Dodaj do listy

Motywy literackie.

1) Artysta: to twórca lub odtwórca dzieła sztuki, a także człowiek, który odznacza się mistrzostwem w jakiejś dziedzinie, mistrz, znakomitość. Często jest obdarzony nieprzeciętną wrażliwością oraz zdolnościami dostrzegania rzeczy niedostępnych dla przeciętnego człowieka.

  1. Artyści przedstawieni w mitologii greckiej:
  • Apollo: był patronem wieszczów i śpiewaków, a także poetów, których nazywano "dziatwą Apollina". Sam grał w sposób mistrzowski na cytrze.
  • Marsjasz: bardzo utalentowany flecista. Wyzwał Apollina na pojedynek. Przegrał, za co spotkała go okrutna kara. Apollo przywiązał Marsjasza do drzewa i obdarł żywcem ze skóry.
  • Atena: była jedyną boginią, która zajmowała się tkactwem i wyszywaniem.
  • Arachne: była to księżniczka, która stanęła do zawodów w wyszywaniu z Ateną. Wygrała, lecz bogini podarła pracę rywalki. Arachne powiesiła się z rozpaczy, a Atena, zdawszy sobie sprawę ze swojego niepohamowanego gniewu, przywróciła życie księżniczce, lecz zamieniła ją w pająka.
  • Hefajstos: był najbardziej pracowitym z bogów. Wykonywał zawód kowala. I choć profesja ta mogła wydawać się niegodna bywalca Olimpu, to jego prace były prawdziwymi dziełami sztuki. Był autorem między innymi pięknej tarczy dla Achillesa.
  • Orfeusz: pięknie śpiewał i zachwycająco grał na lutni. Udał się do Hadesu aby odnaleźć Eurydykę. W królestwie podziemia jego muzyka oddziaływała nawet na straszliwe Erynie.
  • Dedal: był konstruktorem, architektem, ale także artystą. Jego największym osiągnięciem było zbudowanie ogromnego labiryntu dla Minotaura.
  1. Biblia:
  • Król Dawid: odegrał ogromną rolę w powstaniu Psałterza w Starym Testamencie. Przyjmuje się, że król jest autorem około siedemdziesięciu trzech psalmów. Król Dawid słynął jako poeta i muzyk.
  • Salome: córka Herodiady, tańczyła na urodzinach Heroda. Zażądała od niego głowy Jana Chrzciciela. Postać ta była inspiracją dla twórców modernistycznych.
  1. Średniowiecze:
  • W epoce wieków średnich sztuka powstawała przede wszystkim dla chwały Boga (ad maiorem Dei gloriam), dlatego też autorzy często pozostawali anonimowi. Wierzono też, że wielkość dzieła osądzi upływający czas, a zatem nie nazwisko artysty było istotne lecz kunszt samego dzieła, które miało dać nieśmiertelność twórcy.
  • Waganci, goliardzi: wędrowni studenci, uczący się na uniwersytetach europejskich. Tworzyli pieśni biesiadne, satyry i erotyki.
  • Jokulatorzy, histrioni: wędrowni aktorzy. Ich działalność poddawana była ostrej krytyce Kościoła.
  • Trubadurzy: poeci, kompozytorzy i śpiewacy występujący na dworach francuskich w XII i XIII wieku.
  1. Renesans:
  • W dobie renesansu panowało przekonanie, które niezwykle często przedstawiano w sztuce, że największym twórcą i artystą jest Bóg. Widoczne jest to nie tylko w malarstwie Michała Anioła i jego ikonicznym pod tym względem dziele Stworzenie Adama, pokrywającym sklepienie w Kaplicy Sykstyńskiej, lecz także w literaturze. Bóg jest nie tylko Stwórcą świata, lecz także doskonałym artystą, reżyserem dziejów świata - theatrum mundi. Topos ów porusza Jan Kochanowski w swych pieśniach.
  • Artysta był także przedmiotem zainteresowań literackich Szekspira. W dramacie pt.: Hamlet została przedstawiona grupa teatralna, która pomogła tytułowemu bohaterowi upewnić się czy jego podejrzenia wobec króla Klaudiusza - mordercy były słuszne.
  1. Barok:
  • W polskiej kulturze szlacheckiej doby baroku, artystą był ziemianin, cieszący się "pożytkami" sielskiego życia w dworku, opiewał je i umieszczał w domowej księdze silvae rerum. Zadaniem twórcy epoki barokowej było także krzewienie wiary chrześcijańskiej oraz patriotyzmu. Popularną formą pisarską było też pamiętnikarstwo i kronikarstwo.
  1. Oświecenie:
  • Oświecenie w Polsce stawiało przed twórcą przede wszystkim cele dydaktyczne. Artysta uświadamiał społeczeństwu jak istotną rolę powinna zajmować w życiu każdego obywatela oświata, kultura i patriotyzm. Literatura tamtego okresu dostrzegała zatem prawdziwą sytuację artystów, którzy często głodowali, byli niedoceniani i ignorowani przez niewykształcone społeczeństwo. Problem ten porusza satyra Adama Naruszewicza Chudy literat.
  1. Romantyzm:
  • Artysta - romantyk poznaje świat poprzez intuicję, natchnienie oraz współczucie. Jest zatem indywidualistą, buntownikiem i geniuszem, posiadającym wyobraźnię, czyli nieprzeciętną zdolność tworzenia obrazów i wizji nie posiadających odpowiednika w rzeczywistości.
  • Artystą romantycznym jest Konrad z III części Dziadów - jego prometejska postawa ma pomóc ludzkości, nawet za cenę wiecznego potępienia dla buntownika przeciw majestatowi Boga.
  • Mickiewicz przedstawia też poetę postawionego wobec piękna, siły i potęgi natury w Sonetach Krymskich.
  • Problem artyzmu porusza Cyprian Kamil Norwid w Czarnych kwiatach, Ad leones czy też w wierszu Fortepian Szopena, w którym zawarł główną myśl, iż jednostka posiadające wybitne uzdolnienia przeważnie nie znajduje zrozumienia wśród współczesnych mu ludzi. Ilustruje tę myśl obraz zrzuconego na bruk fortepianu, na którym niegdyś grał Fryderyk Szopen.
  1. Pozytywizm:
  • Artysta miał być przede wszystkim miłośnikiem nauki. Miał być także krzewicielem oświaty w środowiskach zacofanych i biednych. Była to rola jaką winien był artysta społeczeństwu. Stąd naczelne hasła pozytywistyczne - pracy organicznej i pracy u podstaw.
  • Artysta w literaturze polskiej miał być także patriotą, któremu pejzaż i codzienna polska rzeczywistość dostarczały natchnienia. Krytykowano zatem postawy twórców, którzy nie potrafili docenić krajobrazu narodowego i wyjeżdżali za granicę aby tam podziwiać piękno widoków i życia. Jednocześnie podważano ich zdolności artystyczne. Eliza Orzeszkowa w powieści Nad Niemnem przedstawiła artystę malarza Zygmunta Korczyńskiego, który uważał się za niezwykle utalentowanego. Jedyną przeszkodą w twórczej pracy była monotonia polskiego pejzażu. Uważał on, że jedynie przepiękne krajobrazy południowej Europy są w stanie zaspokoić jego wymagania twórcze. Podobnie Henryk Sienkiewicz w noweli Janko Muzykant kontrastuje biedę i zacofanie polskiej wsi z ignorancją arystokracji. Zaraz po tym jak uzdolniony muzycznie Janko zmarł, wrócili mieszkańcy pobliskiego dworu z Włoch, narzekając, że w Polsce nie spotyka się takich talentów jak w Italii, gdzie wyszukuje się uzdolnionych artystów i popiera się ich działalność.
  • W powieści Lalka Bolesława Prusa, przedstawiony został artysta - skrzypek o wątpliwym talencie. Jedynym jego atutem była uroda, więc kochały się w nim wszystkie panny z towarzystwa, posiadające ambicje
  1. Młoda Polska:
  • Manifest Stanisława Przybyszewskiego Confiteor: zawarł w nim tezy, że sztuka nie ma żadnych obowiązków poza estetycznymi, że jej treścią ma być jedynie dusza twórcy, a artysta jest dzięki swym twórczym zdolnościom postawiony najwyżej w hierarchii ludzkich istnień. Główne założenia tego manifestu głosiły, że sztuka jest szczerym odtworzeniem duszy we wszystkich jej przejawach, jest też celem samym w sobie, wyzwolona ze służby jakimkolwiek ideom, jest wręcz religią, której kapłanem jest artysta, stojący ponad społeczeństwem i ponad światem.
  • Artysta - dekadent: pojęcie dekadentyzmu sprecyzował Charles Baudelaire. Dekadencja była dla niego synonimem znużenia, jakie jest owocem najwyższego stanu cywilizacji, wyrafinowania, przesytu, zmysłowości, pogardy dla zdrowia, instynktów życiowych dla norm etycznych i społecznych. Stąd postaci dekadentów w literaturze polskiej. Pierwszą powieścią dekadencką było Bez dogmatu Henryka Sienkiewicza, nieco późniejszą - Próchno Wacława Berenta.
  1. Dwudziestolecie międzywojenne:
  • W związku z odzyskaniem przez Polskę niepodległości artyści zwalniali sztukę z posłannictwa narodowego. Sztuka zatem zaczęła przedstawiać życie codzienne, zwyczajność, przedmiotem przedstawienia był człowiek z ulicy, z tłumu, sięgano do romantycznej tradycji literackiej.

2) Bezdomność: może być ona rozumiana dosłownie, a także metaforycznie, symbolicznie - dom jako własne miejsce w świecie, poczucie więzi i miłości, rodziny.

  1. Bezdomność w mitologii greckiej:
  • Dedal: był niezwykle i wszechstronnie uzdolnionym architektem, rzemieślnikiem, artystą. Jego rodzinnym krajem były Ateny. Został jednak wygnany ze swej ojczyzny, gdyż popełnił zbrodnię - zabił Talosa. Król Krety - Minos przyjął go do siebie jako nadwornego konstruktora i architekta. Dedal zbudował labirynt dla Minotaura. Król Krety więził Dedala i nie pozwalał mu opuszczać wyspy. Bał się, że architekt zdradzi sekrety dotyczące labiryntu.
  • Odyseusz: był królem Itaki. Brał udział w trwającej dziesięć lat wojnie trojańskiej. Przez następne dziesięciolecie skazany był przez bogów na tułaczkę. Jego wierna żona Penelopa czekała na niego i przez cały ten czas pozostawała mu wierna.
  1. Biblia:
  • Starym TestamencieKsiędze Rodzaju pierwsi ludzie Adam i Ewa, zostali wygnani z ogrodu Eden za popełnienie grzechu pierworodnego. Ponieważ człowiek od tej pory poznał dobro i zło, musiał sam sobie radzić z przeciwnościami życia, z bólem, cierpieniem, musiał też sam uprawiać ziemię, z której został wzięty.
  • Księga Rodzaju przedstawia też dzieje jednego z synów Jakuba, Józefa, który został sprzedany przez braci i był niewolnikiem w Egipcie.
  • Księdze Wyjścia opisana została wędrówka ludu Izraela do Ziemi Obiecanej. Przewodnikiem był Mojżesz. Wędrówka ta trwała czterdzieści lat.
  • Księdze Hioba opisane zostało życie wiernego sługi bożego, stracił dom, rodzinę i zdrowie, a jednak nie poddał się i nie stracił wiary w Boga.
  • Nowy Testament przedstawia okoliczności, w jakich Jezus przyszedł na świat. Brzemienna Maryja musiała wraz z Józefem udać się do Betlejem na wielki spis ludności. Kiedy dotarli do miasta, nie było dla nich nigdzie miejsca, aby mogli przenocować. Maryja urodziła więc Chrystusa w stajence. Nieco później Herod, kiedy usłyszał o narodzinach króla żydowskiego, wydał rozkaz, aby zabijać niemowlęta płci męskiej, więc zmuszeni byli uciekać do Egiptu i tam przeczekać rządy Heroda.
  • W pewnym sensie bezdomny jest także bohater Bohater T. Różewicz Kartoteka, bohater główny; należy do pokolenia Kolumbów
    Wygląd: Brak informacji w utworze, bohater niczym się nie wyróżnia, nie ma cech szczególnych, jest zwykły, przeciętny,...
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
    przypowieści o synu marnotrawnym, który postanowił odebrać od ojca swoją część majątku, a potem roztrwonił go. Nędza i poniżenie zmusiły go do powrotu do domu.
  1. Średniowiecze:
  • Józef Bédier Dzieje Tristana i Izoldy: Izolda została ocalona przez Tristana przed trędowatymi. Zaraz potem udali się do lasu moreńskoego, gdzie mieszkali w szałasie. Żywili się mięsem dzikich zwierząt, spali na mchu. Pomimo tego, że oboje byli wycieńczeni takim trybem życia, a ich odzież zniszczyła się, nie czuli cierpienia, gdyż bardzo się miłowali.
  • Legenda o świętym Aleksym: Po tym, jak święty Aleksy złożył śluby czystości, opuścił swoją żonę, pomimo tego, że była to noc poślubna. Porzucił dom rodzinny. Posiadane przez siebie bogactwa rozdał ubogim. Wędrował po świecie, wiodąc tułacze życie. Żył jak żebrak, często zmieniając miejsca pobytu. Po wielu latach powrócił do domu swojego ojca. Nikt go nie rozpoznał. Żył więc przez szesnaście lat pod schodami swojego własnego domu, znosząc w pokorze wszystkie upokorzenia.
  • Żywot świętego Franciszka z Asyżu: święty Franciszek opuścił dom rodzinny, wyrzekł się majątku, odziedziczonego po ojcu, który był bogatym kupcem i przez dwa lata wiódł życie pokutnicze i pustelnicze.
  1. Renesans:
  • William Shakespeare Król Lear: dwie córki króla Leara wygnały go z królestwa. Skazany więc był na życie żebracze.
  1. Barok:
  • Zbigniew Morsztyn Pieśń w ucisku: utwór ten przedstawia trudną sytuację Arian, którzy zostali wygnani z Polski. Osoba mówiąca w wierszu opowiada Bogu, że niektórzy ludzie uzurpują sobie prawo do tego by, decydować o losie innych. Arianie Arianie bracia polscy, religijny nurt reformacyjny, najbardziej radykalny i postępowy, wyłoniony z kościoła kalwińskiego. Arianie głosili pierwotne człowieczeństwo Chrystusa, który Bogiem stał się dopiero... Czytaj dalej Słownik terminów literackich zostali pozbawieni możności decydowania o tym, gdzie i w jaki sposób będą żyć.
  1. Romantyzm:
  • Johan Wolfgang Goethe Cierpienia młodego Wertera: tytułowy bohater cierpi z powodu bólu istnienia (weltschmertz), nie potrafi zatem odnaleźć swojego miejsca w świecie. Popełnia samobójstwo, gdyż nie czuje się związany ze światem, społeczeństwem, wręcz od nich ucieka. Werter mawiał o sobie, że jest Odysem, wiecznym pielgrzymem.
  • George Byron Giaur: bohaterem poematu jest szlachetnie urodzony obywatel Wenecji. Został zmuszony do tego aby wyjechać z ojczyzny. Przebywa w Grecji, gdzie czuje się wyobcowany, gdyż jest przedstawicielem innej narodowości, wyznaje inną religię, reprezentuje inną kulturę. Charakterystyczna jest skrajność uczuć Giaura. Zdolny on jest do niezwykle gorącej miłości ale też do zagorzałej nienawiści i żądzy zemsty. Klasztor, w którym mieszka jest dla niego jedynie tymczasową przystanią.
  • Adam Mickiewicz IV część Dziadów: Bezdomny jest Gustaw w sensie społecznym, gdyż nie godzi się na taki układ społeczny, w którym status majątkowy decyduje o tym, czy kochankowie mogą być razem czy nie. Gustaw jest także bezdomny pod względem ontologicznym, gdyż nie wiadomo do końca czy jest to żywy człowiek czy duch. Jego bezdomność pojmować można także dosłownie, gdyż po wielu latach powraca do rodzinnego domu, który popadł w ruinę, a jego mieszkańcy umarli.
  • Adam Mickiewicz Sonety Krymskie: podmiotem lirycznym jest poeta - pielgrzym. Przebywa on z dala od rodzinnego kraju. Jego myśli pochłonięte są zatem wspomnieniami o ojczyźnie. W sonecie Burza na statku podczas sztormu, ludzie modlą się i żegnają z bliskimi, jednak podmiot liryczny nie ma z kim się żegnać, czuje się bardzo samotny. Podobnie jak w sonecie Stepy Akermańskie, w którym podmiot liryczny biegnie myślą w strony ojczyste, pośród całkowitej ciszy, jaka panuje na stepach, nasłuchuje głosu z Litwy, do którego tęskni. Jednakże nikt nie woła, co może oznaczać nie tylko ogromną odległość dzielącą go od ojczyzny, lecz także to, że nikt w rodzinnych stronach nie nawołuje pielgrzyma - wygnańca i nikt na niego nie czeka.
  • Adam Mickiewicz Konrad Wallenrod: Krzyżacy porwali małego litewskiego chłopca, nadali mu imię Walter Alf. Chłopiec od dzieciństwa był pozbawiony domu, i chociaż wpajano mu zasady postępowania kultywowane przez niemiecki zakon rycerski, to za sprawą Halbana, Walter Alf nie zapomniał o swojej ojczyźnie. I chociaż na pewien czas do niej powrócił, zmuszony został do zastosowania podstępu. Po śmierci Konrada Wallenroda, Walter Alf podszył się pod jego nazwisko i powrócił do Prus, gdzie obwołano go mistrzem krzyżackim. Wybrał trudną drogę poświęcenia się ojczyźnie, rezygnując z życia u boku swej małżonki, a w końcu i z własnego życia.
  • Adam Mickiewicz III część Dziadów: bezdomnymi pozostają tu więźniowie, a potem zesłańcy na Sybir, którzy w kibitkach opuszczają ojczyznę. Wygnańcem jest także pielgrzym, pojawiający się w Ustępie III części Dziadów, który jest wyobcowany, przebywa w Petersburgu lecz nie posiada możliwości powrotu.
  • Juliusz Słowacki Kordian: tytułowy bohater opuszcza dom rodzinny i podróżuje po Europie. Poszukuje celu życia i swego miejsca na ziemi, jednak w każdym nowym miejscu spotyka go rozczarowanie. Na szczycie Mont Blanc dokonuje się jego przemiana wewnętrzna, a po powrocie do kraju staje się spiskowcem. Nie udaje mu się zabić cara. Ponosi klęskę.
  • Juliusz Słowacki Rozłączenie: podmiot liryczny jest tułaczem, tęskni on do kobiety, która pozostała w ojczyźnie. Rzeczywistość, w której przebywa adresatka wiersza została przedstawiona jako swojska, bezpieczna. Podmiot liryczny zaś zmuszony jest przebywać w świecie całkowicie mu obcym, groźnym. Osoba mówiąca w wierszu świadoma jest tego, że skazana została na wieczną tułaczkę i tęsknotę. Pozostają mu zatem jedynie marzenia o rodzinnym kraju.
  • Juliusz Słowacki Hymn Smutno mi, Boże: podmiot liryczny zwraca się do Boga, wyrażając swój smutek i przygnębienie. Wynikają one z tęsknoty za ojczyzną. Podmiot liryczny przebywa na obczyźnie, gdzie wszystko przypomina mu jego ukochany kraj lat dziecinnych. Nie jest pewien swego losu, obawia się, że przyjdzie mu umrzeć w obcym kraju.
  • Juliusz Słowacki Testament mój: osoba mówiąca w wierszu żegna się z bliskimi i przyjaciółmi. Przebywa w obcym kraju. Dręczy go świadomość własnej przemijalności oraz ogromna tęsknota do kraju. Odczuwa niezwykle wyraźnie samotność w obcym dla niego świecie emigracji.
  1. Pozytywizm:
  • Fiodor Dostojewski Zbrodnia i kara: główny bohater Rodion Raskolnikow jest człowiekiem wyobcowanym społecznie. Buntuje się przeciwko panującym w świecie porządkom. Tworzy zatem własną filozofię, w której dzieli ludzi na kategorie silnych i słabych. To doprowadza go do popełnienia zbrodni.
  • Maria Konopnicka Miłosierdzie gminy: gmina stara się zlikwidować problem bezdomności wśród starszych ludzi. Organizuje zatem licytację bezdomnych. Zamożni, kupują ich, deklarując się, że zapewnią im dach nad głową i wyżywienie. Jednak dochodzi do nadużyć ze strony "nabywców", gdyż zmuszają oni starszych i schorowanych ludzi do pracy ponad siły. Tytuł noweli jest zatem ironiczny.
  • Stefan Żeromski Siłaczka: bezdomna jest główna bohaterka - Stasia Bozowska, która wybrała poświęcenie i pracę dydaktyczną na rzecz ubogich. Nigdy nie posiadała własnego domu, nie założyła rodziny. Mieszkała w bardzo skromnych warunkach, całkowicie poświęciła się pracy nauczycielskiej.
  • Stefan Żeromski Ludzie bezdomni: Doktor Judym nigdy nie posiadał własnego domu. Wywodził się z biednej rodziny. Jego ojciec - szewc był alkoholikiem. Doktor Judym wychowywał się w domu ciotki, gdzie nie zaznał ciepła domowego ogniska. W dorosłym życiu także nie miał swego domu, prowadził "tułacze" życie. Jego bezdomność polegała też na społecznym wyobcowaniu. Nie należał już bowiem do warstwy społecznej, z której się wywodził, nie mógł także zostać przyjęty przez klasy wyższe, które zawsze zwracały by uwagę, że jest jedynie synem biednego szewca.

Bezdomna pozostaje także Joasia - nauczycielka, która mieszkała u swoich pracodawców. Nie posiadając stałego miejsca zamieszkania, marzyła o własnym domu, który miał być skromny lecz posiadający prawdziwą rodzinną atmosferę.

Na swój sposób bezdomny jest inżynier Korzecki, który popełnił samobójstwo. Uważał on, że dla niego brakuje miejsca na świecie, nigdzie nie mógł zaznać spokoju.

Bezdomnymi pozostają także ludzie, żyjący w makabrycznych warunkach w Warszawie, w Cisach czy w Zagłębiu, a także Wiktorowie, którzy zmuszeni zostali do emigracji i szukania pracy poza granicami kraju.

h) Młoda Polska:

  • Władysław Reymont Chłopi: Reymont pokazał, że w każdej społeczności istnieją hierarchie i podziały, w których jedni znajdują się na szczycie, a inni usytuowani najniżej nie posiadają nic, są zdani na łaskę i niełaskę innych ludzi. Nie posiadają oni ani własnej ziemi, ani domu. Takim człowiekiem była Agata, która w ciepłe miesiące mieszkała w chałupach chłopskich, pomagała w pracy gospodarskiej, a zimą musiała opuścić wieś i wiodła życie żebracze. Justynka także nie miała swojego domu, więc za pomoc i pracę u bogatych chłopów dostawała od nich wyżywienie i mieszkanie. Kuba i Witek pracowali u gospodarzy jako parobkowie, mieszkali w stajni, zapłatą była dla nich żywność i ubranie. Owa najniższa warstwa społeczna nie posiadała uznania wśród chłopów. Nie mieli wpływu na ważne decyzje podejmowane we wsi, nie byli zapraszani na spotkania.
  • Stefan Żeromski Przedwiośnie: bezdomnym jest niewątpliwie Cezary Baryka, który po wybuchu rewolucji i po tym, jak jego rodzice umarli, nie posiadał własnego domu. Mieszkał przez jakiś czas w Warszawie u Szymona Gajowca, a później w Nawłoci u swojego przyjaciela Hipolita. Żeromski zwraca w powieści uwagę na bardzo złe warunki życie chłopów w Chłodku, a także Żydów warszawskich, żyjących w nędzy.
  1. Literatura wojny i okupacji:
    • Wiersze poetów pokolenia Kolumbów: Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, Tadeusza Różewicza, którzy opisują dramat sytuacji, w jakiej znalazło się ich pokolenie. Starcili nie tylko domy, bliskich i przyjaciół, lecz także wolność i marzenia o przyszłości.
    • Gustaw Herling - Grudziński Inny świat: bohaterami są więźniowie przebywający w obozie jenieckim w Jercewie koło Archangielska. Nie mają domu, żyją w nieludzkich warunkach, są upokarzani. Zostali pozbawieni wolności.
    • Tadeusz Borowski cykl opowiadań Pożegnanie z Marią: autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum opisuje codzienne życie warszawiaków czasu okupacji. Panuje bieda, wielu ludzi nie ma własnych domów, muszą kraść lub kombinować aby przeżyć. Borowski opisuje też rzeczywistość obozową, w której panuje całkowite zezwierzęcenie obyczajów, przewartościowanie wartości i norm moralnych, a także bardzo ciężkie warunki życiowe.

j) Literatura powojenna:

    • Miron Białoszewski Pamiętnik z powstania warszawskiego: akcja Akcja papier wartościowy będący dowodem udziału jego właściciela w spółce akcyjnej. Posiadanie akcji upoważnia właściciela do głosowania na zebraniach akcjonariuszy oraz do uzyskiwania dywidendy,... Czytaj dalej Słownik geograficzny utworu toczy się w czasie powstania w warszawskiego. Narrator opowiada z perspektywy zwykłego obywatela, a nie żołnierza czy powstańca. Panuje chaos, bardzo wiele domów zostało zrównanych z ziemią. Pomimo swej bezdomności ludzie potrafią zorganizować żywność, ostrzec się przed niebezpieczeństwem i opuścić zagrożone zawaleniem lub bombardowaniem miejsce tymczasowego schronienia.

3) Miłość do ojczyzny:

  1. Średniowiecze:
    • Pieśń o Rolandzie: walka z wrogami religii chrześcijańskiej - Saracenami - jest wyrazem najwyższego oddania wobec Boga i wobec ojczyzny. Roland oddaje życie za Francję, której bronił przed niewiernymi. Jego ofiara nie poszła na marne, gdyż Saraceni zostali rozgromieni przez władcę Karola Wielkiego. Roland wierny pozostawał rycerskim ideałom, które głosiły miłość do Boga, władcy i ojczyzny.
  1. Renesans:
  • Jan Kochanowski w pieśni V O spustoszeniu Podola nawiązuje do wydarzenia, które miało miejsce w 1575 roku, kiedy to Turcy najechali Podole. W pieśni tej podmiot liryczny nawołuje szlachtę do działania przeciwko wrogom, odwołuje się do uczuć patriotycznych odbiorcy. Natomiast w pieśni XII O cnocie, mówi się o miłości do ojczyzny, która powinna być bezinteresowna, która nie zważa na zawiść ludzką. Taką cnotę nagrodzi Bóg, gdyż tylko ci, którzy służą ojczyźnie dostępują królestwa niebieskiego. W pieśni XIX O dobrej sławie podmiot liryczny napomina, iż służba ojczyźnie nie polega wyłącznie na walce zbrojnej. Bardzo ważne są bowiem także inne talenty otrzymane od Boga, które można spożytkować dla dobra ogółu, jak inteligencja, silny charakter lub dar wymowy.
  • Jan Kochanowski Odprawa posłów greckich: autor wykorzystał tło wydarzeń mitologicznych jak parabolę do przedstawienia sytuacji ówczesnej Polski. Zwrócił zatem uwagę na wadę prywaty wśród szlachty, a co za tym idzie przekupstwa i nieudolnej władzy. Takie państwo, w którym nie ma sprawiedliwości, ani nie przestrzega się praw, a wszystko można kupić, bliskie jest upadku.

c) Barok:

  • Wacław Potocki Transakcja wojny Chocimskiej: opisane wydarzenia dotyczą bitwy z wojskami Turków i Tatarów pod Chocimiem w 1621 roku. Autor odwołał się do tradycji sarmackiej aby zagrzać w Polakach ducha walki i aby wzbudzić w nich uczucia patriotyczne. W przemowie Hetmana Chodkiewicza zawarta została metafora Rzeczpospolitej jako matki, która oczekuje od swych synów - Polaków obrony nie tylko jej samej, lecz także wiary oraz słabszych obywateli - kobiet i dzieci. Przemowa Hetmana odniosła pożądany skutek, gdyż waleczność szlachecka była imponująca.
  1. Oświecenie:
  • Julian Ursyn Niemcewicz Powrót posła: bohaterami, którym prawdziwie zależy na losach ojczyzny jest rodzina Podkomorzego. Podkomorzy jest wierny prawdziwym, nie zwyrodniałym tradycjom szlacheckim. Uważa, że szlachta została powołana po to by służyć ojczyźnie, nie jest też przeciwnikiem wprowadzania reform, które miały by umocnić państwo. Jego synowie zostali wychowani w tym duchu i także uważają, że posiadają zobowiązania wobec swej ojczyzny.
  1. Romantyzm:
  • Józef Wybicki Pieśń Legionów Polskich we Włoszech: utwór ten został napisany po trzecim rozbiorze Polski. Miał za zadanie budzić uczucia patriotyczne, zagrzewać do walki i wolność, a także wzniecać wiarę w jej odzyskanie. Ojczyzna istniała bowiem w sercach obywateli polskiej narodowości. Wielcy Bohaterowie narodowi tacy jak Tadeusz Kościuszko, Napoleon Bonaparte czy Czarnecki, mieli dawać przykład oraz wiarę w to, że nie wszystkie nadzieje na odzyskanie niepodległości były stracone. Od 1831 roku Mazurek Dąbrowskiego stał się hymnem narodowym, a od 1927 roku polskim hymnem państwowym.
  • Adam Mickiewicz Grażyna: akcja poematu dzieje się w średniowieczu. Wbrew prawu małżeńskiemu, kobieta - żona litewskiego księcia Litawora - Grażyna postanawia dowodzić wojskami w walce z zakonem Krzyżaków. Jej mąż zwątpił w zwycięstwo z silnym wrogiem, dlatego Grażyna wiedziona obowiązkiem wobec ojczyzny, w tajemnicy przed mężem wkłada zbroję i podejmuje walkę, poświęcając własne życie.
  • Adam Mickiewicz Konrad Wallenrod: młody chłopiec, który został porwany i wychowany przez Krzyżaków, wychowywany na obczyźnie przez Halbana - Litwina- nie zatracił świadomości narodowej i w rezultacie, stosując podstęp i spryt stanął do walki z zakonem Krzyżaków, pomimo tego, że potęga krzyżacka była o wiele silniejsza od wojsk litewskich.
  • Adam Mickiewicz Śmierć pułkownika: wiersz ów opiewa wydarzenia związane z wojną 1830 - 1831 roku, w którym wychwalana jest bohaterska postawa kobiety - żołnierza - Emilii Plater.
  • Adam Mickiewicz Sonety Krymskie: podmiot liryczny cyklu sonetów jest pielgrzymem, wygnańcem, który postawiony został wobec ogromu obcej mu, orientalnej przyrody Wschodu. Tęskni do ojczyzny, a bliskie obcowanie z przyrodą wzmaga tęsknotę do ojczystych stron.
  • Adam Mickiewicz Reduta Ordona: tytułowy bohater jest postacią historyczną, która została uśmiercona przez wieszcza na polu walki, gdyż poezja tyrtejska dopuszczała tego typu zabiegi literackie. Porucznik Ordon, w utworze Mickiewicza podjął decyzję o wysadzeniu składu z prochem aby nie dopuścić do niego Moskali.
  • Adam Mickiewicz III część Dziadów: Konrad wyzywa Boga na pojedynek. Jego prometejska postawa wynikała z troski o ojczyznę. Potrafił on poświęcić siebie i swą duszę, narażając się na wieczne potępienie, aby ocalić naród. Kierował się miłością do swojej ojczyzny.
  • Juliusz Słowacki Kordian: tytułowy bohater chciał poświęcić dla ojczyzny swoje życie. Uważał, że jedynym rozwiązaniem jest zgładzenie cara. Nie widząc zwolenników tej metody wśród spiskowców, sam postanawia dokonać morderstwa.
  • Juliusz Słowacki Hymn Smutno mi Boże: podmiot liryczny wyraża swą tęsknotę za ojczyzną, zwracając się do Boga. Smutek i przygnębienie spowodowane są również tym, że osoba mówiąca w wierszu nie może odnaleźć swego miejsca na ziemi i posiada świadomość tego, że prawdopodobnie będzie musiał umrzeć na obczyźnie.
  1. Pozytywizm:
  • Bolesław Prus Lalka: kwestia patriotyzmu i miłości do ojczyzny została w powieści przedstawiona z różnych punktów widzenia, każdy z bohaterów posiada bowiem odmienne poglądy na sytuację w państwie i politykę. Wolkulski brał udział w powstaniu styczniowym, za co musiał odpokutować na Syberii. Z czasem zmienił nieco pogląd na sprawę walki z zaborcą. Wzbogacił się na wojnie i uważał, że można pomóc krajowi dźwigając jego gospodarkę, stwarzając państwo nowoczesne, z wykształconymi i uczciwie zarabiającymi obywatelami. Rzecki natomiast uparcie wierzy w siłę i potęgę napoleonidów. Sam brał udział w walkach podczas Wiosny Ludów, które z rozrzewnieniem wspomina w swoich pamiętnikach.
  • Henryk Sienkiewicz trylogia Ogniem i Mieczem, Potop, Pan Wołodyjowski: powstanie trylogii wiązało się z określonym celem. Została ona napisana ku pokrzepieniu serc dla narodu, który przytłoczony został klęską powstania styczniowego. W trylogii przedstawione zostały historyczne i fikcyjne postaci wielkich rycerzy, których bohaterskie postawy przyczyniły się do zwycięstwa polskich wojsk nad nieprzyjacielem. Tworzyli oni wzorce zachowań patriotycznych. Potrafili narażać lub poświęcić dla ojczyzny swoje życie, tak jak Michał Wołodyjowski i Ketling, czy też Kmicic, Skrzetuski, Wiśniowiecki, Czarnecki czy Podbipięta. Sienkiewicz sięgną także do symboli narodowych aby jeszcze bardziej uwiarygodnić przedstawioną fabułę. Takim symbolem był obrona Jasnej Góry przez Kmicica czy obrona i wysadzenie Krzemieńca przez Wołodyjowskiego i Ketlinga.
  • Henryk Sienkiewicz Krzyżacy: średniowieczna rzeczywistość przedstawiona w powieści i walka polskich i litewskich rycerzy z zakonem krzyżackim, spełniała podobne funkcje co trylogia. Bohaterowie przedstawieni w powieści są niezwykle odważni, nieustępliwi wobec wroga w walce, ale też zdolni do ogromnych poświęceń i wyrzeczeń wobec najbliższych. Taką postawę reprezentuje Jurand ze Spychowa, który był niezwykle groźnym i walecznym rycerzem. Krzyżacy porwali jego córkę Danusię, chcąc zemścić się na dzielnym rycerzu. Aby ją odzyskać Jurand poświęcił swoją rycerską cześć oraz zdrowie. Walecznymi rycerzami, którzy z zapałem walczą z Krzyżakami są także Maćko i Zbyszko z Bogdańca. Obaj brali udział w bitwie pod Grunwaldem, która miała przypominać o wielkim zwycięstwie Polski nad zakonem krzyżackim i jednocześnie pokazywać, że naród polski potrafi zmobilizować się w obliczu zagrożenia i zdolny jest do wielu poświęceń.
  1. Młoda Polska:
  • Stefan Żeromski Syzyfowe prace: młodzież klerykowskiego gimnazjum poddawana jest rusyfikacji. Dopiero na lekcji języka polskiego, podczas której jeden z uczniów - Zygier - recytował Redutę Ordona, w wielu uczniach zaczęły budzić się uczucia patriotyczne. Główny bohater Marcin, pojął, że opowieści starego strzelca Nogi o uczestnikach powstania styczniowego posiadały ogromną narodową wartość. Uczniowie zaczęli zatem spotykać się potajemnie, czytali polską literaturę, mówili wyłącznie po polsku. Był to ich protest przeciwko rusyfikacji.

h) Literatura wojny i okupacji:

  • Konstanty Ildefons Gałczyński Pieśń o żołnierzach z Westerplatte: liryk ów gloryfikuje bohaterską postawę obrońców Westerplatte. Nie poddali się oni i do końca walczyli z silniejszym i o wiele liczniejszym od nich okupantem.

4) Młodość: według Praktycznego słownika współczesnej polszczyzny pod redakcją Haliny Zgółkowej, jest to faza życia zawarta między dzieciństwem a dojrzałością, a także wczesny okres rozwoju i kształtowania się czegoś. Kojarzony jest z dobrym zdrowiem, niezawodną formą fizyczną, ale też brakiem doświadczenia i beztroskim podejściem do rzeczywistości.

  1. Mitologia grecka:
    • Wieczną młodość zapewniała bogom ambrozja, nektar dzięki któremu byli nie tylko wiecznie młodzi ale też piękni.
  1. Biblia: w wieku dwunastu lat Jezus zgubił się. Maryja i Józef odnaleźli go w świątyni, w której dyskutował z uczonymi w piśmie.
  2. Antyk:
  • Sofokles Antygona: Kreon, spierając się z synem zarzuca mu jego młody wiek. Twierdzi, że tak młody człowiek nie powinien udzielać staremu ojcu rad. Również Antygona Antygona Sofokles Antygona, bohaterka główna i tytułowa; córka Edypa, siostra Ismeny, Polinejkesa i Eteoklesa, narzeczona Hajmona
    Wygląd: Dostojna, pełna majestatu, wygląda i zachowuje się jak prawdziwa...
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
    żali się, że jest jeszcze zbyt młoda aby ponosić tak surową karę, jaką była kara śmierci.
  1. Średniowiecze:
  • Anonim zwany Gallem Kronika polska: książę Bolesław Krzywousty został przedstawiony jako młodzieniec, posiadający cnoty i zalety mądrego i wielkiego władcy. Autor podkreśla nie tylko waleczność i odwagę króla, lecz także jego roztropność i mądrość.
  1. Renesans:
  • Mikołaj Rej Żywot człowieka poczciwego: Rej przedstawił wszystkie stadia życia ludzkiego, w tym młodości, która posiada zarówno swe powinności, jak też przyjemności. W tym wieku należy przede wszystkim kształcić się, słuchać i darzyć szacunkiem starszych, uczyć się myślenia, a także szukać roztropnie przyszłej małżonki, z którą trzeba będzie spędzić resztę życia.
  • Jan Kochanowski Na młodość: podmiot liryczny zauważa, że młodość musi się wyszumieć, gdyż brak zabawy i szaleństw za młodu jest niczym rok bez wiosny.
  1. Oświecenie:
  • Ignacy Krasicki Do króla: przeciwnicy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego zarzucali mu jego młody wiek, który kojarzony jest z brakiem mądrości życiowej i doświadczenia. Krasicki ironizuje, stwierdzając, że jedynie siwe włosy są wyznacznikiem mądrości. W miarę upływu czasu królowi przybywa lat oraz siwych włosów.
  1. Romantyzm:
  • Adam Mickiewicz Oda do młodości: wiersz jest pochwałą dynamizmu oraz entuzjazmu, którymi przepełniony jest młody człowiek. Zaletą tego wieku jest także wiara w to, że można zmienić świat.
  • Adam Mickiewicz Pan Tadeusz: tytułowy bohater epopei jest młody i postępuje tak, jak młody człowiek. Jest nieco popędliwy i nierozważny, jednak pomimo tego waleczny i świadomy swoich uczuć patriotycznych.
  1. Pozytywizm:
  • Bolesław Prus Lalka: pokazane w powieści zostały młodzieńcze lata Wokulskiego, który pracował jako subiekt i jednocześnie studiował, a także młodość Rzeckiego, który brał udział w powstaniu na Węgrzech, widział niemalże całą Europę.
  1. Młoda Polska:
  • Stefan Żeromski Syzyfowe prace: głównym bohaterem jest młodzieniec o imieniu Marcin, w którym budzą się uczucia patriotyczne. Uczestniczy z kolegami z gimnazjum w lekcjach języka polskiego, w potajemnych spotkaniach patriotycznych. Przeżywa także pierwszą miłość oraz poznaje historię powstania styczniowego od strzelca Nogi.
  1. Dwudziestolecie międzywojenne:
  • Stefan Żeromski Przedwiośnie: młody Cezary Baryka wychowuje się w Baku. Jest świadkiem rewolucji 1917 roku i chaosu, który ona wprowadza. Traci rodziców. Jedzie do Polski - kraju swych rodziców, gdzie miały znajdować się szklane domy. Mieszka u Szymona Gajowca, a potem w dworku ziemiańskim w Nawłoci u swego przyjaciela ze studiów - Hipolita.
  • Witold Gombrowicz Ferdydurke: młodość została przedstawiona jako pozorny wiek szczęścia i beztroski. Tak naprawdę autor uświadamia czytelnikowi, że młode lata wypełnia presja otoczenia, które już od najmłodszych pragnie wyznaczyć człowiekowi jego miejsce w świecie (upupienie), wpisać go w konwenanse i unieruchomić pośród sztywnych zasad postępowania.
  1. Lata wojny i okupacji:
  • Roman Bratny Kolumbowie. Rocznik dwudziesty: bohaterowie powieści to młodzi ludzie, których rzeczywistość zmusiła do walki z wrogiem ojczyzny. Ich młode lata wypełnia wojna i wszystkie jej okrucieństwa. Brali udział w powstaniu warszawskim. Tragizm sytuacji zbliżył ich do siebie, gdyż nie przeszkodził w zawarciu prawdziwych przyjaźni czy w przeżywaniu dramatycznie krótkich miłości.
  • Poezja Pokolenia Kolumbów: Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, Tadeusza Gajcego czy Tadeusza Różewicza, w której opisują swą młodość, poświęconą walce za ojczyznę. Przedstawiają także swoje lęki moralne oraz niespełnione pragnienia o szczęśliwym życiu.

5) Naprawa państwa:

  1. Renesans:
  • Jan Kochanowski Odprawa posłów greckich: Kochanowski chcąc wypowiedzieć się na temat sytuacji politycznej państwa polskiego, użył w dramacie jako tła, wojny trojańskiej. Przedstawił państwo w stanie rozkładu, w którym rządy sprawuje nieudolny król, w którym prawo nie jest przestrzegane, przekupstwo jest drogą za pomocą której załatwia się sprawy wagi państwowej. Poseł grecki Ulisses w ten oto sposób określił sytuację państwa: O nierządne królestwo i zginienie bliskie, gdzie ani prawa ważą, ani sprawiedliwość ma miejsce, a wszystko złotem kupić trzeba.

W drugiej pieśni chóru zawarta została prawda o tym, w jaki sposób powinno wyglądać państwo. Słowa te skierowane zostały do rządzących. Mówią o ich miejscu i obowiązkach wobec społeczeństwa i królestwa.

  • Jan Kochanowski w pieśni V O spustoszeniu Podola krytycznie ocenił postawę szlachty polskiej wobec zagrożenia, jakie niosła napaść Turków w 1575 roku. Zadaniem szlachty była walka o ojczyznę oraz jej obrona przed wrogiem. Krytyce została poddana więc nie tylko bierna postawa szlachty lecz także niechętne wspieranie finansowe polskiego wojska. Sens pieśni XIX O dobrej sławie zawiera się w słowach chwalących talenty i różnego rodzaju zdolności, które można by wykorzystać z pożytkiem dla ogółu i dla państwa. Niekoniecznie musi być to umiejętność władania mieczem.
  1. Barok:
  • Andrzej Andrzej T. Borowski Proszę państwa do gazu..., bohater główny; marynarz z Sewastopola. Brutalnie ciągnie za włosy na ciężarówkę kobietę, która wyrzekła się własnego dziecka
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
    Frycz Modrzewski O poprawie Rzeczypospolitej: traktat ów tworzy pięć ksiąg, a każda z nich podejmuje tematy związane z funkcjonowaniem państwa. Były to: O obyczajach, O prawach, O wojnie, O kościele, O szkole. Modrzewski położył nacisk głównie na moralną stronę życia państwowego. Proponował powołanie cenzury, która kontrolowałaby sposób życia i moralność społeczeństwa. Pragnął też aby rozdzielić państwo od Kościoła. Kościół według Modrzewskiego powinien być zależny od państwa, a pieniądze pochodzące z dóbr kościelnych należało przeznaczyć na rozwój oświaty i szkolnictwa. Wypowiadał się także na temat wojen. Uważał, że są one złem, jednakże nowoczesne państwo powinno potrafić skutecznie bronić swoich granic.
  • Piotr Skarga Kazania sejmowe: kaznodzieja za pomocą metafory dręczonej chorobami Rzeczpospolitej - matki, ukazał obraz upadku państwa. Chorobami tymi były: niesprawiedliwe prawa, szerząca się herezja, osłabiona władza monarsza, panująca niezgoda polityczna, a przede wszystkim brak miłości do ojczyzny. Swą wizję państwa opierał na silnej władzy królewskiej, która miała być podporządkowana Kościołowi. W Kazaniu wtórnym: o miłości ku ojczyźnie zawarł metaforę ojczyzny, którą porównał do tonącego okrętu. Obywatele - pasażerowie tego okrętu myślą jedynie o tym, jak uratować siebie i swój dobytek.
  • Wacław Potocki Nierządem Polska stoi: w utworze tym państwo, w którym bez przerwy zmienia się prawo i konstytucją, poddane zostało krytyce. Tak szybkie zmiany powodują, że nikt za nimi nie nadąża. Prawo jest też nadużywane, gdyż jego przestrzegania, a także płacenia podatków wymaga się jedynie od najuboższej szlachty. Bogaci właściciele ziemscy pozostają bezkarni.
  • Wacław Potocki Pospolite ruszenie: został tutaj przedstawiony obraz państwa, będącego łatwą zdobyczą dla wroga. Dzieje się tak dlatego, że pospolite ruszenie, które miało spełniać funkcję siły obronnej kraju, nie spełnia swych zadań. Ukazane zostały wady narodowe: lenistwo, buta, niechęć i brak zainteresowania sprawami państwowymi, a także egoizm.
  1. Oświecenie:
  • Ignacy Krasicki Świat zepsuty: satyra ta rejestruje wady społeczne, które prowadzą do zguby i upadku państwa. Wśród głównych przywar obywateli są pijaństwo, karierowiczostwo, rozpusta, zawiść oraz bezbożność. Tu również zawarta została (podobnie jak w kazaniu Piotra Skargi) metafora państwa jako tonącego okrętu.
  • Julian Ursyn Niemcewicz Powrót posła: autor skonfrontował w utworze dwa ugrupowania szlacheckie. Przedstawicielem pierwszego jest postępowy Podkomorzy, któremu zależy na ojczyźnie, jest patriotą, a swe przekonania wpaja rodzinie. Jest zwolennikiem reform, gdyż wierzy, że mogą one naprawić państwo. Jest zwolennikiem monarchii dziedzicznej, stale obradującym sejmem. Pragnie także zniesienia, szkodliwego dla polityki państwa, liberum veto. Przedstawicielem drugiego ugrupowania jest Starosta Gadulski. Reprezentuje on wsteczne poglądy, nastawione na prywatę, brak porządku w państwie i niechęć do reform.
  1. Dwudziestolecie międzywojenne:
  • Stefan Żeromski Przedwiośnie: Jako metaforę można uznać sam tytuł powieści, który odnosi się do odzyskania przez Polskę niepodległości. Od tego czasu minęło bowiem już siedem lat, jednak władze do tej pory nie zdołały ustalić, jak powinno wyglądać nowe niepodległe państwo. Autor przedstawił w powieści kilka rozwiązań, jednak nie opowiedział się wyraźnie za żadnym z nich. Może to być zatem rewolucja, która odda władzę w ręce komunistów, mogą to być także powolne reformy, których zwolennikiem był Szymon Gajowiec. Jeszcze jednym rozwiązaniem był mit szklanych domów, o których mówił Seweryn Baryka, czyli idealistyczny wizja społeczeństwa i wiara w osiągnięcia techniczne, które pomogą stworzyć człowiekowi raj na ziemi.
  • George Orwell Folwark zwierzęcy: powieść Orwella pokazuje, w jaki sposób zbudowana jest struktura władzy w państwie totalitarnym. Zwierzęta, kiedy obalały właściciela folwarku - Jonesa, chciały stworzyć raj na ziemi, państwo, w którym będzie zwierzętom bardzo dobrze, w którym panowała będzie sprawiedliwość, wszyscy jego obywatele będą posiadali równe prawa, nie będzie wyzysku i przemocy. Jednak świnie, które objęły władzę złamały wszystkie wcześniejsze postanowienia i pod wodzą Napoleona stworzyły rządy totalitarne.

6) Ojciec: to mężczyzna, który posiada potomstwo, a także przodek, stwórca i twórca, Bóg.

  1. Mitologia grecka:
    • Kronos: pierwszy ojciec, który w obawie przed utratą władzy pożarł swoje dzieci.
    • Zeus: ojciec, posiadający liczne potomstwo, o które nie troszczy się zbytnio.
    • Dedal: wybitny konstruktor, architekt i artysta, ojciec Ikara, z którym uciekał z Krety. Ikar nie zastosował się do przestrogi ojca i poleciał zbyt wysoko słońca, którego promienie stopiły wosk, podtrzymujący pióra.
  1. Antyk:
    • Homer Iliada: Priam, po śmierci swego syna Hektora, udał się do Achillesa z prośbą o wydanie ciała martwego potomka. Achilles, wzruszył się siłą ojcowskiej miłości i zgodził się wydać ciało Hektora w zamian za okup.
    • Sofokles Król Edyp: Lajos - ojciec Edypa został zabity przez własnego syna, gdyż wypełniły się słowa przepowiedni.
    • Sofokles Antygona: Kreon wydał wyrok na narzeczoną swego syna - Antygonę. Przyczynił się tym samym do jego śmierci.

c) Biblia:

    • Starym Testamencie pierwszym ojcem jest Adam. Potomkiem Adama jest Abraham, który swą miłość do Boga przedłożył nad miłość do syna. W nagrodę za wierność i oddanie Bóg uczynił go ojcem narodu wybranego.
    • Również Hiob został poddany próbie. Jego dzieci zostały mu odebrane, jednak za to, że Hiob trwał w wierze wbrew przeciwnościom losu, Bóg obdarzył go potomstwem.
    • Nowym Testamencie ojciec z przypowieści o synu marnotrawnym, przyjmuje i gości syna, który zbłądził i zszedł na grzeszną drogę.

d) Renesans:

  • Jan Kochanowski Treny: bohaterem lirycznym cyklu pieśni żałobnych jest ojciec, rozpaczający po stracie ukochanej córki. Śmierć dziecka była dla poety niezwykle dotkliwa, gdyż Urszulka prawdopodobnie odziedziczyła talent poetycki po ojcu.
  • Jan Kochanowski Odprawa posłów greckich: Priam, przywiązany do swego syna, podjął decyzję, która doprowadziła do zguby królestwa. Nie wziął pod uwagę przepowiedni, jakie głosiła jego córka Kasandra. :
  1. Oświecenie:
  • Molier Skąpiec: Harpagon dba jedynie o dobra materialne i to im podporządkowuje los swoich dzieci. Planuje wydać córkę za bogatego człowieka. Potrafił także oszukać własnego syna aby odnieść korzyści materialne.
  • Julian Ursyn Niemcewicz Powrót posła: Podkomorzy dbał o należyte wychowanie dla swojego syna Walerego. Uczył go patriotyzmu, wpajał zasady samodzielnego myślenia. Posyłał go do szkół w Warszawie. Natomiast Starosta Gadulski zaniedbywał swoją córkę, chce wydać ją za Szarmanckiego aby powiększyć swój majątek, nie obchodzi go jej szczęście.
  1. Romantyzm:
  • Adam Mickiewicz Powrót taty: dzieci wyszły na rozstaje dróg, gdzie stała kapliczka, i tam modliły się za swego tatę, który długo nie powracał. Ich modlitwa wzruszyła herszta zbójców, który podpatrzył modlące się dzieci. Kiedy banda zbójecka napadła na powracającego tatę, herszt ujął się za nim i puścił go wolno, gdyż sam był ojcem i pragnął aby i jego dzieci tak żarliwie i gorąco modliły się za niego.
  • Adam Mickiewicz Pan Tadeusz: Stolnik, nie godząc się na ślub swojej córki z Jackiem Soplicą, zburzył szczęście swego dziecka. Jacek Soplica ożenił się i miał syna, jednak nie dbał o swoją rodzinę. Opuścił Soplicowo, a opiekę nad potomkiem - Tadeuszem powierzył swemu bratu Sędziemu.
  • Aleksander Aleksander Homer Iliada, bohater drugoplanowy; Parys
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
    Fredro Zemsta: Rejent Milczek był tak niezwykle zatwardziały w swej nienawiści do sąsiada Cześnika, że gotów był wydać swego syna Wacława za Podstolinę, byle tylko uniemożliwić mu szczęśliwe życie z Klarą - podopieczną Cześnika.
  1. Pozytywizm:
  • Bolesław Prus Lalka: ojciec Izabeli, Tomasz Łęcki wychował swą córkę na kobietę, która nie potrafi zrezygnować z przyjemności, nie chce rozumieć cierpienia innych i nie dostrzega powagi sytuacji majątkowej ojca. Tomasz Łęcki sam nie dostrzega wad Izabeli, wierzy, że córka zdoła bogato wyjść za mąż.
  • Henryk Sienkiewicz Krzyżacy: Kiedy Krzyżacy porwali córkę Juranda ze Spychowa - Danusię, ten zgodził się osobiście po nią przyjść. Doznał wielu upokorzeń, znosił nawet tortury, wyłupiono mu oczy, odcięto język i rękę. Delikatna i wrażliwa Danuśka oszalała.
  • Stefan Żeromski Doktor Piotr: ojciec tytułowego bohatera, aby wykształcić syna zdobywa pieniądze w sposób nielegalny. Piotr, nie pojął intencji ojca i opuścił go na zawsze.
  • Władysław Reymont Chłopi: Antek Antek B. Prus Antek, bohater główny i tytułowy; starszy brat Rozalki i Wojtka, mieszkaniec jednej z nadwiślańskich wsi, biedny chłopiec, utalentowany artystycznie.
    Wygląd: Był to przystojny, dobrze...
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum
    Boryna, posiadający żonę i dzieci nie dbał o nich. Zaangażował się w romans z Jagną. Dopiero kiedy wyszedł z więzienia, pojął jak bardzo ważna jest dla niego najbliższa rodzina. Kiedy Maciej Boryna postanowił ożenić się z Jagną, wybuchł konflikt pomiędzy nim a synem. Antek wraz z żoną i dziećmi opuścił dom swego ojca.
  • Stefan Żeromski Ludzie bezdomni: Tomasz Judym wychowywał się u swojej ciotki, gdyż sam musiał troszczyć się o własne wykształcenie. Jego ojciec był biednym szewcem, alkoholikiem, zupełnie niezdolnym wykonywać obowiązków rodzicielskich.
  1. Dwudziestolecie międzywojenne:
  • Gabriela Zapolska Moralność pani Dulskiej: mąż tytułowej bohaterki - Felicjan Dulski - jest prawie całkowicie podporządkowany swojej żonie. Wychodzi z założenia, że wygodniej jest pozostawać biernym i nie wtrącać się w to, co przedsięweźmie żona. Jednakże, kiedy żona zmusza go do zajęcia stanowiska w sprawie romansu, w który uwikłał się ich syn Zbyszek, Felicjan Dulski mówi: A niech was wszyscy diabli!.
  • Stefan Żeromski Przedwiośnie: ojciec Cezarego - Seweryn Baryka, w drodze do Polski opowiada synowi o szklanych domach, które chciał zobaczyć w dawno nie widzianej ojczyźnie. Niestety obraz Polski, którą zobaczył Cezary, wyglądał zupełnie odwrotnie. Ojciec nie zdążył powrócić do ojczyzny, gdyż umarł w drodze.
  • Zofia Nałkowska Granica: Ojciec Zenona Ziembiewicza nie przejmował się zbytnio wychowaniem swego potomka. Prawie cały czas spędzał na polowaniach lub schadzkach z wiejskimi kobietami. Przestał więc być autorytetem dla Zenona. Jednakże i ten nie dorósł do roli odpowiedzialnego i ponoszącego konsekwencję swoich własnych czynów człowieka. Nie potrafił zaakceptować faktu, że Justyna Bogutówna, z którą wdał się w przelotny romans urodzi jego dziecko. Była to dla niego sytuacja niezręczna, dlatego kazał dziewczynie usunąć ciążę. Sam ożenił się z Elżbietą i miał z nią syna, jednak nie zajmował się ani żoną ani dzieckiem, gdyż karierę zawodową przedkładał nad obowiązki małżeńskie i rodzicielskie.
  1. Literatura wojny i okupacji:
  • Tadeusz Borowski w opowiadaniu Dzień na Hermenzach przedstawił historię Żyda Beckera, który nie zważając na uczucia ojcowskie, skazał na śmierć swojego własnego syna, za to, że tamten ukradł chleb. Głód potrafił zatem zniszczyć tak bliską więź uczuciową jaką jest miłość ojcowska.

7) Polska i Polacy:

  1. Średniowiecze:
  • Legenda o Lechu, Czechu i Rusie: legenda ta opowiada o jednym z trzech braci - Lechu, który miał być założycielem państwa Lechitów, pradawnych przodków Polaków, którzy wywodzą się z rodziny ludów słowiańskich. Legenda ta wyjaśnia także pochodzenie narodowego godła, na którym widnieje biały orzeł, oraz nazwę ówczesnej stolicy - Gniezna.
  1. Renesans:
  • Mikołaj Rej Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem: Rej poddał krytyce naród polski, w którym żaden ze4 stanów społecznych nie potrafi należycie wykonywać swoich obowiązków. Ksiądz pragnie sowitej zapłaty za swą posługę, którą traktuje jak pracę. Natomiast szlachta nie potrafi dojść do porozumienia, jest butna, dba jedynie o swoje interesy. Nie potrafi uchwalić istotnych ustaw na rzecz państwa.
  • Jan Kochanowski pieśń V O spustoszeniu Podola: państwo polskie znajduje się w stanie upadku, gdyż szlachta nie potrafi zatroszczyć się o jej dobro. Po ucieczce króla Henryka Walezego z Polski sytuacja stała się jeszcze bardziej groźna. Nawet takie nieszczęście jak najazd Tatarów na Podole nie potrafi zmobilizować obywateli do tego, aby płacili podatki na rzecz wojska.
  • Jan Kochanowski Odprawa posłów greckich: Antyczną rzeczywistość uczynił Kochanowski tłem dla swojego politycznego utworu. Przedstawił w nim królestwo, upadające z powodu nieudolnych rządów, praw i przekupstwa. Obywatele nie wiedzą czym jest miłość do ojczyzny, gdyż własną wygodę przedkładają nad jej dobro. Obraz ten był wyraźnym odniesieniem do ówczesnej sytuacji Polski.

c) Barok:

  • Andrzej Frycz Modrzewski O poprawie Rzeczypospolitej: w swym traktacie Modrzewski domagał się zmian w strukturze państwowej i społecznej. Wypowiadał się na temat oświaty, moralności, wojny, Kościoła oraz praw. Wyróżniał też dwie ojczyzny: szlachecką oraz plebejską. W każdej z nich powinno działać odrębne prawo, traktujące swych obywateli w zależności od tego z jakiej warstwy społecznej się wywodzą.
  • Piotr Skarga Kazania sejmowe: Polska została przedstawiona jako matka, nękana chorobami, takimi jak prywata, brak miłości do ojczyzny, szerzenie się herezji oraz kłótnie polityczne. Porównał także Polskę do tonącego okrętu, którego pasażerowie dbają jedynie o siebie i swój dobytek. Autor stylizował swe kazania na biblijne proroctwa, w których wzywał do podjęcia prób ratowania ciężkiej sytuacji, w jakiej znalazła się Polska.
  • Wacław Potocki Nierządem Polska stoi: ciągła zmiana praw i konstytucji powoduje chaos wewnątrz państwa. Taka sytuacja jest wygodna dla magnatów, jednak cierpi na tym najbiedniejsza szlachta, która obarczana jest podatkami i wymaganiami przestrzegania restrykcyjnych praw.
  • Wacław Potocki Pospolite ruszenie: powołane zostało do tego aby bronić ojczyzny i walczyć za nią, jednak szlachta nie wypełnia swych rycerskich obowiązków. Oburza się na wezwanie rotmistrza, że przyrównuje się ją do chłopów.
  • Wacław Potocki Zbytki polskie: Szlachta polska nie chce dostrzegać trudnej sytuacji kraju. Woli wieść wygodne życie, wśród wystawnych uczt i przepychu. Jednak aby przekazać potomkom te dobra, muszą wypełniać swoje rycerskie obowiązki i ratować ojczyznę, gdyż jeśli ona zginie, to oni również.
  • Jan Chryzostom Pasek Pamiętniki: przedstawiał typowo sarmacki punkt widzenia. Uważał Szwedów za heretyków, dlatego też w wojnie ze Szwedami Polacy mieli poparcie u Boga. Kiedy jednak Szwedów, siła wybuchu poniosła do nieba, i znaleźli się przed obliczem świętego Piotra, ten strącił ich na ziemię i powiedział, że w niebie nie ma dla nich miejsca. Działo się tak nie tylko dlatego, że byli innowiercami, lecz przede wszystkim dlatego, że prześladowali Polaków- katolików, wyznawców jedynej prawdziwej wiary chrześcijańskiej.

d) Oświecenie:

  • Ignacy Krasicki Pijaństwo: w satyrze tej autor zwrócił uwagę, że źle jest w wielu domach szlacheckich pojmowane pojęcie gościnności. Na biesiadach spożywa się bowiem zbyt duże ilości alkoholu, co prowadzi do sporów, bójek i awantur. Wyśmiewa także waleczność i nagłe zainteresowanie polityką pijanych biesiadników za stołem.

e) Romantyzm:

  • Adam Mickiewicz III część Dziadów: Naród polski został przyrównany do lawy, która z wierzchu jest twarda i zimna, a wewnątrz chowa silnie płonący ogień. Serwilizm arystokracji wobec cara doprowadził do upadku państwa i do obecnego stanu ojczyzny, która znikła z mapy Europy. Jednak młodzi ludzie nigdy nie pogodzą się z utratą wolności, jest bowiem pełna zapału do walki. Ksiądz Piotr widzi Polskę jako cierpiącego Mesjasza, rozpiętego na krzyżu, który ma z trzech wyschłych ludów ramiona. Zmuszona jest znosić upokorzenia. Jednak nadejdzie dzień, w którym zmartwychwstanie i ukaże całemu światu pełnię swej chwały oraz wskaże innym narodom drogę do wolności.
  • Juliusz Słowacki Kordian: Na górze Mont Blanc nastąpiła metamorfoza Kordiana. Z romantycznego, niezdecydowanego, nieszczęśliwego kochanka przemienił się w bojownika walki o wolność ojczyzny. Uważał też, że Polska powinna stać się Winkelriedem narodów, czyli na wzór średniowiecznego rycerza, dla dobra ogółu wbić w siebie włócznie wrogów. Kordian przenosi się do kraju, gdzie rozpoczyna działalność spiskową.

f) Pozytywizm:

  • Bolesław Prus Lalka: społeczeństwo polskie w Lalce reprezentuje różne postawy życiowe. Wokulski brał kiedyś udział w powstaniu, za co poniósł karę - zsyłkę na Syberię. Z czasem zmienił taktykę walki z zaborcą. Uważał, że należy podnieść pozycję polskiej gospodarki, gdyż jedynie silne ekonomicznie państwo będzie mogło skutecznie przeciwstawić się wrogowi. Rzecki natomiast reprezentuje romantyczny idealizm. Wspomina w swych pamiętnikach swój udział w Wiośnie Ludów, wierzy w napoleonidów. Arystokracja Arystokracja B. Prus Lalka, bohater zbiorowy; Prus bardzo celnie przedstawia tą grupę społeczną: "Cała ta ludność, między którą ostrożnie przesuwali się wygalonowani lokaje, damy do towarzystwa, ubogie kuzynki... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum w głównej mierze nie zdaje sobie sprawy z powagi sytuacji. Większość z nich, nawet jeśli znajduje się na skraju bankructwa, żyje ponad stan. Nadzieją są jednak tacy ludzie jak Ochocki, wierzący w siłę nauki i techniki, którzy mogą wpłynąć w sposób pozytywny na przebieg historycznych wydarzeń w Polsce.
  • Henryk Sienkiewicz Trylogia: została napisana ku pokrzepieniu serc, a zatem Polacy zostali przedstawieni jako naród waleczny, który kocha swoją ojczyznę, i pomimo tego, że posiada wiele wad i przywar, potrafi w chwilach zagrożenia, odważnie stanąć do walki z wrogiem. W Potopie jeden z dowódców szwedzkich wypowiada zdanie, mówiące o tym, że Polska jest dziwnym krajem, w którym panuje prywata i chaos, jednak kiedy znajdzie się w obliczu niebezpieczeństwa, wszyscy jak jeden mąż stają w jego obronie.
  • Stefan Żeromski Rozdzióbią nas kruki, wrony...: autor noweli przekazuje prawdę o tym, że po upadku powstania styczniowego nasz naród może wybrać najgorszą drogę. Zatriumfować mogą karierowicze, wrogowie Polski. Ludzie naprawdę wartościowi, którym zależało na losach Polski zginęli w powstaniu lub w wyniku represji popowstaniowych stracili wszystko i zostali zesłani na wygnanie lub Sybir.

g) Młoda Polska:

  • Stanisław Wyspiański Wesele: pokazuje, że naród polski nie jest jeszcze gotowy do walki o wolność. Bohaterom brak woli czynu i konsekwencji w działaniu. Wernychora przyniósł nakaz rozpoczęcia we wsi ruchu, pozostawił wymowne i symboliczne ślady: złotą podkowę i złoty róg, które posiadają cudowną moc oddziaływania na ludzi. Na rycerny głos złotego rogu miało obudzić się w narodzie poczucie siły i wola zwycięstwa. Nikt nie zagrał jednak na rogu. Jasiek - posłaniec Gospodarza, zajęty szukaniem czapki, gubi złoty róg. Nadchodzący poranek rozwiewa ułudę i sen o potędze, zdolności do czynu zbrojnego. Społeczeństwo nie dorosło do niego. Chochoł na wiosnę zrzuci otulinę ze słomy i odsłoni krzak przepięknej róży, który rozkwitnie, podobnie jak naród polski. Być może nadejdzie czas przebudzenia i kiedy nastanie dogodna chwila Polacy staną do walki o wolność.
  • Stefan Żeromski Przedwiośnie: minęło już siedem lat po tym, jak Polska odzyskała niepodległość. Jednak nie widać żadnych konkretnych posunięć ze strony władzy. Młodzi ludzie zafascynowani są bolszewizmem, w nim pokładają nadzieje. Wydaje się on atrakcyjny, gdyż wydaje się dokonywać radykalne zmiany.
  • Zofia Nałkowska Granica: powieść przedstawia Polskę w latach trzydziestych, kiedy to do władzy coraz częściej dochodzą karierowicze i ludzie zupełnie wyzbyci jakichkolwiek skrupułów. Polska już od dawna jest wolnym i niepodległym krajem, jednak wiele problemów narodowych nie zostało rozwiązanych, natomiast wciąż powiększają się fortuny tych, którzy za wszelką cenę dążą do władzy i osiągnięcia swych prywatnych celów.

8) Praca:

  1. Mitologia grecka:
    • Herkules, za to, że pozbawił życia swą żonę i dzieci, musiał w służbie u króla Eurysteusa wykonać dwanaście prac: przynieść lwa z Nemei, zabić hydrę lernejską, sprowadzić do Myken łanię ceryntyjską, wyczyścić stajnię Augiasza, zgładzić roje ptaków, żywiących się ludzkim mięsem nad jeziorem Stymfalos, ukraść cztery klacze Diomedesa, zdobyć pas królowej Amazonek - Hipolity, przyprowadzić woły Gerionesa z Afryki, zerwać jabłka w ogrodzie Hesperyd wyprowadzić Cerbera z Hadesu.
    • Nieposłuszny wobec bogów Syzyf został ukarany. Musiał wtaczać pod górę olbrzymi głaz, który już przy samym szczycie wyślizgiwał mu się z rąk i staczał się na dół. Stąd pochodzi określenie syzyfowa praca, czyli taka, która pomimo wysiłku nie daje rezultatów.

b) Biblia:

  • Starym Testamencie, w Księdze Rodzaju, konsekwencją popełnionego przez Adama i Ewę grzechu pierworodnego, stało się obarczenie rodzaju ludzkiego cierpieniem i ciężką pracą. Tylko dzięki niej będzie mógł przeżyć. Od tej pory człowiek miał zdobywać pożywienie z wielkim trudem, a ziemia, którą miał uprawiać miała rodzić cierń i oset.
  • Nowym Testamencie w przypowieści o talentach, mówi się o wykorzystaniu poprzez pracę talentów, którymi obdarował nas Stwórca. Tylko dzięki pomnażaniu owych talentów i pielęgnowaniu ich można wykorzystać je na chwałę Boga. Nie należy zatem zakopywać je w ziemi.

c) Renesans:

  • Mikołaj Rej Żywot człowieka poczciwego: autor przedstawił pożytki życia szlachcica w ziemiańskim gospodarstwie. Życie takie uzależnione jest od następujących po sobie pór roku. Każda z nich niesie dla człowieka określone zadania i prace, które należy wykonywać. Praca bowiem jest według Reja przyjemnością, która rodzi owoce. Sam szlachcic jednak raczej nadzoruje niż wykonuje prace w gospodarstwie.
  • Jan Kochanowski Pieśń świętojańska o sobótce: parafrazą Epody II Horacego jest tu pieść Panny XII. Chwali ona wiejskie życie oraz korzyści takiego życia. Przede wszystkim jednak mówi o pracy, która na wsi jest przyjemnością. Do obowiązków gospodarza ziemiańskiego dworu należy zatem opieka nad inwentarzem, troska o zdobywanie pożywienia na polowaniu, a także opieka nad sadem, gospodyni natomiast powinna zajmować się domem.

d) Barok:

  • Szymon Szymonowic Żeńcy: Szymonowic nie przedstawił sielanki życia na wsi. Praca Pietruchy i Oluchny jest bardzo ciężka, zaczyna się bardzo wcześnie rano i trwa do późnej nocy. Muszą oni pracować pod nadzorem Starosty.
  1. Romantyzm:
  • W baśniach i legendach, które zaczęły być spisywane przez ówczesnych pisarzy, jak bracia Grimm, czy Jan Christian Andersen, praca ujęta jest jako cecha świadcząca p prawości bohatera, niejednokrotnie ciężka praca zostaje w baśniach nagrodzona bogactwem, sławą czy zmianą statusu społecznego.
  • Adam Mickiewicz Pani Twardowska: aby zdobyć duszę Pana Twardowskiego, diabeł musiał wykonać prace o różnym stopniu trudności. Najtrudniejszą z nich stanowiło przeżycie roku z żoną Twardowskiego. Niestety diabeł nie był w stanie wypełnić tego ostatniego zadania i uciekł.
  • Adam Mickiewicz Pan Tadeusz: w Soplicowie, praca trwała od świtu do nocy. Wykonywała je czeladź, nad którą trzymał pieczę Sędzia. Nadzorował i kierował tymi pracami, dbając o to, by obowiązki wykonywano dokładnie, rzetelnie i sumiennie. Dzięki temu w Soplicowie nie brakuje niczego, panuje tu porządek i ład.
  • Juliusz Słowacki Kordian: stary sługa Grzegorz opowiada Kordianowi historię o Janku, który psom szył buty. Miała ona nauczyć Kordiana, że w życiu, nawet najbardziej absurdalna praca może powieść człowieka ku zaszczytom i stać się przyczyną jego nobilitacji.
  1. Pozytywizm:
  • Twórczość okresu pozytywizmu głosiła hasło pracy organicznej, która zakładała pracę na rzecz ogółu społeczeństwa, pojmowanego jak organizm, oraz hasło pracy u podstaw, czyli kształcenia najuboższych warstw społecznych, znajdujących się u tak zwanych podstaw - na dole drabiny społecznej.
  • Eliza Orzeszkowa Nad Niemnem: Autorka przedstawia pracę jako sens życia i wartość, która nobilituje człowieka, jest wręcz swoistego rodzaju sacrum. Tak właśnie postrzega cnotę pracy Justyna, a także Jan i Cecylia Bohatyrowiczowie. Kult pracy w Nad Niemnem widoczny jest chociażby w sposobie opisania żniw, które potraktowane zostały niczym święto. Również właściciel ziemskiego majątku - Benedykt Korczyński wraz z siostrą Martą pracują i utrzymują dom. Traktowali oni pracę jako nieodzowny element, ludzkiego życia.
  • Bolesław Prus Lalka: Wokulski doszedł do pokaźnego majątku dzięki pracy, w której narażał często własne zdrowie i życie. Szanuje zatem pracę, ma pełną świadomość tego jakie ma ona znaczenie w ludzkim życiu. Czasem człowiek może doświadczyć wielu upokorzeń pracując, tak jak on w czasach, kiedy był subiektem. Natomiast Izabela Łęcka nie wie zupełnie czym jest praca. Kiedy pewnego razu, w zasadzie przez przypadek zobaczył jak ciężko pracują ludzie, myślała, że zostali oni skazani na karę za ciężkie przewinienia.
  • Henryk Sienkiewicz Latarnik: Skawiński, przebywający z dala od swej ojczyzny, podejmował się wielu zajęć, wykonywał różne prace. Jedną z nich była praca latarnika w Aspinwall. Pewnego wieczoru jednak zaczytał się w Panu Tadeuszu, który obudził w nim wspomnienia ojczyzny. Nie dopatrzył przez to swoich obowiązków i statek, który nie zauważył światła latarni, rozbił się o skały.
  • Stefan Żeromski Siłaczka: Stasia Bozowska, rezygnuje z własnego domu i posiadania rodziny, a także ze studiów w Paryżu. Pracuje w wiejskiej szkółce, uczy dzieci i pisze dla nich podręczniki.
  • Stefan Żeromski Syzyfowe prace: tytuł powieści nawiązuje do mitologicznego Syzyfa, który za karę wykonywał bezsensowną pracę - wtaczał głaz pod górę, a ten staczał się za każdym razem. Tytuł zawiera więc sens metaforyczny, dotyczący rusyfikacji polskich uczniów w klerykowskim gimnazjum. Działania nauczycieli, mające poddać pełnej rusyfikacji gimnazjalistów, są daremne. Zwłaszcza po lekcji języka polskiego, kiedy to jeden z uczniów recytował Redutę Ordona, uczniowie uświadamiają sobie swój patriotyzm.
  • Stefan Żeromski Ludzie bezdomni: autor zwraca uwagę, że najniższe warstwy społeczne pracują ponad siły, żyją w nieludzkich warunkach, ich zarobki są bardzo niskie, a stan zdrowia w wyniku ciężkiej pracy i złych warunków życia, bardzo zły. Tomasz Judym wyrwał się ze środowiska nizin społecznych, z którego pochodził. Pracuje jako lekarz. Pragnie pomagać najbiedniejszym, dlatego też rezygnuje z życia osobistego i poświęca się całkowicie pracy zawodowej.
  • Władysław Reymont Chłopi: praca jest tu jednym z najbardziej podstawowych elementów życia ludzkiego. Chłopi przywiązani są do ziemi, która jest dla nich matką żywicielką. Uprawiają rolę, pasą bydło, zbierają płody rolne i przygotowują zapasy na zimę. Pracowitość i zaradność jest bardzo ceniona w środowisku chłopskim. Maciej Boryna bardziej ceni gospodarną Hankę, niż Jagnę, która nie zajmuje się gospodarstwem i pracą w polu. Była to jedna z przyczyn, dla której dziewczyna została potępiona przez społeczność wiejską.
  1. Młoda Polska:
  • Stanisław Ignacy Witkiewicz Szewcy: szewcy zostali pozbawieni pracy. Scurvy posadził ich w leniwni, gdzie siedzą bezczynnie. Nie mogąc znieść tej bezczynności, wyłamują drzwi i przyłączają się do rewolucji.
  1. Literatura wojny i okupacji:
  • Literatura lagrowa i łagrowa, przedstawia sytuację ludzi, którzy znaleźli się w obozach koncentracyjnych i jenieckich. Praca jest tutaj jedną z tortur, która ma doprowadzić do powolnej śmierci i psychicznej destrukcji człowieka. Eksploatacja więźniów, wykonywanie ciężkiej i często bezsensownej pracy, doprowadzała do ich rychłej śmierci z wycieńczenia, przepracowania i głodu. Całą perfidię i okrutną ironię takiego wyzysku kwitował napis nad bramą do obozu w Auschwitz : Arbeit macht frei, czyli praca czyni wolnym.
  • George Orwell Folwark zwierzęcy: kiedy zwierzęta obaliły rządy swego właściciela Jonesa, sporządziły kodeks zasad i obowiązków, który między innymi dotyczył wykonywania prac w folwarku. Świnie, które objęły władzę, doprowadziły do tego, że pozostałe zwierzęta musiały bardzo ciężko pracować. Język propagandy, którym świnie posługiwały się, sprawiał, że zwierzęta chętnie szły do pracy aby folwark pozostał w ich władaniu.
  • Albert Albert J. W. Goethe Cierpienia młodego Wertera, bohater epizodyczny; narzeczony, a potem mąż Lotty, ukochanej Wertera. Jest to mężczyzna poważny i dojrzały. Kocha Wertera jak brata, jest jego przyjacielem,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Camus Dżuma: doktor Rieux, w czasie zagrożenia miasta epidemią, wykonywał swą lekarską powinność niezwykle sumiennie. Swoim entuzjazmem zachęcał innych do pomocy. Nie brał pod uwagę swych osobistych problemów, gdyż wiedział, że jego praca jest teraz ludziom i miastu najbardziej potrzebna. Jako jedyny zdawał sobie sprawę z prawdziwego zagrożenia jakim jest dżuma, której bakcyl nigdy nie umiera, lecz czai się w domach i czyha na dogodne warunki, aby znów ujawnić się z całą swą siłą.

9) Przemiana:

  1. Mitologia grecka:
  • Diana kąpał się kiedyś, a młody myśliwy Aktajon podpatrzył ją, jednak kiedy postąpił krok do przodu zdradził go trzask suchej gałązki. Bogini spostrzegła go, opryskała go wodą, a ten przemienił się w jelenia. Wytropiły go jego własne ogary i rozszarpały.
  • Eros podrażniony przechwałkami Apollina, że ten lepiej strzela z łuku niż bóg miłości, wystrzelił dwie strzały. Jedna z nich - starzała nienawiści trafiła w serce nimfy Dafne, natomiast starzała miłości w serce Apollina. Uciekała więc przed napastliwym bogiem, który chciał ją pochwycić. W ostatniej chwili zwróciła się do matki Ziemi o pomoc. Nimfa przemieniła się natychmiast w drzewo laurowe.
  1. Biblia:
  • Starym Testamencie Hiob został poddany próbie. Był bogatym i szanowanym mężem, miał żonę i dzieci. Bóg odebrał mu wszystko i zesłał na niego trąd. Przemienił go w nędzarza. Jednak Hiob nie poddał się i nie zwątpił w Boga, za co został wynagrodzony. Bóg zwrócił mu majątek.
  • Nowym Testamencie podczas uczty w Kanie Galilejskiej Chrystus przemienił wodę w wino.
  • Istotne jest także przemienienie Chrystusa na górze Tabor.
  1. Średniowiecze:
  • Legenda o świętym Aleksym: Aleksy odmienił swoje życie. Przemiana nastąpiła w noc poślubną, kiedy do opuścił żonę i dom rodzinny. Udał się do Syrii, gdzie wiódł tułacze i żebracze życie. Po siedemnastu latach powrócił w rodzinne strony. Nikt z bliskich nie rozpoznał go. I tak Aleksy żył pod schodami swego domu, znosząc upokorzenia.
  • Józef Bédier Dzieje Tristana i Izoldy: napój miłosny, który sporządziła matka Izoldy miał być przeznaczony dla niej i dla króla Marka. Jednak w czasie podróży Izolda, nie wiedząc co znajduje się w bukłaku, wypiła jego zawartość razem z Tristanem.
  1. Renesans:
  • Jan Kochanowski: w Trenie IX, X i XI podmiot liryczny poddaje w wątpliwość wyznawane do tej pory ideały filozoficzne, etyczne i religijne. Jednak w ostatnim XIX Trenie, osoba mówiąca w wierszu ponownie zaczyna szukać oparcia w Stwórcy. Podmiot liryczny uległ przemianie światopoglądowej. Po tym, jak spotkało go nieszczęście - śmierć córki, zwątpił w pomoc boską, negował więc wyznawane do tej pory wartości. Odzyskał jednak wiarę w ideały humanistyczne i pomoc Boga.
  • William Szekspir Makbet: tytułowy bohater ulega przemianie. Rządza władzy oraz klątwa rzucona przez czarownice doprowadzają Makbeta do tronu, jednak za cenę morderstwa, które pociąga za sobą tyranię władzy i kolejne zabójstwa.
  1. Romantyzm:
  • Adam Mickiewicz III część Dziadów: następuje tu przemiana Gustawa w Konrada, który przyjmuje prometejską postawę ratowania ludzkości. Pragnie wyrzec się nawet własnej duszy, bluźni Bogu w imię wyższych celów.
  • Adam Mickiewicz Konrad Wallenrod: Walter Alf używa podstępu aby przyczynić się do zagłady zakonu Krzyżaków. Podaje się za zabitego hrabiego Konrada Wallenroda i osłabia siłę zakonu, za co zostaje skazany.
  • Juliusz Słowacki Kordian: na górze Mont Blanc Kordian przemienia się z niezdecydowanego romantyka w człowieka czynu. Powraca do kraju, gdzie współpracuje z organizacją spiskową przeciw carowi.
  1. Pozytywizm:
  • Henryk Sienkiewicz Potop: Kmicic, butny i porywczy szlachcic, który przysiągł służbę Radziwiłłom - zdrajcom, upewniwszy się jakie są ich prawdziwe zamiary, obraca się przeciwko nim. Zmienia swój punkt widzenia i dzielnie walczy przeciwko zdrajcom ojczyzny.
  • Fiodor Dostojewski Zbrodnia i kara: Rodion Raskolnikow, za namową Sonii dobrowolnie poddaje się karze za popełnione morderstwo. Sonia jedzie razem z Rodionem na zsyłkę i tam wspiera go duchowo. Można przypuszczać, że światopogląd Rodiona Raskolnikowa uległ zmianie pod wpływem Sonii.