Dodaj do listy

Obraz walki narodowowyzwoleńczej w literaturze XIX wieku

Historia Polski to historia wielu wojen i zrywów niepodległościowych. Z jednego z najpotężniejszych państw europejskich (XVI wiek) Polska stała się krajem zniszczonym przez wewnętrzne spory. Doprowadziły one ostatecznie do rozbiorów i kraj stracił niepodległość na 123 lata. Okres ten był nieustannym bojem o niepodległość. Polacy nie tracili nadziei na odzyskanie wolności. Na przestrzeni 123 lat niewoli Polacy walczyli z zaborcami poprzez konspirację, powstania, a także poprzez szereg zmian gospodarczych i społecznych. Walka narodowowyzwoleńcza stała się jednym z głównych motywów literatury XIX wieku. Pisarze i poeci przyjmując rolę Tyrteusza zagrzewali naród do walki, analizowali losy powstań, dociekali błędów i starali się podnosić Polaków na duchu. Ojczyzna stała się najważniejszą wartością, dla której trzeba było żyć, tworzyć i umierać.

Problem walki narodowowyzwoleńczej był szczególnie ważny w dobie romantyzmu. Wiązało się to z ostrymi represjami caratu wobec Polaków w tym czasie. Poeci powoływali się na twórczość antycznego pisarza Tyrteusza. Swoimi wierszami zagrzewali rodaków do boju. Adam Mickiewicz w Konradzie Wallenrodzie wykorzystał realia czternastowiecznej Litwy zagrożonej najazdami Krzyżaków do zaprezentowania Polakom sposobu walki z zaborcą. Główny bohater Bohater T. Różewicz Kartoteka, bohater główny; należy do pokolenia Kolumbów
Wygląd: Brak informacji w utworze, bohater niczym się nie wyróżnia, nie ma cech szczególnych, jest zwykły, przeciętny,...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
utworu jest targany sprzecznymi emocjami. Musi dokonać wyboru pomiędzy walką honorową, lecz nieskuteczną a walką podstępną, lecz nie godną rycerza. By zwyciężyć Krzyżaków, przeniknął do ich szeregów i zdobył ich zaufanie. Został wybrany na Wielkiego Mistrza zakonu i dzięki temu mógł w pełni przeprowadzić plan zniszczenia. Utwór poprzedza cytat z Księcia Nicollo Machiavellego: " Macie bowiem wiedzieć, że są dwa sposoby walczenia…trzeba być lisem i lwem." Wallenrod zdaje sobie sprawę, że tylko walka lisa może przynieść zamierzony cel. Mickiewicz dowodzi, że bunt, spisek i walka konspiracyjna dają szansę pokonania silniejszego wroga. Wymagają jednak wielkiego poświęcenia, gdyż dla ojczyzny trzeba zrezygnować ze swojego honoru.

W Dziadach cz. III - najwybitniejszym dramacie romantycznym epoki, Mickiewicz wyłożył idee mesjanizmu i prometeizmu. Główny bohater przemienia się w celi więziennej i z romantycznego kochanka staje się bojownikiem o sprawę wolności narodu. Czuje się jednostką wybitną, która może poprowadzić Polaków do wyzwolenia. Sam o sobie mówi: "Ja kocham cały naród! - objąłem w ramiona wszystkie przeszłe i przyszłe pokolenia". Mickiewicz zaznacza również, że Polacy są podzieleni między sobą. W scenie Salonu warszawskiego ukazuje młodych patriotów i ludzi, których w ogóle nie interesuje los narodu i takich, którzy zaprzedali Polskę. Jeden z uczestników rozmów w salonie, Wysocki, mówi o narodzie polskim:

" Nasz naród jak lawa,

Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa,

Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi.

Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi".

O wartości Polaków decyduje ta wewnętrzna warstwa - spiskujących i walczących patriotów.

Ksiądz Piotr w widzeniu, które zsyła na niego Bóg, obserwuje Polskę, która jest przybijana do krzyża niczym Mesjasz. Według wieszcza, Polska musi cierpieć i umrzeć, by potem zmartwychwstać. Dzięki swej męczeńskiej śmierci wyzwoli także inne narody z niewoli.

Mickiewicz prawie we wszystkich swoich utworach nawiązywał do walki Polaków o wolność. Akcja Akcja papier wartościowy będący dowodem udziału jego właściciela w spółce akcyjnej. Posiadanie akcji upoważnia właściciela do głosowania na zebraniach akcjonariuszy oraz do uzyskiwania dywidendy,... Czytaj dalej Słownik geograficzny Pana Tadeusza, najsłynniejszej polskiej epopei, toczy się w ostatnich latach panowania cesarza Napoleona. Jacek Jacek W. S. Reymont Chłopi, bohater epizodyczny; brat dziedzica z Wólki. Brał udział w powstaniu styczniowym. Kuba Socha, parobek Boryny, wyniósł go rannego z bitwy na własnych plecach. Po wielu latach... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Soplica - ksiądz Robak pełni funkcje emisariusza, który ma przygotować Polaków na walkę pod wodzą cesarza o odzyskanie niepodległości. Były to czasy pełne optymizmu, kiedy naród polski głęboko wierzył w wolność Rzeczpospolitej.

Również Juliusz Słowacki bardzo często poruszał w swojej twórczości motyw walki o wolność. W Kordianie pisarz podjął polemikę z Adamem Mickiewiczem. Nie uznawał bowiem jego idei mesjanizmu. Uważał, że porównanie Polski do Chrystusa jest bluźnierstwem. Główny bohater dramatu, po pełnej przygód podróży po Europie, podejmuje decyzję walki o wolność w myśl idei "Polska Winkelriedem narodów". Jednak społeczeństwo polskie jest podzielone i nie gotowe do walki. Arystokracja Arystokracja B. Prus Lalka, bohater zbiorowy; Prus bardzo celnie przedstawia tą grupę społeczną: "Cała ta ludność, między którą ostrożnie przesuwali się wygalonowani lokaje, damy do towarzystwa, ubogie kuzynki... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum zachwyca się potęgą rosyjskiego cara a spiskowcy uważają, że zamach na nowego króla byłby grzechem. Słowacki, zwłaszcza w scenie Przygotowania, oskarża przywódców powstania listopadowego o nieudolność i tchórzostwo. Ukazuje bezsens działań jednostkowych. Nie można samemu dokonać przewrotu, który przyniesie wolność. Natomiast cechę patriotyzmu uważa za najwyższą i najbardziej wartościową.

W 1983 roku doszło do wybuchu powstania styczniowego. Po trwających prawie rok walkach powstanie upadło, a wobec jego organizatorów i uczestników rozpoczęły się ostre represje. Klęska tego powstania załamała naród polski, który uznał, że taki sposób walki nie przyniesie żadnych korzyści. Postanowili, więc walczyć inaczej. W 1864 roku narodziło się nowe pokolenie. Pozytywiści oparli swój sposób walki na teorii organicyzmu i utylitaryzmu. Uważali, że najpierw trzeba przeprowadzić w narodzie szereg zmian społecznych, ekonomicznych i gospodarczych, aby później silny wewnętrznie naród mógł zawalczyć o niepodległość. Pozytywiści chcieli dokonać zmian w oparciu o hasła pracy organicznej i pracy u podstaw. Był to program oświecenia i zreformowania najuboższych warstw społecznych. Proponowano również emancypację kobiet i przygotowanie ich do samodzielnego życia, bez zależności od mężczyzn; asymilacje Żydów i filantropiom społeczny, Te reformy miały wzmocnić wewnętrznie naród. Pozytywiści też często odnosili się w tekstach literackich do powstania styczniowego. Jednym z takich utworów jest Lalka Bolesława Prusa. Główny bohater, Stanisław Wokulski to człowiek wychowany w duchu idei romantycznej walki powstańczej. W momencie wybuchu powstania zostaje zmuszony do przerwania studiów w warszawskiej Szkole Głównej i wzięcia udziału w powstaniu. Jako uczestnik walki przeciwko zaborcy zostaje potem zesłany na Sybir. Powrócił do Warszawy dopiero po kilku latach i został subiektem w sklepie Minclów. Dzięki swej ciężkiej pracy dorobił się majątku. Po upadku powstania przyjął idee pozytywistów, które skrupulatnie realizował. Był filantropem, zajmował się najbiedniejszymi, wierzył w idee nauki i pracy. W Wokulskim stopiły się dwie idee walki o wolność: romantyczna i pozytywistyczna. Tymczasem przyjaciel Wokulskiego, subiekt Ignacy Rzecki to uczestnik walk na Węgrzech i powstania styczniowego. Jest idealistą politycznym, który całym sercem jest oddany romantycznej wizji walki o wolność. Wspomina czasy walk napoleońskich. W osobie cesarza Francuzów dopatrywał się możliwości wyzwolenia ojczyzny. Nie przyjmował do wiadomości, że są to nierealne pragnienia. Rzecki to niepoprawny patriota, który we wszystkich działaniach Wokulskiego chciał widzieć działania walki spiskowej. Nie dane jest mu jednak doczekać odzyskania niepodległości.

Eliza Orzeszkowa w powieści Nad Niemnem podejmuje problematykę realizacji haseł pozytywistów. Wyznacznikiem postępowania bohaterów jest stosunek do pracy. Pisarka przedstawia społeczeństwo polskie jako organizm. Arystokracja to warstwa najbardziej "chora", która nie interesuje się losem narodu, obchodzą ja tylko zabawy i podróże. Warstwę te reprezentuje Zygmunt Korczyński i Teofil Różyc. Ziemiaństwo i szlachta zaściankowa to najzdrowsze warstwy społeczne. Uważają, że tylko dzięki ciężkiej pracy można budować potęgę narodu, która kiedyś doprowadzi do odzyskania wolności. Stosunek do ziemi jest tożsamy ze stosunkiem wobec zaborców. Ten, który dba o swoją ziemię, walczy przeciwko nim. Pisarka podkreśla, że tylko zjednoczony i pracowity naród ma szansę na odzyskanie wolności.

Do najsłynniejszych twórców powieści historycznej bezsprzecznie należy Henryk Henryk Pieśń o Rolandzie, bohater epizodyczny; bratanek Ryszarda Starego, jeden z doradców Karola
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Sienkiewicz. Pisał on swoje książki " ku pokrzepieniu serc". Pokazywał te momenty historii kraju, z których silny naród polski wychodził zawsze zwycięsko. Pisarz uważał, że Polacy w ciężkich chwilach są gotowi zjednoczyć się i walczyć w obronie państwa. Zaznacza, że nawet z sytuacji beznadziejnej można znaleźć wyjście. Jeden z badaczy literatury pozytywistycznej, Józef Kotarbiński napisał o Sienkiewiczu: " Nauczył masy myśleć i czuć po polsku, on wskrzesił ducha narodowego skinieniem czarodziejskiej różdżki swojego talentu (…) w chwili najbardziej potrzebującej takiego cudu." Wszystkie powieści historyczne Sienkiewicza: Trylogia, Quo Vadis, Krzyżacy miały wyzwolić w narodzie nadzieje na wolność.

Bardzo często do powstania styczniowego nawiązywali twórcy późnego pozytywizmu i modernizmu. Rozważano problem klęski powstania i zastanawiano się, gdzie zostały popełnione błędy. Do takich utworów można zaliczyć nowelę Elizy Orzeszkowej Gloria Victis. Dzięki nietypowemu układowi kompozycyjnemu pisarka uzyskała ciekawy efekt. Przyroda opowiada historię losów trójki powstańców. Ludzie Ludzie J. R. R. Tolkien Hobbit, czyli tam i z powrotem, bohater zbiorowy; ludzie Trzeciej Epoki są zupełnie podobni do ludzi współczesnych. Tak jak dzisiaj zdarzają się wśród nich postacie niezwykłe, szlachetne,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum ci darzą się uczuciami, lecz muszą zginąć w imię ojczyzny. Tylko przyroda nuci hymn "chwały zwyciężonym". Mimo, że polegli, są moralnymi zwycięzcami, bo nie zapomnieli o najwyższych wartościach.

Do utworów tego nurtu można zaliczyć również twórczość Stefana Żeromskiego. Opowiadanie Opowiadanie Podstawowa forma wypowiedzi (obok opisu), przedstawiająca przebieg zdarzeń w ich następstwie czasowym. Do głównych wyróżników opowiadania należą: gramatyczna forma czasu przeszłego, podkreślanie... Czytaj dalej Słownik terminów literackich Rozdziobią nas kruki, wrony to surowa ocena powstania. Główny bohater opowiadania to Szymon Winnych, powstaniec, który w końcowej fazie walk dowozi Polakom broń. Zostaje jednak rozstrzelany przez Rosjan. Wkrótce nad jego zwłokami pojawia się stado żerujących ptaków. Następnego dnia nad ciałem powstańca zjawia się chłop, który bezcześci zwłoki swego rodaka, ograbiając je ze wszystkiego, co posiadał. Żeromski oskarża warstwy rządzące za lata nietolerancji i wyzysku chłopstwa. Ci, nie widząc celu walki w powstaniu, nie przyłączyli się do niego. Autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum pisze: " Chłop zemścił się za lata niewoli". Scena ograbiania zwłok Winrycha jest bardzo symboliczna, obrazuje bowiem stan świadomości i stosunek chłopstwa do powstania. Nikt nie uświadomił chłopstwu konieczności wspólnej walki w imię wolności, nikt nie zadbał o poprawę losu najbiedniejszych warstw społecznych. Gdyby zajęto się sprawą chłopską finał powstania mógłby być inny. Autor przestrzega również, że jeżeli nie zostanie zmieniony układ społeczny to "rozdziobią nas kruki, wrony". Zaborcy zniszczą polskość tak, jak wrony "wyjadały mózg Winrycha".

Do powstania styczniowego nawiązuje również Wierna rzeka. Jest to historia arystokraty - Józefa Odrowąża, który został ranny podczas walki w powstaniu. Leży na polu bitwy i obserwuje, z jakim okrucieństwem Rosjanie dobijają rannych i znęcają się nad zwłokami zabitych. W takim stanie trafia pod opiekę Salomei Brynickiej, która ratuje życie rannemu Odrowążowi, potem leczy i ukrywa w swoim dworku. Salomea była patriotką. Kierowała się zasadą: "dla ojczyzny jest najpierwszy obowiązek Polska, a dopiero na drugim miejscu stoi familia". Młodych połączyła miłość, jednak matka Matka B. Schulz Sklepy cynamonowe, bohaterka epizodyczna; jest w opowieści prawie nieobecna. Narrator nie zwraca na nią uwagi, nie dba o nią. Notuje jedynie, że wciąż się czesała lub leżała w salonie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Odrowąża nie dopuściła do mezaliansu. Salomea została sama rozpaczając nad "wierną rzeką". Żeromski również w tym utworze wysuwa oskarżenia wobec nieuświadomionego i pogardzającego kwestią powstania chłopstwa i wobec arystokracji, która nie chce się żadnych zmian społecznych, widząc w nich tylko towarzyski "mezalians".

W 1901 roku w Krakowie miała miejsce premiera jednego najwybitniejszych dramatów polskiej literatury. Wesele autorstwa Stanisława Wyspiańskiego traktuje o nieprzygotowaniu społeczeństwa polskiego do walki o niepodległość. Wyspiański poddaje ocenie chłopstwo i inteligencję. Stawia ich w obliczu możliwości wspólnej walki o wolność. Okazuje się jednak, że inteligencja Inteligencja B. Prus Lalka, bohater zbiorowy; warstwa ludzi wykształconych, którzy intelektualnymi umiejętnościami próbują zarobić na swoje utrzymanie. Niestety, zdolności i rzetelna wiedza nie mogą tego zapewnić:... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum jest pogrążona w marazmie dekadentyzmu a chłopomania jest tylko modą, a nie jak głoszą inteligenci - chęcią zbratania się z chłopstwem. Nie traktowali poważnie chłopów, o czym świadczy postawa Pana Młodego, który zastanawia się nad rzeczywistymi przyczynami swojego ożenku. Chłopi natomiast są zbyt nieufni wobec inteligencji i nie dojrzali do walki o idee wolności. Pamiętają przeszłość, kiedy to byli wykorzystywani przez warstwy rządzące. Naród, zatem jest nieprzygotowany do walki i niezdolny do jakiegokolwiek wspólnego działania. Dopóki nie dojdzie do prawdziwego zjednoczenia się warstw społecznych dopóty Polska nie odzyska niepodległości.

Literatura przez przeszło sto lat zagrzewała Polaków do walki o wolność. Pisarze i poeci rozważali w swoich utworach przebieg i przyczyny klęski powstań narodowowyzwoleńczych, proponowali zmiany, które należy przeprowadzić, aby walka przyniosła upragniony efekt. Główną wadą Polaków był brak gotowości do reform społecznych i akceptacji kwestii społecznej. Zapomnieli, że tylko "jednością silni" mogą wywalczyć niepodległość. Upragniona wolność przyszła dopiero po 123 latach. W 1918 roku, po zakończeniu I wojny światowej Polska znów wróciła na mapę Europy. Nie oznaczało to jednak końca wewnętrznych sporów i waśni.