany kwasem przez napastniczkę - Justynę Bogutównę. Wybuchł więc skandal, gdyż okazało się, że prezydent romansował z tą dziewczyną, która była córką kucharki, pracującej w majątku rodziców Zenona. Konsekwencją romansu była ciąża Justyny. Kochanek kazał jej usunąć ciążę. Skandal opisano w miejscowej gazecie Niwie, gdzie Zenon pracował jako redaktor.

Dalsza część powieści to opis życia i droga dochodzenia do kariery młodego Ziembiewicza. Był on synem nadzorcy majątkowego w Boleborzy. Jego ojciec roztrwonił majątek. Spędzał czas głównie na polowaniach. Nie stronił także od schadzek z dziewczynami ze wsi. Matka Zenona przymykała oko na ciągłe zdrady małżonka. Rodzice byli autorytetem dla małego Zenona. Zmienił jednak swe poglądy, kiedy wyjechał na studia. Tam zakochał się, bez wzajemności, w Elżbiecie. Po powrocie do Boleborzy nudził się. Nie potrafił znaleźć sobie zajęcia. Nawiązał więc romans z Justyną Bogutówną. Po jakimś czasie okazało się, że dziewczyna jest w ciąży, Zenon kazał jej usunąć dziecko. Justyna, która była bardzo zakochana w Zenonie zrobiła to. Wierzyła, że w ten sposób odzyska jego miłość. Zenon nie miał zamiaru ożenić się z Justyną.

Kiedy Zenon wrócił z Francji, dostał posadę redaktora w miejscowej gazecie - Niwa. Bardzo szybko wspinał się po szczeblach kariery. Dostał się do rady miasta, a później został wybrany na prezydenta. Był on człowiekiem o słabym charakterze. Decyzje o rozwoju miasta podejmowane były poza plecami prezydenta. Próbował działać na rzecz ubogich i bezrobotnych. Postanowił nawet zainwestować pieniądze w budowę osiedli mieszkalnych dla biedoty miejskiej, a także sfinansować zakup mleka dla dzieci. Niestety, nie doprowadził tych przedsięwzięć do końca, nie zrealizował ich. Cieszył się opinią statecznego obywatela, który kocha swoją żonę - Elżbietę i prowadzi uregulowany tryb życia. Kiedy w hucie Hettnera wybuchł strajk, ktoś zaczął strzelać w kierunku robotników. Zenon został posądzony o to, że wydał rozkaz strzelania do strajkujących. Od tej pory nikt nie traktował go jako człowieka wpływowego. Żona zostawiła go kiedy dowiedziała się o zdradzie, a on popełnił samobójstwo. W powieści autorka odwróciła chronologię wydarzeń. Zabieg ten ma zwrócić uwagę czytelnika na przyczyny upadku Zenona Ziembiewicza.

74. Bohater Stanisława Żeromskiego w konflikcie ze sobą i światem.

Minęło już siedem lat po tym, jak Polska odzyskała niepodległość. Jednak nie widać żadnych konkretnych posunięć ze strony władzy. Młodzi ludzie zafascynowani są bolszewizmem, w nim pokładają nadzieje. Wydaje się on atrakcyjny, gdyż wydaje się dokonywać radykalne zmiany. Cezary Baryka, który po wybuchu rewolucji i po tym, jak jego rodzice umarli, nie posiadał własnego domu. Mieszkał przez jakiś czas w Warszawie u Szymona Gajowca, a później w Nawłoci u swojego przyjaciela Hipolita. Żeromski zwraca w powieści uwagę na bardzo złe warunki życie chłopów w Chłodku, a także Żydów warszawskich, żyjących w nędzy. Młody Baryka szuka swoje go miejsca w świecie. Trudno jest mu jednoznacznie wybrać pomiędzy rewolucją, której okrucieństw doświadczył na własnej skórze, a życiem w dworku ziemiańskim, które skrywa cierpienie innych, niższych stanem ludzi.

75. Dezintegracja osobowości i formy literackiej w literaturze polskiej po roku 1945 (na wybranym przykładzie).

Osnową, na której Hanna Krall zbudowała fabułę swojego reportażu był wywiad z uczestnikiem powstania w warszawskim getcie - Markiem Edelmanem. Jego opowieść nie dotyczy jedynie wydarzeń, które miały miejsce w getcie. Edelman opowiada także o swoim powojennym życiu.

Hanna Krall przyznawała, że przeprowadzenie wywiadu z jedynym żyjącym świadkiem eksterminacji Żydów w getcie, było trudne. Marek Edelman nie odpowiadał wyobrażeniom bohatera wojennego. Jego wypowiedzi były lapidarne, często zmieniał temat, o pewnych sprawach mówił z niechęcią. Reportaż przedstawia dwie twarze bohatera. Jedną z nich jest mieszkaniec getta, pracujący jako goniec w szpitalu, przepuszczający ludzi przez bramę Umschlagplatz, ratujący im życie, walczący o dobrą czyli godną śmierć. Drugim jest lekarz - kardiochirurg - ratujący życie ludzkie w szpitalu, walczący o istnienie człowieka z Panem Bogiem. To drugie oblicze zostało ukształtowane na podstawie pierwszego. Doświadczenia wojenne

i powstańcze niewątpliwie wpłynęły na późniejszą postawę życiową Marka Edelmana - lekarza.

76. Obozy zagłady w prozie Nałkowskiej i Borowskiego.

Opowiadania Borowskiego Dzień na Hermenzach, Proszę państwa do gazu oraz U nas w Auschwitzu opisują destrukcyjny wpływ rzeczywistości obozowej na ludzką psychikę i zachowanie. Więźniowie muszą wyrzec się wyznawanych do tej pory wartości. Ojciec zabija syna za kradzież chleba, matka potrafi nie przyznać się do własnego dziecka, gdyż to pozwoli jej przeżyć. W niektórych sytuacjach człowiek zdolny jest nawet do kanibalizmu. Borowski pokazał, w jaki sposób wyglądało życie człowieka zlagrowanego, który zdążył już zorientować się co robić aby przetrwać w tych nieludzkich warunkach, w których przeżyje jedynie silniejszy i bardziej sprytny. Niewolnicza praca, upokorzenia, głód oraz strach popychają ludzi do zachowań, nie do przyjęcia w normalnej rzeczywistości. Narrator rejestruje słowa, zachowania i gesty swoich współwięźniów. Narracja pozbawiona jest jakiegokolwiek komentarza. Same zachowania bohaterów mają świadczyć o nich samych. Borowski niezwykle dokładnie i wnikliwie przedstawił mechanizm zabijania niewinnych ludzi. Makabryczne warunki życia, rozpacz i upokorzenia sprawiały, że często zapominali o swoim człowieczeństwie i godności ludzkiej.

Problem ludzkiej degeneracji, dokonywanej poprzez zbrodnie wojenne podjęła również Zofia Nałkowska w Medalionach. Słynne motto: ludzie ludziom zgotowali ten los, jest swoistego rodzaju prowokacją dla czytelnika, która ma zmusić go do refleksji. Nałkowska była członkiem Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich zetknęła się z pewnością z przerażającymi dowodami, świadczącymi o bestialstwie hitlerowskich okupantów. W Medalionach zawarła osiem opowiadań - reportaży, będącymi relacjami świadków, którzy na własnej skórze doświadczyli okrucieństw wojny. Transporty ludzi do obozów, krematoria, doświadczenia przeprowadzane na ludziach, getta - tworzyły tę rzeczywistość. Autorka dokonuje analizy psychologicznej zbrodni, które niszczyły wartości humanistyczne, pozbawiały ludzi człowieczeństwa. Medaliony stanowią swoistego rodzaju dokument holokaustu, ludobójstwa, którego dopuścił się człowiek przeciwko drugiemu człowiekowi. Opowiadanie Przy torze kolejowym przedstawia sytuację, kiedy ranna kobieta, próbująca uciec z niemieckiego transportu, leży przy torach, a żaden znajdujący się tam człowiek nie może udzielić jej pomocy. Strach paraliżuje wszystkich do tego stopnia, że nikt nie potrafi jej pomóc.

77. Dosłowność i metafora w poezji K.K. Baczyńskiego.

W wierszu Pokolenie, poeta pokazuje rozdarcie młodych ludzi w obliczu wojny. Wbrew własnym marzeniom o szczęśliwym życiu podjęli walkę z okupantem. Baczyński brał udział w Powstaniu Warszawskim, w którym zginął czwartego sierpnia 1944 roku. Zabijanie naruszało światopogląd religijny poety, nakazujący mu miłować swoich nieprzyjaciół. W wierszu Pokolenie makabrę wojennej rzeczywistości odzwierciedla nawet przyroda: i tylko chmury - palcom lub włosom / podobne - suną drapieżne w mrok, Tylko ze świerków na polu zwisa / głowa obcięta strasząc jak krzyk, I przestrzeń wzdycha. Podobne odczucia posiada podmiot liryczny, który doświadczył okrucieństw wojny. Nie może pojąć sensu istnienia takiej rzeczywistości. Wypowiada się w imieniu swojego pokolenia. Młodzi ludzie w dzień walczą z okupantem, a nocą ukryci w piwnicach i schronach nadsłuchują jak daleko od nich spadła bomba: Usta ściśnięte mamy, twarz wilczą / czuwając w dzień, słuchając w noc. Tragiczną sytuację podkreślają w wierszu powtórzenia frazy: Nas nauczono. Rozpoczyna on cztery kolejne strofy, po czym następuje wyliczenie wszystkich tych wartości, w które ludzie wierzyli do tej pory, a które teraz przewartościowały się: Nie ma litości, Nie ma sumienia, Nie ma miłości, Trzeba zapomnieć. Okropności wojny śnią się po nocach. Bliscy i przyjaciele zostali zamordowani w bestialski sposób. Świadomość śmierci i ciągłe zagrożenie życia wywołują paniczny lęk: Po nocach śni się brat, który zginął, / któremu oczy żywcem wykłuto, / któremu kości kijem złamano; / i drąży ciężko bolesne dłuto, / nadyma oczy jak bąble - krew. Pomimo tych wszystkich okrucieństw, nie wolno im się załamywać. Jedynym ratunkiem jest dla nich walka zbrojna. I chociaż zginą w walce, chociaż ich ciała zostaną zmasakrowane, zbezczeszczone, oni nie chcą się poddać: I tak staniemy na wozach, czołgach, / na samolotach, na rumowisku, / gdzie po nas wąż się ciszy przeczołga, / gdzie zimny potop okryje nas, / nie wiedząc: stoi czy płynie czas.

78. Twórczość poetycka Czesława Miłosza.

Rola poety: poeta czuje się powołany do sądzenia swoich współczesnych, gdyż nie boi się głosić prawdy. Przestrzega, że poeta nie zapomina zła. Głos poety jest sumieniem narodu.

Problematyka:

Wojna: głównie wiersze, pochodzące z tomu Ocalenie (1945), w którym podejmuje problematykę moralną, stwarzającą i zarazem ocalającą wartości. W wierszu pt.: Campo di Fiori dokonuje przewartościowania postawy katastroficznej, podejmując refleksję nad duchową kondycją człowieka, świadka zbrodni wojennych.

Totalitaryzm: poeta daje świadectwo nie tylko moralne i duchowe lecz także historyczne i dlatego pamięta o krzywdach wyrządzonych ludzkości - wiersz Który skrzywdziłeś. Dlatego podejmuje krytykę systemów politycznych, prowadzących do zniewolenia jednostki, nie posiadającej prawa do indywidualizmu i swobody przekonań.

Metafizyka: poeta, jako źródło natchnienia traktuje Biblię. Czerpie z niej nie tylko kodeks systemu wartości, lecz także inspirację. Problematykę biblijną porusza w swoich utworach. Doskonałym przykładem jest wiersz Zaklęcie, w którym poeta mówi o mądrości. Jego poezja podejmuje rozważania filozoficzne, w których porusza problem przemijania człowieka. Rozważania religijne wyrażają doświadczenia natury duchowej, widocznej chociażby w wierszu Veni creator. Chwali w nim piękno boskiego stworzenia i jednocześnie pokazuje jak mały jest człowiek w obliczu Stwórcy.

79. "Porażenie wojną" w twórczości Tadeusza Różewicza.

Prawie wszyscy przedstawiciele pokolenia Kolumbów nie przeżyli wojny. Ich twórczość wypełniają makabryczne doświadczenia, w których sami uczestniczyli. Odcisnęły one piętno na ich twórczości. Poetą, który przeżył wojnę jest Tadeusz Różewicz. W wierszu Ocalenie pokazuje jak rzeczywistość wojenna odarła go ze złudzeń. Słowa, które przedtem posiadały głęboki sens, wyrażały idee, teraz nie znaczą już nic. Skończyła się wojna. Podmiot liryczny ma dwadzieścia cztery lata. Jego młodość wypełniły morderstwa, gwałty, zbrodnie: Człowieka tak się zabija jak zwierzę / widziałem: / furgony porąbanych ludzi / którzy nie zostaną zbawieni. Nie potrafi się odnaleźć w powojennej rzeczywistości. Szuka jednak mistrza, który nauczył by go od podstaw czuć, kochać, być znowu wrażliwym człowiekiem: Szukam nauczyciela i mistrza / niech przywróci mi wzrok słuch i mowę / niech jeszcze raz nazwie rzeczy i pojęcia / niech oddzieli światło od ciemności. Tytuł wiersza podkreśla rozpacz podmiotu lirycznego, który został ocalony pozornie. Przeżył, jednak w jego psychice zaszły zmiany. Życie jawi mu się teraz jako pusta egzystencja pozbawiona podstaw moralnych.

LITERATURA POLSKA

80. Rodzaj i gatunek literacki. Kryteria podziału na rodzaje literackie.

Liryka: hymn, oda, elegia, tren, epitafium, epigramat, fraszka, madrygał, sonet, triolet, poemat liryczny, sielanka, ballada.

Epika: epos, poemat, satyra, bajka, gawęda szlachecka, romans, powiastka filozoficzna, nowela, opowiadanie, powieść.

Dramat: tragedia, komedia, tragifarsa, dramat liturgiczny, misterium, moralitet, dramat romantyczny, dramat mieszczański.

81. Motyw wesela w literaturze polskiej.

Wesele to zabawa następująca po zawarciu małżeństwa i ogół obrzędów związanych ze ślubem. W literaturze polskiej opis wesela zawarł Szymon Szymonowic w sielance XII Kołacze, w której ukazał obrzędy staropolskiego wesela w dworku szlacheckim. Obrzędy weselne w środowisku chłopskim opisał Władyslaw Reymont w Chłopach, gdzie pokazał przebieg wesela Macieja Boryny i Jagny. Stanisław Wyspiański w Weselu opisał przebieg wesela Lucjana Rydla i Jadwigi Mikołajczykównej w bronowickiej chacie. Parodystyczny obraz wesela ukazał Sławomir Mrożek w opowiadaniu Wesele w Atomicach.

82. Komedia i komizm - podaj znane ci przykłady z literatury polskiej i obcej.

  • Komedie Szekspira: Z czego się śmiejecie, Jak wam się podoba, Sen nocy letniej, Burza;
  • Molierre Skąpiec, Świętoszek;
  • Komedia polityczna Powrót posła Juliana Ursyna Niemcewicza;
  • Komedia dell'arte, która rozwinęła się w drugiej połowie XVIII wieku. Bohaterami tej komedii były lalki - Arlekin, Kolombina i Pierrot;
  • Komedia mieszczańska, która rozwinęła się w Polsce w drugiej połowie XIX wieku. Przedstawicielem tego nurtu był Ryszard Bałucki. Najbardziej znana jego komedia były Grube ryby.
  • Gabriela Zapolska Moralność Pani Dulskiej.

83. Poetycka moralistyka Z. Herberta.

Postać Pana Cogito przywołuje na myśl sentencję: Cogito ergo sum (myślę więc jestem). Oznacza to zapewne , że bohater wierszy Herberta jest człowiekiem myślącym. Jest człowiekiem jak każdy. Jego myśli zajmuje on sam, inni ludzie jemu współcześni, przodkowie, kultura i polityka. Posiada bogatą biografię duchową. Jest człowiekiem o ukształtowanych, stałych poglądach. Jest tylko człowiekiem, więc posiada zarówno wady jak i zalety, nie stroni od słabości i zwyczajności. Czasem może wydać się to śmieszne jednak dzięki temu staje się bliski czytelnikowi. Jego postawę życiowa można określić jako stoicką, stawia na racjonalizm. Nie wierzy w sprawiedliwość i historię, wie, że polityka jest walka o władzę. Jest pełen ufności i wiary, a jednocześnie nurtują go wątpliwości. Tęskni za swoja ojczyzną, nie potrafi żyć z dala od niej. Posiada swój dekalog, w którym zawarł zasady moralnego postępowania.

84. Drzewo w literaturze polskiej.

Drzewo jest jednym z symboli, najbogatszym w znaczeniu i najbardziej rozpowszechnionym w kulturze. Trójdzielna struktura drzewa symbolizuje trójsferę umysłu człowieka: korona to znak nadświadomości (lub znak umysłu), pień wyraża świadomość (lub ciało), a korzenie nieświadomość (lub sferę instynktów).

Mitologia grecka czciła drzewo oliwne, było ono poświęcone bogini Atenie. W drzewo bobkowe zamieniła się Dafne, uciekając przed Apollinem. W Biblii było ono drzewem wiadomości dobrego i złego, z którego zerwali zakazany owoc pierwsi ludzie. W epoce średniowiecza przedstawiano drzewo - krzyż, czyli personifikację Kościoła. W renesansie Jan Kochanowski we fraszce Na lipę wychwalał drzewo, które w upalny dzień rzuca przyjemny cień, a dla wędrowca jest schronieniem, miejscem , gdzie może odpocząć. Drzewa były bardzo ważne w kulturze szlacheckiej. Symbolizowały nowonarodzone życie. Dlatego też dookoła dworów ziemiańskich sadzono szlachetne gatunki drzew, jak lipę, dąb czy topolę. Fakt ten opisał Adam Mickiewicz w Panu Tadeuszu oraz Melhior Wańkowicz w Szczenięcych latach. Dla pejzażu polskiego w literaturze, zwłaszcza pozytywizmu, ważne były wierzby płaczące oraz brzozy.

85. Romantyzm i klasycyzm jako kluczowe tradycje w dwudziestowiecznej poezji polskiej.

Klascycyzm widoczny był w poezji członków ugrupowania literackiego Skamander. W późniejszej literaturze motywy klasycystyczne widoczne są w poezji Czesława Miłosza, np. w wierszu Campo di fiori.

Poetą, którego twórczość zawiera elementy romantyzmu jest K. K. Baczyński. Wyraża się to przede wszystkim metaforyka dematerializująca, która czyni świat przedstawiony ułudą, upłynnia go. Wyobraźnia liryków Baczyńskiego zawiera cechy płynności, falistości. Dominantą jest także spokój i siła oraz heroizm etycznej postawy podmiotu lirycznego.

Romantyzm widoczny jest także w twórczości Broniewskiego, którego podmiot liryczny przypomina prometejskiego bohatera romantycznego. Mówi się, że jego poezja jest mickiewiczowską poezją czynu, która wyzwala świat od przemocy i zła. Broniewski ukazuje swoich bohaterów w chwili próby, kiedy czują się osamotnieni w swym prometejskim poświęceni, jak np. w wierszu Na śmierć rewolucjonisty.

86. Portret emigranta w literaturze polskiej.

Portret człowieka, który opuścił swój kraj maluje literatura romantyczna. U Mickiewicza jawi się emigrant jako pielgrzym, skazany na tułaczkę w Sonetach Krymskich, w wierszu Pielgrzym oraz w Księgach narodu i pielgrzymstwa polskiego. Juliusz Słowacki ukazał postać emigranta - tułacza w wierszach Moja piosenkaSmutno mi, Boże, a także w Grobie Agamemnona. Cyprian Kamil Norwid również ukazał ciężka dolę emigranta w utworach Czarne kwiaty, Białe kwiaty, Promethidion oraz Ad leones, a także w wierszu Moja piosenka. Emigrantów przedstawiały także utwory doby pozytywizmu. Emigrantami byli ludzie biedni, którzy wyjeżdżali za granicę, głównie do Ameryki Północnej w celach zarobkowych, jak w utworze Sienkiewicza Za chlebem. W literaturze współczesnej portret emigranta jawi się w utworach Gombrowicza, Czesława Miłosza czy Stanisława Barańczaka.

87. Tańce polskie w Panu Tadeuszu, WeseluTangu.

Taniec w kulturze odgrywał zawsze bardzo ważną rolę. Polonez, przedstawiony w Panu Tadeuszu to taniec staropolski, posiadający tradycję dworską. Był tańcem tzw. chodzonym, spełniał rolę polskiego tańca narodowego. Dlatego też Mickiewicz opisał właśnie ów taniec, gdyż nawiązywał on do tradycji polskich i nierozerwalnie kojarzył się z dworem.

W Weselu Wyspiańskiego, finalny chocholi taniec posiada znaczenie symboliczne. Taniec par, podążających za chochołem posiadał wymiar tragiczny. Chochoł prowadził bowiem błędne koło zaczarowanego tańca - symbol folklorystyczny, który naznaczał piętnem klątwy zaklęty taniec. Jest to również nawiązanie do dwóch obrazów Jacka Malczewskiego: MelancholiiBłędnego koła, na których przedstawiciele wszystkich stanów polskiej społeczności wciągnięci zostali w wir przedziwnego, tajemniczego tańca. Taniec w Weselu symbolizuje niezdolność wyrwania się z kręgu nawrotów i dokonania istotnych zmian.

Taniec przedstawiony w końcowej scenie Tanga Sławomira Mrożka, również posiada funkcje symboliczne. Tango, taniec popularny, kojarzony z kulturą masową tańczy Edek, człowiek z nizin, niewykształcony, grubiański. Jednak jest to jego taniec zwycięski. Scena ta symbolizuje upadek prawdziwych wartości, na rzecz prymitywnej kultury masowej. Można też nazwać ten taniec "chocholim", gdyż oznacza niemoc sprawczą ze strony społeczeństwa. Nikt nie sprzeciwia się zwycięskiemu Edkowi.

88. Kobieta w literaturze polskiej.

  • Jako główna bohaterka pojawiła się w epoce oświeceniowej w twórczości kobiecej u Klementyny z Tańskich Hoffmanowej w Dzienniku Franciszki Krasińskiej, a także u Marii Czartoryskiej Wirtemberskiej w Malwinie.
  • W epoce romantyzmu kobiety były albo kruchymi istotami, jak Maria Malczewskiego, lub nietrwałymi w uczuciach kochankami, jak w IV części Dziadów, lub też mężnymi i walecznymi przywódczyniami jak Grażyna czy Emilia Plater z wiersza Śmierć pułkownika.
  • Pozytywizm przyniósł kwestię emancypacji kobiet, co widoczne było również w literaturze u Orzeszkowej w Marcie czy u Prusa w Emancypantkach.
  • Modernizm przedstawiał kobietę jako wampa, femme fatale.

89. Sztuka poetycka Gałczyńskiego.

Charakterystyczna dla twórczości Gałczyńskiego jest groteska. Podmiot liryczny jego wierszy przybiera postać błazna, a także prześmiewcy. Krytyka zawarta w poezjach Gałczyńskiego dotykała przede wszystkim fałszywych i sztucznych zachowań ludzkich, co widoczne jest w jego debiutanckim utworze Porfirion Osiełek czyli Klub Świętokradców. Podmiot liryczny przyjmuje także rolę cygana - artysty, jak w wierszu Serwus Madonna.

Polskie problemy polityczne końca lat dwudziestych, w sposób prześmiewczy i ironiczny przedstawił w poemacie Koniec świata. Wizje świętego Ildefonsa czyli satyra na Wszechświat.

Jednym z najbardziej znanych utworów Gałczyńskiego jest Bal w Operze. Utwór ten jest satyra na okres lat trzydziestych. Przedstawia w krzywym zwierciadle pompę, z jaką organizowano przeróżne widowiska czy przedstawienia. Ukazuje przygotowania do uroczystości, która poza "zabawą na całego" nie niesie ze sobą żadnych treści. Podmiot liryczny opisuje zabawę klasy bogaczy. Dziennikarze, czynią z balu wydarzenie ogromnej wagi. W prasie ukazują się szumne artykuły na ten temat.

Podmiot liryczny stosuje w wierszu wulgaryzmy, kalambury językowe i neologizmy. Zabieg ów potęguje parodystyczną wymowę utworu. U każdej postaci wady zostały wyolbrzymione i przerysowane, co czyni daną postać niezwykle komiczną.

90. Co to jest kultura masowa?

Kultura masowa jest zjawiskiem amorficznym (nie daje się jednoznacznie zdefiniować). Jest to zjawisko ostatniej doby (od końca XIX wieku po dzień dzisiejszy). Datowana jest już jednak w starożytności - angażowała intelektualnie i emocjonalnie większą część danej społeczności (Dionizje, misteria, igrzyska). Podłożem kulturowym kultury masowej są industrializacja i urbanizacja. Jest to kultura symboliczna, posługująca się komunikatami posiadającymi wtórne znaczenia. Przykładem mogą być reklamy, które odwołują się do oczekiwań i upodobań przeciętnego odbiorcy, zwłaszcza erotycznych. Podstawą do rozwoju kultury masowej są warunki techniczne, czyli odpowiedni rozwój środków masowego przekazu (prasa, radio, telewizja, Internet). Cechą kultury masowej jest także komercjalizacja, czyli podanie prawom podaży i popytu - urynkowienie sztuki. O rynku sztuki decyduje więc klient.

91. Młodzież w literaturze polskiej.

Mikołaj Rej Żywot człowieka poczciwego: Rej przedstawił wszystkie stadia życia ludzkiego, w tym młodości, która posiada zarówno swe powinności, jak też przyjemności. W tym wieku należy przede wszystkim kształcić się, słuchać i darzyć szacunkiem starszych, uczyć się myślenia, a także szukać roztropnie przyszłej małżonki, z którą trzeba będzie spędzić resztę życia.

Jan Kochanowski Na młodość: podmiot liryczny zauważa, że młodość musi się wyszumieć, gdyż brak zabawy i szaleństw za młodu jest niczym rok bez wiosny.

Adam Mickiewicz Oda do młodości: wiersz jest pochwałą dynamizmu oraz entuzjazmu, którymi przepełniony jest młody człowiek. Zaletą tego wieku jest także wiara w to, że można zmienić świat.

Adam Mickiewicz Pan Tadeusz: tytułowy bohater epopei jest młody i postępuje tak, jak młody człowiek. Jest nieco popędliwy i nierozważny, jednak pomimo tego waleczny i świadomy swoich uczuć patriotycznych.

Adam Mickiewicz III część Dziadów: młodzi ludzie przeciwstawiający się polityce cara, są więzieni i wywożeni kibitkami na Sybir.

Bolesław Prus Lalka: pokazane w powieści zostały młodzieńcze lata Wokulskiego, który pracował jako subiekt i jednocześnie studiował, a także młodość Rzeckiego, który brał udział w powstaniu na Węgrzech, widział niemalże całą Europę.

Stefan Żeromski Syzyfowe prace: głównym bohaterem jest młodzieniec o imieniu Marcin, w którym budzą się uczucia patriotyczne. Uczestniczy z kolegami z gimnazjum w lekcjach języka polskiego, w potajemnych spotkaniach patriotycznych. Przeżywa także pierwszą miłość oraz poznaje historię powstania styczniowego od strzelca Nogi.

Stefan Żeromski Przedwiośnie: młody Cezary Baryka wychowuje się w Baku. Jest świadkiem rewolucji 1917 roku i chaosu, który ona wprowadza. Traci rodziców. Jedzie do Polski - kraju swych rodziców, gdzie miały znajdować się szklane domy. Mieszka u Szymona Gajowca, a potem w dworku ziemiańskim w Nawłoci u swego przyjaciela ze studiów - Hipolita.

Witold Gombrowicz Ferdydurke: młodość została przedstawiona jako pozorny wiek szczęścia i beztroski. Tak naprawdę autor uświadamia czytelnikowi, że młode lata wypełnia presja otoczenia, które już od najmłodszych pragnie wyznaczyć człowiekowi jego miejsce w świecie (upupienie), wpisać go w konwenanse i unieruchomić pośród sztywnych zasad postępowania.

Roman Bratny Kolumbowie. Rocznik dwudziesty: bohaterowie powieści to młodzi ludzie, których rzeczywistość zmusiła do walki z wrogiem ojczyzny. Ich młode lata wypełnia wojna i wszystkie jej okrucieństwa. Brali udział w powstaniu warszawskim. Tragizm sytuacji zbliżył ich do siebie, gdyż nie przeszkodził w zawarciu prawdziwych przyjaźni czy w przeżywaniu dramatycznie krótkich miłości.

Poezja Pokolenia Kolumbów: Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, Tadeusza Gajcego czy Tadeusza Różewicza, w której opisują swą młodość, poświęconą walce za ojczyznę. Przedstawiają także swoje lęki moralne oraz niespełnione pragnienia o szczęśliwym życiu.

92. Dokonaj periodyzacji literatury polskiej od roku 1945 po dzień dzisiejszy.

W okresie od roku 1945 do 1990 wyróżnia się podokresy, opierając się na zmianach w polityce kulturalnej państwa:

  • 1949: nowe czasy, organizacja literacka zmienia się w Związek Literatów Polskich (nawiązanie do tradycji rosyjskich, których satyra została przedstawiona w Mistrzu i Małgorzacie Bułhakowa). Zmiana orientacji kulturalnej.
  • 1955: uległość wobec socrealizmu trwała do 1955 roku.
  • 1956: po śmierci Stalina w literaturę weszło nowe pokolenie twórców. Władzę objął Wladyslaw Gomułka. W kulturze nastąpił zwrot z orientacji prorosyjskiej, na zachodnią. Nastąpiła zmiana stosunku do tradycji narodowej, znów inspirowano się romantyzmem i modernizmem. Zaczęto drukować twórców emigracyjnych (Gombrowicz, Miłosz).
  • 1968: wydarzenia marcowe, emigracja pisarzy zwłaszcza pochodzenia żydowskiego.
  • 1976: powstaje tzw. Drugi obieg literatury - literatura nieoficjalna, poza obiegiem cenzury. Pierwszym czasopismem "drugiego obiegu" był Zapis.
  • 1981: stan wojenny, poezja Nowej Fali (Lipska, Barańczak, Zagajewski, Kornhauser, Krynicki, Stabro)
  • 1990: III Rzeczpospolita, po zniesieniu cenzury prewencyjnej nastąpił nowy okres w literaturze polskiej, tzw. postmodernizm w literaturze. Pokolenie '61 - poeci tacy jak Marcin Świetlicki, Jacek Podsiadło, Jacek Baran; prozaicy: Olga Tokarczuk, Andrzej Stasiuk, Paweł Huelle, Magdalena Tulli.
  • pierwsze lata XXI wieku: młodzi twórcy drukują swe utwory na łamach wydawnictwa Ha!art.: Michał Witkowski, Marta Dzido, Sławomir Shuty.

93. Motywy żydowskie i postacie Żydów w literaturze polskiej.

Żydzi w literaturze polskiej zaczęli pojawiać się zwłaszcza w okresie pozytywizmu. Wtedy to w myśl hasła asymilacji Żydów, chętnie zajmowano się tą kwestią: Eliza Orzeszkowa Meir Ezofowicz, Maria Konopnicka Mendel Gdański, Bolesław Prus Lalka - Wokulski miał przyjaciół w środowisku żydowskim, załatwiał z nimi interesy.

W pierwszej połowie XX wieku motywy żydowskie oraz opis środowiska żydowskiego odnaleźć możemy w twórczości Brunaona Schultza w Sklepach cynamonowych czy w Sanatorium pod klepsydrą.

Żydów przedstawiała także literatura wojny i okupacji: Nałkowska w Medalionach, Borowski w cyklu opowiadań Pożegnanie z Marią, Hanna Krall w Zdążyć przed Panem Bogiem.

Literatura drugiej połowy XX wieku bardzo chętnie wykorzystywała motywy żydowskie. Można je odnaleźć w poezji Agnieszki Osieckiej, chociażby w wierszach: Miasteczko BełzUcisz serce czy Białe zeszyty, a także w twórczości Juliana Stryjkowskiego, w powieściach: Austeria, Głosy w ciemności oraz w powieści Jana Jakuba Kolskiego Kulka z chleba.

94. Marzenia o nieśmiertelnej sławie.

  • Średniowieczna literatura świecka reprezentowana była przede wszystkim przez literaturę rycerską. Ukształtowała ona wzorce osobowe idealnego władcy oraz rycerza. Idealny król podporządkowywał się jedynie Bogu, jego pierwowzorem był Karol Wielki. Dla rycerza władca był osobą najważniejszą po Bogu. Rycerz miał być dzielny, waleczny, swoimi czynami i prawością miał zdobyć chwałę i sławę trwalszą niż jego życie. Posiadał także damę swego serca, którą czcił i uwielbiał, wznosząc się ponad miłość cielesną. Swymi walecznymi czynami, przestrzeganiem kodeksu rycerskiego oraz cnotliwym życiem miał zapewnić sobie nieśmiertelną sławę. Przykładem może być Roland, który oddał życie w obronie Francji, zachowując swój honor.
  • Również twórczość literacka zapewniała nieśmiertelną sławę swym twórcom, nawet jeśli pozostawali anonimowi, jak pisał Anonim zwany Gallem w Kronice Polskiej.

95. Obraz mieszczaństwa w literaturze polskiej.

  • Dokładny obraz życia miejskiego stworzyła literatura pozytywizmu: w powieści: Lalka, , Emancypantki Prusa, jak też w noweli: Kamizelka, Katarynka, Powracająca fala Prusa, Mendel gdański Konopnickiej, a także w Marcie Orzeszkowej. Wykształciła się także nowa odmiana komedii mieszczańskiej, której przedstawicielem był Bałucki, autor Grubych ryb.
  • Modernizm ukazywał mieszczan jako filistrów, a miasto jako miejsce degradacji wartości i moralnego zepsucia (Próchno Berenta, Moralność pani Dulskiej Zapolskiej).
  • Poezja dwudziestolecia programowo pokazywała człowieka z tłumu miejskiego, mieszczanina, co widoczne jest w wierszu Juliana Tuwima Wiosna.

96. Omów podział historii literatury na okresy.

  • Starożytność: V wiek p.n.e. do upadku cesarstw zachodnich;
  • Średniowiecze: V wiek - XV wieku ( w Polsce od przyjęcia chrztu i dostanie się państwa pod strefę wpływów zachodniego chrześcijaństwa);
  • Renesans: XV wiek (we Włoszech), XVI - początek XVII wieku;
  • Barok: XVII wiek;
  • Oświecenie: XVIII wiek;
  • Romantyzm: zapoczątkowany w Anglii przez "poetów jezior" - 1790 rok; w Polsce od 1822 roku do 1864;
  • Pozytywizm: 1864 - 1890;
  • Młoda Polska (Neoromantyzm, Modernizm): 1890 - 1918;
  • Dwudziestolecie Międzywojenne: 1918 - 1939;
  • Literatura wojny i okupacji: 1939 - 1945;
  • Literatura współczesna: 1945 - do czasów obecnych;

97. Społeczne powinności poezji i poety.

Już od początków istnienia literatury, zastanawiano się , jakie warunki powinien spełniać człowiek aby można było nazwać go twórcą. Przez wiele stuleci próbowano stworzyć coś w rodzaju programu poety możliwie doskonałego. Zwracano uwagę na to aby poezja uczyła, napominała, zwracała uwagę na wydarzenia państwowe, tradycję czy historię. Jej zadaniem było także dostarczanie przyjemności estetycznej, zabawy. W literaturze staropolskiej mówiono, iż powinna uczyć, bawić i wzruszać.

Niezależnie od panujących tendencji i prądów w sztuce, poeta zawsze miał być natchniony. Bardzo często powoływano się w pracach teoretycznych, poruszających tę kwestię, na teorię Platona, mówiącą o szale twórczym. Sztuka nie miała być jedynie dobrze wykonywanym rzemiosłem, lecz darem łaski, rezultatem oświecenia umysłu. Łaska miała obdarzać pisarza natchnieniem, zdolnością przewidywania zdarzeń. Zadaniem twórcy jest bowiem dostrzeganie rzeczy i zjawisk, których zwykły śmiertelnik zauważyć nie potrafi. Temat ten poruszył w swoim opowiadaniu pt.: Ikar Jarosław Iwaszkiewicz. Narrator opowiadania był świadkiem aresztowania chłopca, który zaczytany wszedł nieopatrznie pod koła samochody gestapowców. Pomimo tego, że na ulicy znajdowało się wiele osób, jedynie pisarz zauważył i opisał to zdarzenie. Porównał chłopca do Ikara

z obrazu Breughela, na którym pochłonięci swoimi sprawami ludzie, nie zauważyli spadającego do morza mitycznego bohatera. Iwaszkiewicz podkreślił, że jedynymi świadkami tych zdarzeń byli artyści i to ich zadaniem jest dostrzeganie tego, czego nie widzą zwykli ludzie.

Zatem twórca powinien zaskakiwać i poruszać odbiorcę. Nieodłącznymi atrybutami poety były od zawsze niezwykłe zdolności, z którymi przychodził na świat oraz talent. Poezji nie można się nauczyć, trzeba się z talentem urodzić, gdyż wyuczony zawód poety pozostanie jedynie rzemiosłem. Bardzo pomocną w procesie twórczym wydaje się być także inwencja i wyobraźnia. Sądzę też, że ważna jest również zdolność poznawania

i odkrywania nowych, zaskakujących rzeczy.

Teoria Platona, dotycząca szału twórczego, tłumaczona była przez wielu teoretyków poezji w różny sposób. W okresie staropolskim uważano, że nikt trzeźwy nie będzie dobrym poetą. Dlatego też, powołując się na starożytną maksymę in vino veritas, czyli w winie leży prawda, dowodzono, że trunek ten pobudza do tworzenia. Alkohol nie był jednakże jedyną używką pobudzającą twórców. Epoka modernistyczna przepełniona jest dziełami, które powstały w wyniku narkotycznych i alkoholowych wizji. Znane są awanturnicze eskapady alkoholowe Stanisława Przybyszewskiego i jego "świty", o których pisał m.in. Tadeusz "Boy" Żeleński, a także sam autor Confiteora. Zagadnieniem tym zajmował się również Stanisław Ignacy Witkiewicz, w dziele, noszącym tytuł Narkotyki. Opisywał w nim działanie używek, z którymi często eksperymentował.

Epoka romantyzmu zrównywała szaleństwo i geniusz artysty. Trudno jest ocenić gdzie kończy się szał, a zaczyna genialność. Artysta natchniony skupia się wyłącznie na swoim dziele. Wielu ludzi twierdzi, iż nie jest on w stanie dostrzec tego, co dzieje się wokół niego. Nie zupełnie zgadzam się z tym stwierdzeniem. Uważam, że prawdziwy geniusz musi być świetnym obserwatorem rzeczywistości. Jego zadaniem jest zauważyć i przekazać potomności to, czego zwykły człowiek zobaczyć nie może. Przetwarza rzeczywistość w taki sposób, że zamienia ją w dzieło. Oczywiście, wielu artystów może wydawać się dziwakami. Jednak właśnie dzięki artystom, którzy poświęcili swoje życie twórczości artystycznej, mały, środkowoeuropejski kraj, jakim jest Polska, znany jest na całym świcie. Świadczą o tym m.in. kompozycje Fryderyka Chopina, Krzysztofa Pendereckiego czy też utwory literackie Witolda Gombrowicza i Czesława Miłosza.

98. Dziecko w literaturze polskiej.

  • Treny Jana Kochanowskiego - wywołały oburzenie wśród ówczesnych odbiorców, gdyż poświęcił on małemu dziecku poważną poezję funeralną.
  • W czasach oświecenia zaczęła powstawać literatura dziecięca, której bohaterami były dzieci - wiersze Jachowicza, utwory Klementyny z Tańskich Hoffmanowej;
  • Adam Mickiewicz w wierszu Powrót taty przedstawił dzieci, modlące się o rychły i bezpieczny powrót swego ojca. Ratują go tym samym przed zbójcami.
  • W nowelistyce pozytywistycznej dziecko było częstym tematem. Sienkiewicz Janko Muzykant, Prus Antek, Orzeszkowa Dobra pani, Tadeusz;
  • Na początku XX wieku w twórczości Kornela Makuszyńskiego, dziecko było wręcz motywem przewodnim jego powieści: Awantura o Basię, Szaleństwa panny Ewy, Panna z mokrą głową, Młodzieńcze lata. Również inni twórcy tego okresu uwzględniali w swych utworach, pisanych często dla młodego odbiorcy, bohatera dziecięcego: Przygody Pana Kleksa Jana Brzechwy, lub w twórczości poetyckiej Juliana Tuwima.
  • Melchior Wańkowicz w Szczenięcych latach opisał swe dzieciństwo i młodość spędzone we dworze szlacheckim ciotki.

99. Co oznacza termin "literatura ocalająca"? Podaj przykłady.

Poezja "ocalająca" jest zarazem poezją moralną. Kreuje ona a zarazem ocala wartości, które uległy przewartościowaniu i wypaczeniu po makabrycznych doświadczeniach drugiej wojny światowej. Poszukiwanie wartości rozpoczyna bunt podmiotu lirycznego, czyli niezgoda na przemoc, zło i obojętność. Poezja powinna ocalić przede wszystkim prawdę i sprawiedliwość. Reprezentantami poezji "ocalającej" byli Czesław Miłosz i Tadeusz Różewicz w swej powojennej poezji. Przykładami są wiersze Przedmowa, Roki, W Warszawie Miłosza oraz OcalonyLament Tadeusza Różewicza.