Dodaj do listy

Literacki obraz polskiego dworu szlacheckiego na przykładzie dworu w Mickiewiczowskim Soplicowie i w Korczynie z powieści Elizy Orzeszkowej

Kultura polska do czasów odzyskania niepodległości jest przede wszystkim kulturą szlachecką, której symbolem stał się ziemiański dwór, posiadłość ziemska, z jej folwarcznymi zabudowaniami, przestrzenią pól i łąk, z zamieszkującą go pogodną, patriotyczną rodziną. Taki obraz Obraz W najogólniejszym znaczeniu: świat przedstawiony w utworze literackim jako odzwierciedlenie jakiejś rzeczywistości zewnętrznej, np. obraz XIX-wiecznej Warszawy w Lalce B. Prusa. Takie pojmowanie kategorii... Czytaj dalej Słownik terminów literackich dworku, jako ostoi, symbolu i gwarancji przetrwania polskości, jej najświetniejszych, najbardziej wartościowych tradycji promowany był szczególnie w literaturze oświeceniowej ("Powrót posła" Juliana Ursyna Niemcewicza) oraz romantycznej ("Pan Tadeusz" Adama Mickiewicza). Z czasem jednak nad dworek szlachecki nadciągnęły chmury, ludzie, pisarze zaczęli sobie zdawać sprawę z tego, że wartości "dworku" się wypaczyły, że idee tradycji zakrzepły w kultywowany wzorzec życia, który w nowych czasach jest nie do zrealizowania przez zdegenerowaną szlachtę. Szczególnie gorzki obraz polskiej szlachty przedstawił w swojej "Lalce" Bolesław Prus. Spróbujmy zatem porównać dwa odmienne opisy dworków polskich- symboli narodowych tradycji i narodowego ducha polskości przedstawione w poemacie Adama Mickiewicza "Pan Tadeusz" oraz w powieści Elizy Orzeszkowej "Nad Niemnem". Idziemy więc zwiedzić dwa literackie dworki- w Soplicowie i w Korczynie. Mickiewicz przedstawia litewski dwór jako miejsce iście arkadyjskie, Soplicowo urasta do rangi symbolu raju utraconego. Takimi słowami opisuje Soplicowo sam wieszcz:

"Wśród takich pól przed laty nad brzegiem ruczaju

na pagórku niewielkim, we brzozowym gaju

Stał dwór szlachecki, z drzewa lecz podmurowany

Świeciły się z daleka pobielane ściany..."

Przyjrzyjmy się bliżej przestrzeni usytuowania dworku. Dom wzniesiony jest na pagórku- symbolicznie góruje nad ziemią, polami, z jego okien roztacza się widok na całą okolicę. Dworek zdaje się promieniować na podległe mu ziemie i otaczać je swoją opieką. To symboliczne zwrócenie uwagi na przewodnią, kulturotwórczą rolę szlachty w przedrozbiorowej Polsce. To szlachta była arką, w której przechowywały się najświetniejsze tradycje wartości narodowe (świadczą o tym przedmioty, jakie w pierwszej księdze ogląda po przyjeździe od domu młody Tadeusz- portrety Kościuszki, Rejtana, kurant zegara wygrywający dzisiejszy hymn narodowy Polaków- Mazurek Mazurek przyśpiewka i taniec wywodzące się z Mazowsza.
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
Dąbrowskiego, w ostatniej księdze- serwis z odmalowaną historią sejmikowania szlacheckiego). Kolejnym symbolem jest opisywany strumień- woda, źródło życia rozprzestrzeniające się później na okoliczne pola oraz topole okalające bielony dwór- drzewa chroniące dom i jego mieszkańców od wiatru i burzy. Ważna jest także otwarta na oścież brama, świadcząca o gościnności mieszkańców i gospodarzy dworu, ich przychylnemu, otwartemu stosunkowi do świata i ludzi, jak mówi narrator Narrator opowiadacz, podmiot mówiący w utworze epickim, ukształtowany zgodnie z obowiązującym w danej epoce, gatunku, prądzie, wzorcem postępowania.
Kategoria narratora charakteryzowana jest ze względu...
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
brama "przechodniom ogłasza, że gościnna, i że wszystkich w gościnę zaprasza".

Całe obejście jest świetnie utrzymane i wzorowo prowadzone. Mamy więc stodołę pełną siana na zimę, inne budynki folwarczne, świadczące o niezwykłej dbałości gospodarzy o obejście, ziemię, uprawy, czego efektem jest stwierdzenie, że "w tym domu dostatek mieszka i porządek". Symboliczne obrazy wykorzystywane przez autora w sposobie opisywania dworu w Soplicowie, a także sama epicka forma utworu- epopeja świadczą o chęci mitologizowania, idealizowania i zuniwersalizowania przedstawianego miejsca, do wyniesienia go do rangi symbolu szlachetnego polskiego ziemiaństwa i jego tradycji- obyczajowych i narodowych.

Zupełnie inny sposób opisu dworu i inną jego funkcję spotykamy w powieści Elizy Orzeszkowej "Nad Niemnem'. Orzeszkowa przedstawia Korczyn w sposób zupełnie realistyczny, zgodny z panującą estetyką opisu prozatorskiego: "nie był to dwór wielkopański, ale jeden z tych starych szlacheckich dworów, w których niegdyś mieściły się znaczne dostatki i wrzało życie". Warto zwrócić uwagę na owo "niegdyś" zwracające uwagę na czasowy element opisu, na wprowadzenie czasowej perspektywy. Dawna świetność przemija, tak jak zmieniły się czasy, szlachta zmienia swoje oblicze, a dawna, wielkopańska świetność odchodzi w zapomnienie. Świadczą o tym, wskazujące na postępujące "podupadanie" drewnianego, nie pobielanego dworku obrazy: i tak już niskie domostwo "z każdym rokiem więcej wsuwało się w ziemię". Dom zdaje się wrastać, wtapiać w przyrodę, która oplata go liśćmi, kwitnącym na biało powojem. Odmiennie niż w "Panu Tadeuszu", gdzie dworek zastajemy dostatni, idealny, pozbawiony opisu pracy, wysiłku, "skończony" w swoim ukształtowaniu i doskonałości, u Orzeszkowej widoczny jest ciągle postępujący czas, nadgryzający coraz głębiej dawną świetność dworku. Okiem narratora obserwujemy dwór i obejście, które zdaje się nie rozwijać, a jedynie bronić przed całkowitym zarośnięciem, wchłonięciem przez przyrodę, obejmującą mchem i powojami w posiadanie kolejne ściany, deski, belki stropowe domu. Widoczna jest ciężka praca człowieka, łatającego mnożące się dworskie ubytki: "Jakaś ręka gorliwa i pracowita" ciągle musiała otaczać opieką i służyć pomocą "Dworowi temu, w którym widocznie coś się ciągle psuło i naprawianym było, w którym widocznie także nic od dawna nie dodawano i nie wznoszono, ale tylko to, co już stało i rosło, przechowywano, porządek i czystość nadawały pozór dostatku i prawie wspaniałości.". W "Panu Tadeuszu" człowiek panował nad obejściem i całą otaczającą go przyrodą- ustawiony na wzgórzu z widokiem na pola, siano powiązane równo w snopy złożone w stodole i obok na podwórku, rosnące równo wiatrochronne topole. W Korczynie to przyroda zdaje się dominować i przytłaczać ludzkie domostwo. Mityczni Jan i Cecylia wygrali walkę z naturą o ziemię wykradaną w wielkim trudzie karczowanym lasom, czasy świetności jednak minęły, i teraz przyroda zdaje się dopominać o swoje prawa. Owija ramionami roślin zapadający się w ziemię dwór, jego obejście zarośnięte jest, niemal przysłonięte przez stare drzewa- strzeliste topole, pachnące lipy i rozłożyste kasztany. Podobnie jak u Mickiewicza, u Orzeszkowej pojawia się motyw rzeki- wielkiego, życiodajnego Niemna, nawadniającego pola, łąki, dostarczającego także ryb i służącego jako środek transportu. Ślady dawnej, przemijającej świetności podkreśla również narrator w swoim opisie wnętrza dworu. Nie pojawiają się już Mickiewiczowskie elementy patriotyczne- portrety wielkich patriotów, inne ślady szczytnej historii (w Korczynie tę funkcję pełni jedynie- także ze względów cenzury- mogiła powstańcza), a tylko pamiątki po dawnych, wielkopańskich rozrywkach- przykurzone myśliwskie trofea, ozdabiane gdzieniegdzie elementami roślinnymi, które stanowiły "uschłe wieńce ze zboża przetykanego czerwienią kalinowych i jarzębinowych jagód". Wszystko jest uschłe, martwe, jest jedynie cieniem tego, co było kiedyś, w każdym pokoju, w całym dworze i obejściu widać rzeczy, które "niegdyś wykwintne, a dziś ślady tylko dawnej politury noszące, (...) postarzałe i spłowiałe".

Dla głębszego porównania obu literackich wyobrażeń polskiego dworku warto także zestawić ze sobą ludzi mieszkających w poszczególnych ziemiańskich domostwach. W Soplicowie mamy do czynienia z jednym, spójnym modelem patriotycznego ziemiaństwa, pokazanego w rozmaitych, barwnych odmianach. Mamy zatem ostoję kultury i tradycji szlacheckiej- Sędziego Soplicę. Ta postać to mentor, cieszący się szacunkiem i posłuchem pozostałych, to świetny gospodarz doglądający pracy chłopów i wypełniania swoich obowiązków przez domowników. To z jego ust pada słynna "nauka o grzeczności", to on wpaja młodzieży i innym gościom Soplicowa konieczność podtrzymywania tradycji szlacheckich, nawet takich jak kolejność ustawienia gości podczas spaceru, z uwzględnieniem ich wieku, pozycji społecznej, pokrewieństwa. Obok surowości mentora pojawia się w jego postaci również gorąca, ojcowska miłość jaką darzył swojego bratanka- Tadeusza, oraz ujmująca gościnność. Z typowo szlacheckich cech Sędziego, należałoby jednak wymienić tu także skłonności do unoszenia się dumą, pieniactwo i upór. Wszystko to jednak tylko złagodzone ogólną wymową rysy, nadające nauczycielowi obyczajów swoistą powagę i godność. Tadeusz- syn ukrywającego się, posądzanego o zdradę Jacka Soplicy to młody patriota, który tradycje szlacheckie i narodowe przejął z nauk swojego wuja. Propaguje demokratyczne reformy, które chce sam wdrażać w życie, poprzez uwłaszczenie chłopów. Jest jednak także naiwnym, porywczym młodzieńcem, poszukującym miłości. Jego serce dokonuje wyboru pomiędzy dwiema kobietami- piękną lecz już lata świetności i młodości mającą za sobą Telimeną oraz młodą, niewinną Zosią, którą na żonę przeznaczył mu niegdyś jego ojciec. Nie uroda odgrywa tu jednak największą rolę, ale nastawienie obu kobiet do spraw narodowych. Telimena jest salonową papugą, zapatrzoną w carską Rosję i jej obyczaje, zaczytującą się we francuskich romansach kosmopolitką (kosmopolityzm uznawany był wówczas za dużą wadę, wystarczy porównać z modelem kosmopolity ukazanym przez J. U. Niemcewicza w dramacie "Powrót posła"). Zosia, przebywająca pod opieką wychowującej ją Telimeny nie przejmuje jednak od niej zwyczajów rodem z petersburskiego salonu. Dziewczyna Dziewczyna B. Prus Na wakacjach, bohaterka pierwszoplanowa; ryzykując własnym życiem wyniosła niemowlę z płonącej chałupy; posiada zdolność "dzikiego zapału", porywów serca i współczucia. Zwracają... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum jest niewinna, skromna, pokornie czekająca na swoje przeznaczenie. Hołduje narodowym tradycjom wynosząc je ponad wszelkie zagraniczne obyczaje- świadczy o tym jej narodowy strój podczas zaręczyn z Tadeuszem. Nie poluje na męża, tak jak bezpardonowo czyni to podstarzała Telimena. Jacek Jacek W. S. Reymont Chłopi, bohater epizodyczny; brat dziedzica z Wólki. Brał udział w powstaniu styczniowym. Kuba Socha, parobek Boryny, wyniósł go rannego z bitwy na własnych plecach. Po wielu latach... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Soplica- to wcielenie konspiratora, za swoje winy i grzechy młodości ukrywa się pod przebraniem zakonnika- księdza Robaka- i służy wiernie, ryzykując życie, idei narodowej, organizuje powstanie na Litwie, przeprawia się wielokrotnie przez granicę jako emisariusz. Ginie śmiercią żołnierza w walce z Moskalami, po śmierci zostaje zrehabilitowany, odzyskuje dobre imię i przebaczenie rodziny Horeszków. Ostatnim przedstawicielem tej niegdyś sławetnej rodziny jest hrabia- również typ romantyka- kosmopolity, noszącego się z francuska, czytującego bezwartościowe francuskie romanse. Soplicowo i Zamek przodków w nim również budzą uczucia narodowe, razem z Tadeuszem wstępuje do polskiego korpusu utworzonego pod bokiem Napoleona i walczy za ojczyznę.

W okolicach Soplicowa znajduje się także zaścianek- Dobrzyń. Zamieszkująca go szlachta zaściankowa tworzy nieco odmienny od Soplicowa, spójny obraz. Zaściankowy bohater Bohater T. Różewicz Kartoteka, bohater główny; należy do pokolenia Kolumbów
Wygląd: Brak informacji w utworze, bohater niczym się nie wyróżnia, nie ma cech szczególnych, jest zwykły, przeciętny,...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
zbiorowy- rodzina Dobrzyńskich to ludzie Ludzie J. R. R. Tolkien Hobbit, czyli tam i z powrotem, bohater zbiorowy; ludzie Trzeciej Epoki są zupełnie podobni do ludzi współczesnych. Tak jak dzisiaj zdarzają się wśród nich postacie niezwykłe, szlachetne,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum posiadający szlacheckie pochodzenie, jednak ze względu na znaczące zubożenie żyjący właściwie jak chłopi. Sami jednak pielęgnują szlachecką dumę i zachowują jej zwyczaje- żenią się tylko z szlachciankami, nie mieszają się z chłopstwem, podkreślają swoje urodzenie strojem, nawet przy zwykłych pracach polowych:

(...) siermięgi

Nie noszą, lecz kapoty białe w czarne pręgi,

A w niedzielę kontusze."

Podobnie wśród chłopek wyróżniają się szlachcianki:

"Zwykle chodzą w drylichach albo perkaliczkach,

Bydło pasą nie w łapciach z kory, lecz w trzewiczkach,

I żną zboże, a nawet przędą w rękawiczkach."

Podobnie jak mieszkańcy Soplicowa, Dobrzyńscy włączają się w walkę narodową podczas powstania na Litwie.

W eposie Mickiewicza szlachta zaściankowa jest przedstawiona z humorem, pokazana jest jej skłonność do wypitki, do zajazdów, ich niechęć do bogatego Soplicy. To dwór Sędziego jest najważniejszą ostoją tradycji i narodowej dumy. Inaczej jest w Korczynie i pobliskim zaścianku- Bohatyrowiczach. I Orzeszkowej to właśnie dwór pogwałcił dawne tradycje narodowe, odrzucił polskie tradycje, które pielęgnowane są z taką pieczołowitością w zaścianku przez zamieszkującą tam, schłopiałą szlachtę.

Mieszkańcy dworu to pani Emilia Emilia K. Siesicka Zapałka na zakręcie, bohaterka epizodyczna; matka ojca Mady, jej babcia, boleje nad tym, że jej syn nie interesuje się swoimi córkami, ona robi wszystko, by nie stracić kontaktu z wnuczkami.... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum Korczyńska- histeryczka i hipochondryczka, zamęczająca całe otoczenie swoimi migrenami, żyjąca i poruszająca się jedynie w obejściu dworskim i w wyimaginowanym świecie francuskich książek i romansów. Całkowicie zamyka się na świat zewnętrzny, swoimi kaprysami i histeriami zatruwając życie pozostałym mieszkańcom. Jej powiernicą i przyjaciółką jest głupia i pusta Tereska. Przejmuje ona od Emilii "arystokratyczny" nawyk cierpienia na "migrenę", tak jak ona marzy o księciu z bajki, wyjętym z kart zachodnich romansideł. Tereska jest jednak w gorszej sytuacji niż Emilia, bo ta ma zapobiegliwego męża, który ją utrzymuje, Tereska jest zaś ubogą starą panną i rezydentką Korczyna. Do tej kategorii postaci można zaliczyć także częstego gościa Korczyńskich- pana Różyca. Różyc wywodzi się z arystokracji a jego życie realizuje większość wad przypisywanych tej grupie społecznej. Różyc nie podejmuje żadnego rozsądnego wysiłku, pracy, żyje z odziedziczonego majątku rzucając się w wir romansów, flirtów, i innych podniet, które prowadzą go między innymi do uzależnienia od morfiny. Różyc to pusty narkoman, bezwartościowy społecznie człowiek, który postanawia uwieść Justynę. W ten sposób chce leczyć swój dojmujący "ból istnienia". Podobnie negatywnie przedstawiony jest syn zmarłego w powstaniu Andrzeja Korczyńskiego- Zygmunt, który wypiera się wyznawanych przez ojca wartości narodowych. Jest utracjuszem żyjącym z pozostawionego matce majątku. Kreuje się na artystę, mimo, że jego malarski talent jest bardzo niskich lotów. Pieniądze matki, która ukochanemu synowi nie odmawia niczego, pozwalają mu kpić i gardzić mieszkańcami Korczyńskiej "prowincji"

Społecznym i rodzinnym pasożytem pozbawionym uczuć rodzinnych i narodowych jest także mieszkaniec pobliskiego majątku- Kirło. Bohater ten jest moralnym i materialnym bankrutem, będącym na utrzymaniu pracującej ponad siły żony, która zmuszona była przez życie, leniwego, nieodpowiedzialnego męża i konieczność utrzymania dzieci Dzieci Z. Nałkowska Medaliony - Dorośli i dzieci w Oświęcimiu, bohaterowie autentyczni; dzieci przybywające do Oświęcimia nie miały wielkich szans przetrwania. Mniejsze i słabsze natychmiast kierowano... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum do wzięcia na siebie wysiłku prowadzenia gospodarstwa. Kirło od wszystkiego umywa ręce i ciągle przebywa w Korczynie, gdzie nadskakuje Różycowi i Zygmuntowi, aspirując do towarzystwa arystokratów. W tym natłoku postaci negatywnych zamieszkujących dwór istnieją także bohaterowie pozytywni i wartościowi. Do takich zalicza się z pewnością Benedykt, który utrzymuje większość rodziny, pracując w pocie czoła na dochody z majątku, a także Marta- siostra Benedykta, która w zamian za dach nad głową i utrzymanie prowadzi Benedyktowi dom i gospodarstwo, krewniaczka Justyna i Witold- syn Benedykta, młody student-pozytywista, który kształci się w szkole rolniczej, chcąc przysłużyć się gospodarstwu ojca i przyszłym reformom społecznym i gospodarczym. Justyna Orzelska przebywa na utrzymaniu Benedykta wraz ze swoim ojcem- zdziwaczałym bankrutem, którego nigdy nie zajmowała troska o utrzymanie siebie i córki, a jedynie gra na skrzypcach. Justynę, podobnie jak Benedykta i Witolda ciągnie jednak na zewnątrz, nie odpowiada jej życie w dusznym dworze, nie chce przyjąć zalotów morfinika Różyca, który chce ją wciągnąć w upokarzający dla dziewczyny romans, a potem także małżeństwo. Od pieniędzy utracjusza Justyna woli jednak otwartą przestrzeń, pola, lasy, gdzie poznaje miłość swojego życia, mieszkańca zaścianka- Jana Bohatyrowicza.

Jan i jego wuj Anzelm- dawna miłość Marty, która jednak bojąc się mezaliansu odrzuciła za młodu jego miłość sami pracują w polu, podobnie jak Dobrzyńscy przypominając bardziej chłopów niż szlachtę. Oni- odmiennie do "negatywnych" postaci dworskich nie brzydzą się pracą i wysiłkiem, sprawia im ona wielką radość i daje ogromną satysfakcję. To wielka różnica między Mickiewiczem i Orzeszkową. Mickiewicz mitologizuje szlachtę, a tym samym wszystko co ona robi, Orzeszkowa mitologizuje, uświęca samą pracę. To ta najwyższa wartość- praca, uczciwy wysiłek wkładany w rozwój własny i ojczyzny- świadczą o godności szlachcica, chłopa, człowieka. Praca nadaje godność szlachcicowi, a nie szlachcic pracy. Bohatyrowiczowska chata tętni życiem, jest zadbana, pobielona, bardziej zachęcająca do wejścia i gościny, mimo skromnych środków jakimi dysponują gospodarze, od dusznego Korczyna.

W takim świetle Korczyn można odczytywać jako dalszy obraz tego, co mogło stać się z idealnym Soplicowem kilkadziesiąt lat później. Mickiewicz opisywał schyłek pewnej szlacheckiej epoki (stąd ogromna rola terminu "ostatni" jakim Mickiewicz opatrzył słowa zajazd, klucznik, woźny trybunału itd.), Orzeszkowa pokazała natomiast to, co stało się z nią potem. Skończyła się arkadia, która żyła we wspomnieniach emigranta, zaczęło się normalne życie, konieczność pracy na własne utrzymanie. Dwór staje się nośnikiem już nie tradycji, ale cywilizacji i postępu (stąd postać kształcącego się Witolda). Szlachta, według Orzeszkowej, miała pielęgnować tradycje (szacunek, jakim Benedykt, Justyna i Bohatyrowicze Bohatyrowicze E. Orzeszkowa Nad Niemnem, bohater zbiorowy; mieszkańcy zaścianka Bohatyrowicze
Szlachectwo: Orzeszkowa stworzyła tę społeczność na wzór Mickiewiczowskiego Dobrzyna. Swój rodowód Bohatyrowicze...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
darzą powstańczą mogiłę), jednak powinna także zwrócić się w przyszłość, powinna poświęcić się pracy organicznej i pracy u podstaw szerząc zdobycze cywilizacyjne i technologiczne wśród ludzi pracujących na roli.