Dodaj do listy

Realizacja programowych haseł pozytywizmu w nowelach i „Lalce”.

Literatura stanowiła w pozytywizmie, jak i w każdej innej epoce, obszar, na którym najpełniej i najdobitniej realizowały się hasła i ideologie.

Pierwszym zagadnieniem było hasło "pracy u podstaw", zainteresowanie kwestią wiejską i jej problemami oraz wsparcie ludzi najbardziej tego potrzebujących.

Ten temat porusza H. Sienkiewicz w noweli pod tytułem "Szkice węglem". Pokazuje on "ciemnotę" i nieświadomość społeczności chłopskiej, brak umiejętności korzystania z własnych praw i roszczenia swoich przywilejów, niezachwianą wiarę w szczerość każdego wyższego urzędnika, jako człowieka inteligentnego i wykształconego: księdza, dziedzica, pisarza gminnego. Przez swoją ufność i naiwność padali ofiarą różnorakich spisków, manipulacji i wyzysku. To wszystko ukazuje przypadek Rzepy, którego niewiedzę wyzyskuje bezlitosny Zołzikiewicz i wręcza mu sfałszowany przydział do wojska. Ten załamany, zatroskany o to, co stanie się z jego rodziną zaczyna nadużywać alkoholu, a jego zrozpaczona małżonka próbuje się odwoływać, szukać pomocy ale wszystkie drzwi są przed nią zamykane. Trafia ona albo na osoby niekompetentne, jak ksiądz czy dziedzic, które nie mogą lub nie chcą jej pomóc, albo znowuż nie umie wybronić męża przez nieugiętymi urzędnikami. Wreszcie poświęca siebie, swoje ciało i ulega Zołzikiewiczowi, za co zostanie zamordowana przez swojego urażonego męża.

Natomiast w "Antku" przypatruje się Sienkiewicz skomplikowanemu dzieciństwu głównego bohatera, wywodzącego się ubogiej rodziny. Choć młodzieniec wykazuje się niezwykłymi umiejętnościami i życiową energią, chciałby nauczyć się zawodu, by pomóc sobie i matce, nie ma na to szans. Wiejski nauczyciel Nauczyciel T. Różewicz Kartoteka, bohater epizodyczny; przychodzi do Bohatera, by po dwudziestu latach przeprowadzić egzamin maturalny. Nauczyciel egzaminuje Bohatera z historii. Starzec w zastępstwie Bohatera... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum zamiast wychowywać i kształcić uczniów zapędza ich do pracy w swoim dobytku, żądając jeszcze od rodziców wynagrodzenia, pomimo, że płaci mu urząd gminny. Natomiast miejscowy kowal Kowal B. Prus Przygoda Stasia, bohater drugoplanowy; to poczciwy, prosty, pracowity chłop. W interesach wykazuje się sprytem, na przykład, gdy odpowiada młynarzowi, że chciałby i jego córkę, i pieniądze.... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum nie wpuszcza praktykantów do swojego zakładu, żeby przypadkiem nie stworzyć dla siebie przyszłej konkurencji. W tej sytuacji zrozpaczona matka Matka B. Schulz Sklepy cynamonowe, bohaterka epizodyczna; jest w opowieści prawie nieobecna. Narrator nie zwraca na nią uwagi, nie dba o nią. Notuje jedynie, że wciąż się czesała lub leżała w salonie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum zostaje zmuszona do wyprawienia swego syna do miasta, by tam poszukał sobie pracy.

Natomiast w "Miłosierdziu gminy" M. Konopnickiej widzimy bestialskie traktowanie osób podstarzałych, wegetujących już tylko, czekających na kres swojego ludzkiego żywota. Są oni wystawieni na aukcji przez gminę, która tym samym chce się pozbyć niewygodnego ciężaru i oddać "go" komuś, kto dostanie za to dofinansowanie. Oczywiście licytacje wygrywa ten, który zgodzi się wziąć takiego człowieka za jak najmniejszą dopłatą. Jest to początek wielkiego cierpienia tych ludzi, ich sponiewierania, które przyspiesza rychło koniec. Obraz, który stworzyła autorka jest przestrogą przed niewłaściwe pojętą ideą opieki społecznej!

Innym motywem pojawiającym się na łamach pozytywistycznej nowelistyki jest hasło równości społecznej, zniwelowania dzielących ludzi elementów, niesprawiedliwości.

Hasło to pojawia się w "Powracającej fali" B. Prusa, gdzie autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum jaskrawo nakreśla sytuację konfliktową pomiędzy społecznością proletariacką a kapitalistyczną. Miejscem akcji jest pruski zabór, w którym pisarz Pisarz literat.
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
umiejscawia fabrykę Gotlieba Adlera, byłego niemieckiego robotnika, któremu udało się szybko wzbogacić. Teraz nie pamięta już o dawnych czasach, staje się srogim i gwałtownym kapitalistą, który w ogóle nie liczy się ze swoimi podwładnymi, nie okazuje im ani krzty szacunku, nie liczy się z ich problemami, zdrowiem. Jedyną wartością dla Adlera ma jak największy dochód jego fabryki. Nawet w stosunku do swego najgorliwszego pracownika - Gosławskiego jest bezwzględny, co kończy się nieszczęśliwym wypadkiem Polaka w czasie pracy spowodowanego przemęczeniem. Gosławski wkrótce po tym umiera, gdyż Adler ociągał się z wezwaniem lekarza.

Kolejnym podstawowym hasłem pozytywistycznym była również "praca organiczna".

Ta kwestia została szeroko zarysowana w czołowej powieści pozytywistycznej: "Lalce" B.Prusa. Autor wytyka w niej błędy Polaków popełniane na płaszczyźnie gospodarczej. Właściwie w ówczesnej Polsce nie istniała dobrze rozwinięta przedsiębiorczość, gdyż tamtejsza społeczność bała się ryzyka, nie chciała robić niczego w oparciu o intuicję i przeczucie. Żadnych ryzykownych przedsięwzięć, operacji. Polacy wyznawali metodę drobnych kroczków, monotonnej ewolucji. Wynikało to także stąd, że po prostu nie posiadali odpowiedniej gotówki do zainwestowania a także, z tego, że nie mieli w tej materii żadnego doświadczenia i wykształcenia. Do tego wszystkiego od wielkich interesów odstręczał ich fakt, że była to dziedzina dominacji obcych nacji, jak choćby Żydów czy Niemców. Jedyną warstwą naprawdę zamożną, posiadająca odpowiednie fundusze była arystokracja. Ale ich wadą był totalny marazm, zupełna nieumiejętność dobrego zorganizowania, apatyczna postawa wobec świata. Na nic nie potrafią się zdecydować, nie wykazują żadnego wigoru i energii, nawet dobrze zapowiadająca się spółka z Wokulskiem nie wzbudza w nich entuzjazmu. Dlatego tak ukazana arystokracja Arystokracja B. Prus Lalka, bohater zbiorowy; Prus bardzo celnie przedstawia tą grupę społeczną: "Cała ta ludność, między którą ostrożnie przesuwali się wygalonowani lokaje, damy do towarzystwa, ubogie kuzynki... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum niepotrafiąca wybawić z kłopotów samych sobie, na pewno nie była zdolna do wyciągnięcia z opresji reszty społeczności i podźwignięcia gospodarki państwowej a także wdrażania w życie pozytywistycznej ideologii.

Ostatnim zajmującym ideałem epoki pozytywizmu była kwestia żydowska i ich asymilacja.

Tym postulatem zajmuje się między innymi M. Konopnicka w noweli: "Mendel Gdański", której główną postacią jest żydowski handlarz mieszkający przez niemal całe swoje życie w Warszawie, kochający to miasto Miasto intensywnie zabudowany obszar zamieszkiwany przez ludność wykonującą zawody pozarolnicze. Głównymi cechami miasta są:
zwarta zabudowa; duża gęstość zaludnienia; zatrudnienie ludności w...
Czytaj dalej Słownik geograficzny
całym sercem, uważający je za swoją jedyną ojczyznę i prawdziwy dom. Wydaje się, że pozostali mieszkańcy także się z nim zasymilowali, uznali go "za swojego", aż tu pewnego dnia wybuchł ruch antysemicki, niewyobrażalna agresja owładnęła tłum, który zaatakował nawet jego, tego, który czuł się w tym mieście, jak we własnym domu. Zwolennicy asymilacji Żydów podkreślali, że niechęć polska Polska Rzeczpospolita Polska. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim. Powierzchnia 312 685 km2. Liczba ludności 38 641 tys. (2001 r.). Stolica Warszawa. Język urzędowy polski. Jednostka... Czytaj dalej Słownik geograficzny wobec tego narodu nie jest oparta na żadnych racjonalnych argumentach i jest wynikiem wciąż oddziałujących stereotypów, a brak tolerancji wśród Polaków przekreśla możliwość stworzenia w pełni cywilizacyjnego i nowoczesnego państwa.

Również w "Lalce" B. Prusa społeczność warszawska ze sceptycyzmem i dystansem podchodzi do Żydów, czego częstą przyczyną był fakt, że Żydzi bardzo chętnie odgradzali się od innych, tworzyli hermetyczne grupki zamieszkujące dane miejsce. Ponadto byli dynamiczni i praktyczni, doskonale radzili sobie w interesach, posiadali znaczne dochody i zwiększające się majątki, co znowuż było przyczyną zawiści, wrogości i niechęci wobec nich ze strony Polaków nieumiejących ocenić ich pracowitości i pragmatyczności w sposób obiektywny. Często stają się ofiarą napaści, jak choćby żydowski subiekt z galanterii Wokulskiego- Szlangbaum, który co chwila był atakowany przez innych pracowników.