Dodaj do listy

Język polski – skrypt.

D z i e ł a - b o h a t e r o w i e

"Pieśń o Roladzie"

- główny bohater - hrabia Rolad,

- inni - Karol Wielki, Oliwier, Ganelon.

"Dzieje Tristana i Izoldy"

- kochankowie - Izolda i Tristan, "ten trzeci" - król Marek.

Giovanni Boccaccio "Dekameron"

- Monna i Federigo oraz wielu innych.

Jan Kochanowski "Odprawa posłów greckich"

- główni bohaterowie - Antenor i Aleksander,

- Helena,

- inni - Trojanie - Priam, Ikteon, Grecy - Menelaus, Ulisses.

Pierre Corneille "Cyd albo Roderyk"

- główny bohater - Roderyk zwany Cydem,

- inni - Diego, Chimena, Sankty, Gomes, Królewna.

William Szekspir "Hamlet"

- główny bohater - książę Hamlet,

- inni - Klaudiusz, Gertruda, Poloniusz, Leartes, Horacy, Fortynbras, Ofelia.

William Szekspir "Makbet"

- główni bohaterowie - Makbet i Lady Makbet

- inni - Dunkan, Malcolm, Donalbein, Banko, Fleance, Rosse, Angus, Makduf, Lennox, Menteith, Caithness.

Molier "Skąpiec"

- główny bohater - Harpagon,

- inni - Walery, Marianna, Kleant, Eliza, Azylem.

Molier "Świętoszek"

- główny bohater - Tartuffe zwany Świętoszkiem,

- inni - Orgon, Elmira, Damis, Walery, Kleant, Pani Pernelle, Marianna.

Julian Ursyn Niemcewicz "Powrót posła"

- główni bohaterowie - Pan Podkomorzy i Starosta Gadulski,

- inni - Pani Podkomorzowa, Starościna, Walery, Szarmancki, Jakub, Teresa, Agatka.

Johann Wolfgang Goethe "Cierpienia młodego Wertera"

- główny bohater - Werter,

- jego wybranka - Lotta,

- "ten trzeci" - Albert.

George Gordon Byron "Giaur"

- główny bohater - zwany Giaurem,

- jego wybranka - Leila,

- "ten trzeci" - Hassan.

Honoriusz Balzak "Ojciec Goriot"

- główny bohater - Goriot,

- inni - Anastazja, Delfina, Pani Vauquer, Rastignac, Vautrin.

Adam Mickiewicz "Romantyczność"

- kochankowie - Jasiek, Karusia.

Adam Mickiewicz "Dziady część II"

- duchy (kolejno) - Józio i Rózia, Widmo pana, Zosia, Widmo kochanka.

Adam Mickiewicz "Dziady część IV"

- Pustelnik - Gustaw, Ksiądz (właściwie pop), Dzieci Księdza.

Adam Mickiewicz "Dziady część III" Wielka Improwizacja i Widzenie.

- Konrad, Ksiądz Piotr

Adam Mickiewicz "Konrad Wallenrod"

- główny bohater - Walter Alf = Konrad Wallenrod,

- inni - Halban, Aldona.

Adam Mickiewicz "Pan Tadeusz"

- Jacek Soplica = Ksiądz Robak, Tadeusz Soplica, Zosia, Hrabia, Sędzia Soplica, Telimena, Wojski,

Podkomorzy, Klucznik Gerwazy.

Zygmunt Krasiński "Nie-Boska komedia"

- główni bohaterowie - Hrabia Henryk, Pankracy,

- Żona Hrabiego, Orcio, Leonard.

Aleksander Fredro "Śluby panieńskie"

- Albin, Gustaw, Klara, Aniela, pani Dobrójska, Radost.

Maria Konopnicka "Miłosierdzie gminy"

- Kuntz Wunderli, Probst, także całość społeczności Hottingen.

Maria Konopnicka "Mendel Gdański"

- Mendel, Zegarmistrz, sąsiedzi Mendla, Kubuś.

Maria Konopnicka "Nasza szkapa"

- Anna Mostowiak, Filip Mostowiak, dzieci Mostowiaków - Felek, Piotruś, Wicek.

Bolesław Prus "Omyłka"

- Antoś, Kasjer, Matka Antosia.

Bolesław Prus "Powracająca fala"

- Gottlieb Adler, Kazimierz Gosławski, Ferdynand, Pastor Bohme.

Bolesław Prus "Lalka"

- główny bohater - Stanisław Wokulski,

- najważniejsi - Izabela Łęcka, Ignacy Rzecki,

- inni - Julian Ochocki, Tomasz Łęcki, Helena Stawska.

Eliza Orzeszkowa "Gloria victis"

- Romuald Traugutt, Marcyś Tarłowski, Jagmin, Anielka.

Eliza Orzeszkowa "Nad Niemnem"

- główni bohaterowie - Justyna Orzelska, Jan Bohatyrowicz,

- inni - Benedykt Korczyński, Marta Korczyńska, Emilia Korczyńska, Witold Korczyński,

Andrzejowa Korczyńska, Leonia Korczyńska, Zygmunt Korczyński, Teofil Różyc, Ignacy Orzelski,

Bolesław Kirło, Maria Kirłowa, Anzelm Bohatyrowicz.

Henryk Sienkiewicz "Szkice węglem"

- Zołzikiewicz, Wawrzon Rzepa, Maria Rzepa.

Władysław Stanisław Reymont "Chłopi"

- główni bohaterowie - Maciej Boryna, Antek Antek B. Prus Antek, bohater główny i tytułowy; starszy brat Rozalki i Wojtka, mieszkaniec jednej z nadwiślańskich wsi, biedny chłopiec, utalentowany artystycznie.
Wygląd: Był to przystojny, dobrze...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum
Boryna, Jagna Paczesiówna,

- inni - Kuba, Roch, Hanka, Jagustynka, Ksiądz, Dominikowa, Kowal, Magda, Wójt, Witek, Bylica,

Mateusz, Pan Jacek, Jankiel.

Stefan Żeromski "Ludzie bezdomni"

- główny bohater - Tomasz Judym,

- inni - Joasia Podborska, Wiktor Judym, Wanda Orszeńska, Korzecki, Niewadzka, Natalia

Orszeńska, Węglichowski, Les - Leszczykowski, Jan Bogusław Krzywosąd Chobrzański.

Joseph Conrad "Lord Jim"

- główny bohater - Jim,

- inni - Marlow, Doramin, , Jewel, Cornelius, Dain Warris, Montague Brierly, Braun, Stein.

Stanisław Wyspiański "Wesele"

- osoby - Pan Młody, Panna Młoda, Gospodyni, Gospodarz, Poeta, Nos, Radczyni, Dziennikarz,

Rachela, Czepiec, Marysia, Żyd, Zosia, Haneczka, Klimina, Isia, Jasiek i Kuba, Dziad, Kasper,

- osoby dramatu - Widmo, Stańczyk, Upiór, Wernyhora, Rycerz, Hetman, Chochoł.

Gabriela Zapolska "Moralność pani Dulskiej"

- główna bohaterka - Aniela Dulska,

- inni - Felicjan Dulski, Hesia Dulska, Mela Dulska, Zbyszko Dulski, Juliasiewiczowa, Hanka.

Stefan Żeromski "Przedwiośnie"

- główny bohater - Cezary Grzegorz Baryka,

- inni - Seweryn Baryka, Jadwiga Barykowa, Hipolit Wielosławski, Laura Kościeniecka, Antoni

Lulek, ksiądz Anastazy, Karolina Szarłatowiczówna.

Zofia Nałkowska "Granica"

- główny bohater - Zenon Ziembiewicz,

- inni - Justyna Bogutówna, Cecylia Kolichowska, Elżbieta Biecka, Walerian Ziembiewicz, Żancia

Ziembiewiczowa, Joasia Gołąbska, Karol Wąbrowski, Ksiądz Adolf Adolf A. Mickiewicz III cz. Dziadów, bohater epizodyczny; jeden z więźniów w sc. 1; informuje kolegów, że dzięki życzliwemu kapralowi mogą się spotkać w dzień Wigilii. Podczas spotkania wspomina kolegę,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Czerlon.

Maria Dąbrowska "Noce i dnie"

- główni bohaterowie - Bogumił Niechcic, Barbara Joanna Niechcicowa,

- inni - Agnieszka Niechcicówna, Teresa Kociełłowa, Panna Cecylia, Lucjan Kociełło, Jan Łada,

Michalina Ostrzeńska, Leon Woynarowski.

Witold Gombrowicz "Ferdydurke"

- główny bohater - Józio Kowalski,

- inni - Profesor T. Pimko, Joanna i Witold Młodziakowie, Zuta Młodziakówna, rodzina

Hurleckich, Miętus.

Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) "Szewcy"

- Sajetan Tempe, Józek, Jędrek, prokurator Robert Scurvy, Księżna Irena Zbereźnika - Podberezka.

Jerzy Szaniawski "Żeglarz"

- Paweł Szmidt (Kapitan Nut), Jakub Fala, Jan, Med, Redaktor, Admirał, Przewodniczący.

Franz Kafka "Proces"

- antybohater Józef K.

Michaił Afanasjew Bułhakow "Mistrz i Małgorzata"

- Mistrz, Małgorzata, Iwan Nikołajewicz Ponyrion, Poncjusz Piłat, Ha-Nocri, Azazello, Behemot,

Michał Aleksandrowicz Berlioz, Woland, Korowiow

Kazimierz Moczarski "Rozmowy z katem"

- Kazimierz Moczarski, Gustaw Schielke, Jürgen Stroop.

Tadeusz Borowski "Pożegnanie z Marią"

- Maria, Tadeusz, Kierownik Jan, Inżynier, Doktorowa.

Gustaw Herling - Grudziński "Inny świat"

- Herling - Grudziński, społeczność więźniów - zabójca Stalina, pop, Natalia Lwowna, Sasza

Kostylew,

Hanna Krall "Zdążyć przed Panem Bogiem"

- Marek Edelman, Mordechaj Anilewicz, Profesor, Elżbieta Chętkowska, doc. Zofia Wrólówna, Aga

Żuchowska, Antek, Celina, Blaum, Jerzy Winkler, Michał Klepfisz.

Miron Białoszewski "Pamiętnik z powstania warszawskiego"

- Miron, Ojciec Mirona, Matka Mirona, Swen, Zocha, "Babu Stefu", Irena P., Teik.

Jerzy Andrzejewski "Popiół i diament"

- główny bohater - Maciek Chełmicki,

- Stefan Szczuka, Kalicki, Antoni Kossecki, Pułkownik Staniewicz, Franciszek Podgórski,

Katarzyna Staniewiczowa, Fred Teleżyński, Waga, Adam i Róża Puciatyccy, Andrzej Andrzej T. Borowski Proszę państwa do gazu..., bohater główny; marynarz z Sewastopola. Brutalnie ciągnie za włosy na ciężarówkę kobietę, która wyrzekła się własnego dziecka
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Kossecki,

Święcki, Franek Drewnowski, Krystyna Rozbicka, Weychert, Pawlicki, Profesor Szretter, Pieniążek,

Kotowicz, Jerzy Szretter, Janusz Kotowicz, Felek Szymański, Marcin Bogucki, Alek Kossecki.

Jerzy Andrzejewski "Bramy raju".

- Jakub z Cloyes, Ludwik z Vendome, Robert, Blanka, Maud, Aleksy Melissen, Mnich.

Jerzy Andrzejewski "Ciemności kryją ziemię".

- Tomas Torquemada - Wielki Inkwizytor, Diego Manete.

Jerzy Szaniawski "Dwa teatry"

- Dyrektor teatru, Laura, Woźny Matkowski, Lizelotta, Chłopiec, Montek, Autor, Dyrektor Drugi.

Tadeusz Konwicki "Mała apokalipsa"

- Hubert, Kolka Nachałow, Nadieżda, Rysio Szmidt, Edek Szmidt, Halina, Hans Jürgen Gonsiorek,

Sacher, Kobiałka, Caban, Jan, Tadzio Skórko, Żorż, Bułat, Zenek.

Tadeusz Konwicki "Bogiń"

- Helena Konwicka, Michał Konwicki, Eliasz Szyra, Ksiądz Siemaszko, Aleksander Aleksander Homer Iliada, bohater drugoplanowy; Parys
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Broel-Plater,

Ildek, Korsakow, Konstanty, Puszkin, Wissarion Dżugaszwili.

Sławomir Mrożek "Tango"

- Artur, Stomil, Eleonora, Ala, Eugeniusz, Eugenia, Edek.

Tadeusz Różewicz "Kartoteka"

- Bohater, Wujek, Nauczyciel, Gruby, kobiety, Pan z przedziałkiem.

Fiodor Dostojewski "Zbrodnia i kara"

- Rodion Romanowicz Raskolnikow, Dunia, Sonia, Marmieładow, Arkadiusz Swidrygajłow,

Katarzyna Iwanowa, Porfiry Piotrowicz, Razumichin.

Albert Camus "Dżuma"

- doktor Bernard Rieux, Jean Tarrou, Raymond Rambert, Paneloux, Joseph Grand, Cottard.

George Orwell "Rok 1984"

- występujący - Winston Smith, Julia, O'Brien, Tom Parsons Syme, pani Parsons, Charrington,

- wspominani - Wielki Brat, Emmanuel Goldstein.

George Orwell "Folwark zwierzęcy"

- Major, Snowball, Napoleon, Squealer, Clover, Boxer, Osioł Benjamin, Mojżesz, Mollie, Bluebell,

Muriel, Jessie, Jones, Pincher, Frederick, Pilkington, Whymper.

Maciej Boryna - najdoskonalszy z portretów psychologicznych w "Chlopach" Reymonta.

Powieść Wladysława Reymonta można uznać za największe dzieło epoki Młodej Polski. Dzieło to zresztą doczekało się właściwego docenienia nie tylko w kraju - w roku 1924 pisarza nagrodzono literacką Nagrodą Nobla. Wiele czynników złożyło się na popularność tej powieści, najważniejszym z nich jest zaś szerokość i precyzja spojrzenia autora nie tylko na przedmiot pisarstwa, lecz na sprawy ogólnoludzkie jako takie.

Podstawowym tematem "Chłopów" jest oczywiście rodzina Borynów oraz jej dzieje i problemy. W szerszej perspektywie powieść opisuje losy całej społeczności wsi Lipce i okolic czyniąc to z epickim wręcz rozmachem. Już te dwa stopnie spojrzenia na powieść dają jej wiele, pozostał jeszcze jeden. Na przykładzie swoich bohaterów autor poruszył wiele kwestii moralnych, etycznych czy filozoficznych. Ważne miejsce w "Chłopach" zajmują opisy różnorakich namiętności drążących człowieka, w tym miłość, żądzę władzy, rywalizację o kobietę czy walkę o reputację. Oczywiście wszystkie te kwestie poruszone zostały na poziomie mentalności prostych ludzi - i to właśnie stanowi o wyjątkowości "Chłopów" w historii literatury. Nieodłączną częścią powieści (jak też prawdziwego życia na wsi) jest także zależność człowieka od natury - jej kolei i praw.

Powieść Reymonta znalazła wielu czytelników także dzięki swej znakomitej kompozycji. Jako dzieło naturalistyczne, "Chłopi" pełni są drobiazgowych opisów miejsc i sytuacji, precyzyjnie skonstruowanych postaci oraz drobiazgowych portretów psychologicznych. Co ciekawe, wszystkie te, zdawałoby się tak związane z określonym światem przedstawionym elementy, zachowują przy całym swym wycyzelowaniu spory zapas uniwersalności.

Najważniejszym z bohaterów powieści "Chłopi" jest Maciej Boryna. Jest on głową najbogatszej rodziny i z pewnością najważniejszą osobą w całej wsi. Bez poparcia Macieja nie może zapaść żadna ważna decyzja, a on sam uznawany jest bez sprzeciwów za nieoficjalnego przywódcę wsi. Boryna ma pięćdziesiąt osiem lat i doświadczył w życiu już wiele, nadal jednak uważa się za młodego i czuje w sobie wiele energii. Na długo przed początkiem akcji powieści owdowiał, teraz zaś postanowił pojąć nową żonę. Jego wybranka - Jagna - jest młodą i energiczną kobietą niepozbawioną przy tym urody. Wszystko zaczyna biec w dobrą stronę, jedyną kwestią spędzającą Maciejowi sen z powiek jest spór z synem - Antkiem. Ostatecznie ojciec wypędził go z domu. Gdy Maciej dowiedział się, że Jagna zdradza go z nie kto innym tylko właśnie Antkiem, wpadł w furię. Nienawiść do syna spotęgowała się. Gdy nareszcie nakrył parę na gorącym uczynku, mało brakowało, żeby zakończyło się to ich śmiercią. Ostatecznie zamiast w radość i dumę, jego małżeństwo z Jagną obfituje jedynie w ból i wstyd - najpotężniejszy gospodarz we wsi i jej nieoficjalny przywódca staje się pośmiewiskiem z powodu "rogów", które przyprawiła mu młoda żona. Co ważne, wielu mądrych wieśniaków odradzało mu to małżeństwo, jednak uparty Boryna musiał postawić na swoim.

Boryna jest człowiekiem chciwym i skąpym. Jego konflikt z synem wyniknął, gdy ojciec nie chciał oddać mu części ziemi, której przecież i tak miał najwięcej we wsi. Maciej bał się, że syn w końcu przejmie cały majątek i wyrzuci ojca z domu, więc postanowił go uprzedzić. Nie widział szacunku i miłości, jakimi dawniej darzył go syn i sam przyczynił się do wzbudzenia w Antku chęci zemsty. A najlepszą sposobnością do zemsty była Jagna…

Boryna jako bogacz nigdy nie współczuł biednym i nieszczęśliwym. Lecz mimo wszystko on sam doszedł do wszystkiego, co ma. Pracował ciężko i był ambitny. Również w czasie konfliktu z dziedzicem widać, że nie tylko własny majątek leży mu na sercu. Jako charyzmatyczny przywódca obronił wieś przed zakusami dziedzica i ugruntował swoją pozycję.

Szczególny wydźwięk ma scena śmierci Boryny. Choruje i jest słaby, lecz mimo tego rusza na pole by siać i na polu umiera. Scena ta jest wysoce symboliczna i wskazuje na powiązanie całego życia chłopa właśnie z ziemią, która go żywi i ubiera.

Boryna to znakomity, choć może nieco przejaskrawiony w imię spójności akcji, obraz chłopskiej mentalności. Najważniejsza jest dla niego ziemia a zdradę woli ukarać widłami. Pomimo swojej charyzmy i bogactwa nie jest jednak dobrym przywódcą, ponieważ po prostu nie zna się na ludziach. Jednak dzięki pracowitości i zamiłowaniu do ziemi jest znakomitym gospodarzem.

Pozostałe postacie z powieści Reymonta również są znakomicie przedstawione, jednak to portret Macieja Boryny jest najbardziej szczegółowy. Bohater ten jest żywy i barwny a jednocześnie w pewien sposób uniwersalny - jak zresztą cała powieść.

Literackie kariery.

Jak należy rozumieć pojęcie kariery? Według definicji słownikowej, kariera to "1)przebieg pracy zawodowej; 2) przechodzenie jednostki od pozycji niżej cenionych do pozycji wyżej cenionych w danym społeczeństwie". Do tego dodać jeszcze można popularne znaczenie tego słowa - awans, osiąganie coraz lepszych miejsc pracy (w końcu to właśnie z pracą kariera często się kojarzy), także zdobywanie sławy (tak zwana kariera w show buisnessie). Kariera kojarzy się również z zapracowaniem, brakiem wolnego czasu a z drugiej strony pewnością w kwestii przyszłości i dostatnim życiem.

Jak nazwać człowieka, który zrobił (lub chce zrobić karierę)? I tu pojawia się zgrzyt - z jednej strony podziwiamy tych, którym się udało. Mówimy - "ten to zrobił karierę", "ona jest u szczytu kariery" i tak dalej. Nasz podziw zawiera oczywiście nutkę zazdrości, lecz jest przede wszystkim szacunkiem. Z drugiej strony jednym z bardziej obraźliwych określeń jest "karierowicz". Zwykle znaczy to raczej zawiść i podejrzliwość niż szacunek. Skąd wynika taka ambiwalencja?

Szanujemy zwykle tych, których kariera wynika z ciężkiej pracy (czy to fizycznej, czy umysłowej), wciąż wierzymy w mityczną drogę "od pucybuta do milionera". Nienawidzimy zwykle tych, którzy karierę zawdzięczają szczęściu, bezwzględności czy protekcji (lub innemu wsparciu "spoza kadru"). W życiu często stajemy w obliczu wyboru: być albo mieć, ideały lub dostatek, wierność zasadom czy zwiększenie swoich szans. Tak opinia społeczna jak i literatura skalania się ku pierwszym odpowiedziom na te pytania, w życiu jednak sukces częściej wiąże się z zestawem drugim. Istnieje wielu bohaterów literackich, dla których najlepsza w ich mniemaniu drogą była kariera.

Świetnym przykładem karierowicza jest Eugeniusz Rastignac z powieści Honoriusza Balzaka "Ojciec Goriot". Przybył do Paryża - wielkiego miasta i stolicy jeszcze większego państwa - z prowincji i przywiózł z sobą wiele szczytnych ideałów. Rzeczywistość okazała się jednak gorsza, niż mógł się spodziewać i jego ideały wkrótce schudły i zbladły wraz z ich właścicielem. Eugeniusz jednak szybko znalazł nowego "nauczyciela i mistrza" - recydywistę Vautrina. To właśnie jemu uwierzył, gdy ten stwierdził, że nawet "żeby posprzątać, trzeba się wpierw ubrudzić". W obliczu rzeczywistości porzucił ideały by w końcu zrobić wymarzoną karierę, ożenić się ze świetną "partią". Wreszcie zdobyć majątek, władzę ministerialną i tytuł hrabiowski. Również jego żona oraz jej siostra - córki tytułowego ojca Goriot - to karierowiczki, z tym, ze dla nich kariera ogranicza się do niezależności finansowej i odpowiedniej pozycji. Wszyscy oni odnieśli sukces a jego cenę zapłacił nieszczęsny Goriot.

Podobnie doskonały literacki portret karierowicza odnaleźć można w powieści "Czerwone i czarne" Stendhala. Chodzi tu o Juliana Sorela - z jednej strony prostego człowieka wywodzącego się z ludu, prowincjusza, z drugiej - człowieka inteligentnego, wyrachowanego i w stu procentach amoralnego, jeśli chodzi o osiągnięcie sukcesu. Dzięki takiej kombinacji cech szybko i regularnie zdobywa kolejne, coraz wyższe szczeble kariery. Jednak wreszcie zdarza się coś, czego nie przewidział - zakochuje się. Wydawać się może, że miłość dodała mu skrzydeł, ponieważ jego kariera nabrała jeszcze większego rozpędu, lecz koniec okazał się przysłowiowo żałosny. Co ciekawe postać Juliana wzorowana była na życiu prawdziwego karierowicza - Bertheta z Grenoble, syna kowala, który doszedł wysoko zanim marnie skończył.

W powieści Charlesa Dickensa "Dawid Copperfield" znajdziemy szczególnie odrażającą postać karierowicza - Uriaha Heepa. To bohater wręcz ohydny - tak pod względem fizycznym, jak i moralnym, lecz pewne jego cechy - szczególnie uniżoność i obłuda - dały mu sposobność do dokonania wielu dwuznacznych osiągnięć. Wystarczy powiedzieć, że z radością płaszczył się przed ludźmi, których pomagał niszczyć. Jednak jego koniec jest właściwy - jego przekręty zostają rozpracowane a on sam - zamknięty w wiezieniu.

Szczególnym przykładem człowieka, który zrobił karierę, ale nie można go jednoznacznie potępić, jest doktor Obarecki - bohater "Siłaczki" Stefana Żeromskiego. Oczywiście w towarzystwie głównej bohaterki - Stasi Bozowskiej - nie wydaje się postacią pozytywną, jednak nie można zarzucać komuś, że jest zły tylko dlatego, że nie "cierpi za miliony". Jest przeciętny lekarzem a ceny, które ustala na swoje usługi nie są szczególnie wysokie. Stara się wieść życie we względnym komforcie - to również nie jest cecha negatywną. Można by rzec, że nie zauważa cierpienia i upadku biedoty, ale tak nie jest, nie złamał przysięgi i nie odrzucił posłannictwa - po prostu poświęcił się swojej pracy na swoich warunkach.

Michał Toporny, bohater "Tańczącego jastrzębia" Janusza Kawalca to także człowiek, który zrobił karierę. Jego kariera nie była spowodowana osobistymi zaletami czy ohydnym charakterem - po prostu była efektem awansu społecznego wsi, który nastąpił po zakończeniu II wojny światowej. To właśnie przewrót ustrojowy dał bohaterowi możliwość uzyskania wykształcenia, odejścia z "zabitej deskami" wsi i poznania szerokiego i nowoczesnego świata. W końcu osiągnął wiele - został inżynierem, ożenił się z atrakcyjną i wykształconą kobietą (po porzuceniu pierwszej żony ze wsi), w końcu otrzymał stanowisko dyrektora. Czy jednak był zadowolony? Nie, źle czul się w szybkim i gwarnym świecie miasta i przemysłu. Pracowal ciężko na swoje życie, ale w końcu sam je sobie odebrał.

Pora na koniec wspomnieć najsłynniejszego karierowicza w literaturze polskiej - i to karierowicza mimo woli - Nikodema Dyzmę. Ten bohater powieści "Kariera Nikodema Dyzmy" Tadeusza Dołęgi - Mostowicza jest wręcz uosobieniem postawy karierowicza. Był spryciarzem i kombinatorem, lecz to dzięki przypadkowi spadły na niego urzędy i zaszczyty. Wraz z nimi pojawiły się oczywiście wielkie pieniądze i piękne kobiety. Sam zresztą dziwi się swojemu losowi, który sam wypycha go coraz wyżej. Co osiągnął wskutek nieporozumienia - również z powodu nieporozumienia stracił. Zszedł jednak ze szczytu z godnością, a przy okazji ukazał głupotę i inne wady elit, którym kiedyś tak się podobał.

To jedynie kilka przykładów, jeśli chodzi o opisane w literaturze kariery. Żadna z powyższych postaci nie jest godna naśladowania, jeśli więc nie wiemy, jak postępować w kwestii kariery, to raczej nie dowiemy się tego z literatury.

Stanisław Wokulski, Tomasz Judym, Zenon Ziembiewicz - bohaterowie z awansu.

Stworzenie modeli zachowania, poglądów, wydawania opinii jako cecha charakterystyczna epoki.

1. Okres pomiędzy 1848 a 1939 rokiem jest pełny gwałtownych zmian w wielu dziedzinach życia:

- schyłkowe i pesymistyczne nastroje (fin de siecle),

- stopniowo zacierają się dawne wpływy kształtujące schematy społeczne,

- dynamika rzeczywistości powiązana z wystąpieniami zbrojnymi oraz stopniowym wzrostem

rewolucyjnych nastrojów w społeczeństwach zachodnich.

"Nie było pokolenia, które by przeżyło tak kosmopolityczny najazd, ukształtowało się pod

tak rozmaitymi znakami" [Kazimierz Wyka]

2. Nowy typ bohatera literackiego łączącego akcenty romantyczne z pozytywistycznymi.

- bohater jest ponadprzeciętną indywidualnością,

- nieszczęśliwa miłość bohatera oraz jego wewnętrzne rozdarcie pomiędzy wyższymi ideami oraz

zwykłymi dla człowieka odruchami - chęcią zdobycia osobistego szczęścia, odwzajemnienia uczuć,

spokoju i bezpieczeństwa, samorealizacji,

- bohater uważa siebie za część naturalnego porządku rzeczy, natury, podlega zatem wszystkim

naturalnym prawom jak naturalizm czy determinizm,

- bohater jest zwolennikiem rozwoju technicznego i uznaje jego znaczenie dla dobrobytu,

bohater jest otwartym zwolennikiem zmian i reform społecznych,

- bohater jest zwolennikiem nauki jako czynnika pomocnego dla poprawy jakości i udoskonalania

ludzkiego życia,

- bohater jest wnikliwie analizowany pod względem psychologicznym.

3. Bohaterowie z awansu - próba klasyfikacji oraz oceny postępowania jednostek. Dwie możliwe

postawy:

a) właściwie pojmowana przez odbiorców - odwaga i męstwo oraz heroizm bohatera oraz jego

poświecenie dla osiągnięcia założonych celów są wynikiem postawy wewnętrznej bohatera lub też

zostają na bohaterze wymuszone przez zachodzące niezależnie okoliczności,

b) niewłaściwie pojmowana przez odbiorców - cechy bohatera zostają mu nadane przez otoczenie,

które źle pojmuje postawę bohatera. Nie posiada cech "prawdziwego" bohatera.

"Wszystkie uczucia, czyny i wyobrażenia mają swoje źródło w świecie zewnętrznym lub w naszym

własnym świecie." [Piotr Chmielowski] - Wokulski, Judym i Ziembiewicz jako bohaterowie z awansu.

1. "Są tacy ludzie, którzy sami sobie niejako aranżują świat i im właśnie wszystko udaje." [Danuta

Zaniślan] - Stanisław Wokulski - historia dramatycznej konfrontacji ponadprzeciętnej

indywidualności ze światem i przeciętnym tłumem, który jej nie rozumie.

a) bunt i pogarda względem schematycznego i ograniczonego sposobu myślenia.

Próba znalezienia rozwiązania w sprawie powszechnej pustki myślowej i obyczajowej panującej w

najwyższych sferach społeczeństwa.

- nadrzędną wartością stanowiącą narzędzie walki przeciwko społecznej zgniliźnie,

zacofaniu oraz przykładom absurdu w otaczającej rzeczywistości jest praca,

- chęć zaangażowania wyższych klas społecznych w dzieło przekształcania zastanej

rzeczywistości w celu odniesienia pożytecznych dla wszystkich warstw społecznych

korzyści.

b) działaniami bohatera kierują uczucia pozytywne i altruistyczne - miłość i współczucie.

- potrzeba niesienia pomocy najbardziej potrzebującym - filantropia,

- motorem wszystkich działań oraz warunkiem nadającym działaniu cel i sens jest miłość

do kobiety.

c) celem bohatera jest również odrzucenie ograniczeń nadawanych jednostce przez fakt narodzin w

określonej grupie społecznej. Równoczesna próba zaznaczenia i oznajmienia swojego istnienia.

"Nierówność społeczna między ludźmi jest warunkiem rozwoju i postępu." [Walter

Lippan]

d) w przypadku Wokulskiego awans na drabinie społecznej jest czynnikiem determinującym jego

działania. Jednocześnie celem tych działań jest pomoc potrzebującym oraz pragnienie bycia

jednostką użyteczną w skali społeczeństwa (utylitaryzm).

2. "Woleli się mylić w działaniu niż trwać w bezczynności, woleli błądzić w drodze niż stać w

miejscu." [Zbigniew Załuski] - Tomasz Judym jako postać samotnego krzyżowca i bojownika o

lepszą przyszłość.

a) motorem działań bohatera i pożywka dla jego wizji przyszłości jest romantyczna pasja.

- czyny bohatera stają się protestem przeciwko ludziom, którzy pomimo swojego zakłamania i

zadufania w sobie są pewni zajmowanej przez siebie pozycji. Bohater buntuje się także przeciwko

ściśle uregulowanej rzeczywistości, której prawa i zasady bronią jedynie interesów określonej

grupy.

- bohater był obrońcą odpowiedzialności i etyki społecznej,

- bohater przeciwstawiał się kanonom zachowań mieszczańskich oraz przejawom zła i krzywdy.

b) za przyczynę niezrozumienia i osamotnienia bohatera uznać można jego bogate życie

wewnętrzne i złożoną psychikę.

- bohater nie może odnaleźć swojego miejsca w niewłaściwie urządzonym społeczeństwie,

- w kontaktach ze światem zakłamanym, pełnym troski jedynie o prywatne interesy i hipokryzji

przeszkadzają bohaterowi jego poczucie odpowiedzialności oraz uczciwość

c) bohater sięgnął po prawo do samodzielnego i neutralnego osądu rzeczywistości.

- bohater buduje własną, niezależną hierarchię wartości,

- bohater znajduje oparcie jedynie we własnej moralności i uczuciowości.

d) dopiero awans społeczny stwarza dla bohatera możliwość wcielania w życie jego planów.

3. "Człowiek jest bezsilnym płomykiem stanowiącym przedmiot działania sił, których sensu nie jest

i nie będzie w stanie pojąć, a tym samym nigdy tych sił nie ujarzmi i nie podporządkuje swoim

interesom." [Tomasz Weiss] - Zenon Ziembiewicz jako karierowicz czy może raczej tragiczna

indywidualność.

a) ciągła zmiana ról społecznych powodowała równoczesne zmiany w postrzeganiu jego obrazu.

- bohater jako jednostka uzależniony jest od społeczności, która go otacza,

- rodzinne środowisko bohatera odznaczało się wulgarnością etyczną i obyczajową,

- wakacyjny związek z wiejska dziewczyną dokładnie wpisuje się w rodzinny schemat,

- bohater traci swoje ideały samodzielności w obliczu wpływu bogatych i wpływowych osobistości,

- idealista staje się bierny i tchórzliwy, wobec protektora okazuje daleko idącą uległość,

- bohater staje się reprezentantem społeczności urzędniczo - mieszczańskiej w małym miasteczku,

- bohater traci moralną wrażliwość i posuwa się nawet do utrzymywania dawnej kochanki, obecnie

zepchniętej na margines,

b) bohater buntuje się przeciwko utożsamieniu własnej indywidualności z jej postrzeganiem przez

ludzi, a jednocześnie nie działa konsekwentnie.

c) bohater rezygnuje ze swoich dążeń do ominięcia schematów społecznych oraz pragnienia

ustalania własnych zasad postępowania. Koniec obrazu heroicznego męstwa.

d) awans społeczny bohatera okazuje się przyczyną jego klęski - bohater nie potrafił wykorzystać

sprzyjających mu okoliczności, "poszedł na łatwiznę".

"W naturze każdego z nas tkwi opór przeciw sprowadzaniu do jakiś norm." [Stefania Szurlejdowa]

"Jednocześnie jest się takim jak myślą ludzie nie takim jak myślimy o sobie samym." [Zofia

Nałkowska] - bohaterowie nie dają możliwości jednoznacznej oceny - rzeczywistość, która ich otacza

jest zbyt wieloaspektowa i wieloznaczna. Wybitne jednostki ostatecznie wtapiają się w otaczające je

schematy społeczno - obyczajowe.

1) Środowisko ma wpływ na działania bohaterów,

2) Źródłem prób podjęcia działań przez bohaterów są przede wszystkim ich bunt oraz

niezadowolenie z warunków życia swoich bądź innych osób,

3) Ważną role odgrywa próba samorealizacji bohaterów, pragnienie okazania się wartościowa i

użyteczną częścią społeczeństwa oraz chęć czynienia dobra,

4) Głównymi motorami postępowania bohaterów są uczucia pozytywne - miłość, litość,

współczucie,

5) Konieczne okazuje się odnalezienie w życiu bohaterów priorytetu, któremu można

podporządkować wyznawane przez nich idee i inicjatywy działań - wynika stąd brak możliwości

jednoznacznej i obiektywnej oceny postępowania wymienionych postaci. Nie dysponujemy na razie

wystarczającą wiedzą na temat człowieka, by obiektywnie ocenić tak wieloznacznych bohaterów.

A N T Y K

Mitologia.

Podstawą religii i kultury starożytnej Grecji były mity. Mit jest opowieścią wyrażającą za pomocą symboli i alegorii pochodzenie świata, ludzi i bogów służąca przekazywaniu i systematyzacji wierzeń religijnych społeczności. Mit pozostawał pierwotnie własnością i częścią kultury danej społeczności, jednak później, w drodze mityzacji i archetypizacji, stał się częścią kultury powszechnej. \

Do najważniejszych rodzajów mitów zalicza się:

- mity kosmogoniczne - traktujące o stworzeniu świata (na przykład wyłonienie się Uranosa - nieba i Gai - ziemi z chaosu),

- mity teogoniczne - tyczące się stworzenia bogów i relacji między nimi (na przykład wyłonienie się Afrodyty z morskiej piany lub walka Kronosa z Zeusem o władzę nad światem),

- mity antropogeniczne - dotyczące stworzenia człowieka (na przykład ulepienie człowieka z gliny i łez przez Prometeusza),

- mity genealogiczne - dotyczące korzeni rodzin, zwłaszcza dynastii królewskich i arystokracji (na przykład tebańskie mity o Labdakidach),

- mity eschatologiczne - poruszające problematykę śmierci i życia pozagrobowego (na przykład podróże Heraklesa czy Odyseusza do Hadesu).

Mitologia grecka została uporządkowana przez Homera (VIII wiek p. n. e.) oraz dalej usystematyzowana przez Hezjoda (VII wiek p. n. e.). Była powszechnie uznawaną podstawą starożytnej greckiej religii. Mity odpowiadały na podstawowe pytania egzystencjalne - jak powstał człowiek, skąd wzięli się bogowie, a także bardziej przyziemne - co znaczą rozmaite zjawiska występujące w świecie jak pory roku czy skąd wzięły się skalne źródła czy samotne głazy. Mitologia musiała pierwotnemu społeczeństwu zastąpić zarówno religię, jak i naukę.

Mity pełniły w świecie starożytnym następujące funkcje:

- funkcja poznawcza - uzasadniały i pomagały w interpretacji rozmaitych niezrozumiałych dla ówczesnego człowieka wydarzeń,

- funkcja sakralna - wprowadzały do życia społecznego kult rozmaitych bóstw,

- funkcja światopoglądowa - stanowiły podstawę religii i porządku społecznego,

- funkcja tworzenia archetypów (schematów zachowania),

- funkcja określania miejsca człowieka w świecie (słaby, śmiertelny, podległy naturze),

- funkcja określająca dominujące pragnienia i marzenia członka społeczności.

Bogowie greccy.

Bogowie olimpijscy:

- Afrodyta - bogini piękności i miłości, zrodzona z morskiej piany córka Zeusa i Dione, później

żona Hefajstosa

- Apollo - bóg sztuki, wróżb i wyroczni, patron poetów i wieszczów. Przewodnik Muz. Syn Zeusa i

Latony.

- Ares - bóg wojny. Brutalny i kłótliwy, nieprzychylny ludziom i wrogi innym bogom, syn Zeusa i

Hery, którego symbolizował miecz.

- Artemida - bogini lasów i polowań, reprezentowała też płodność i śmierć.

- Atena - bogini sztuki, nauki i mądrości, potomkini Zeusa - wyskoczyła z jego głowy ubrana w

pełna zbroję.

- Muzy - dziewięć opiekunek różnych dziedzin nauki i sztuki:

Erato - opiekunka pieśni miłosnej.

Euterpe - opiekunka liryki.

Kalliope - opiekunka pieśni bohaterskiej.

Klio - opiekunka historii.

Melpomene - opiekunka tragedii.

Polihymnia - opiekunka hymnów i pieśni pobożnych.

Taleja - opiekunka komedii.

Terpsychora - opiekunka tańca.

Urania - opiekunka astronomii.

- Hefajstos - bóg ognia i sztuki kowalstwa i rzemiosła, syn Zeusa i Hery, mąż Afrodyty. Brzydki,

ale pracowity i uczciwy.

- Hera - siostra i żona Zeusa, opiekunka małżeństwa, wierności i domowego ogniska

- Hermes - bóg kupców i złodziei oraz boski posłaniec, także bóg płodności, syn Zeusa i Mai

- Zeus - najwyższy z bogów, pan Olimpu, władca nieba i błyskawic. Jego symbolem jest piorun.

Bogowie powietrza i światła:

- Helios - bóg Słońca, dawca światła i życia.

- Iris - bogini tęczy, posłanka nosząca wiadomości od bogów do ludzi.

- Selene - bogini Księżyca.

Bogowie wiatrów:

- Boreasz - północny wiatr.

- Euros - wschodni wiatr.

- Notos - południowy wiatr.

- Zefir - zachodni wiatr.

Bogowie ziemi:

- Asklepios (Eskulap) - bóg sztuki lekarskiej i opiekun medyków.

- Demeter - bogini urodzaju, życia roślinnego i wegetacji, opiekunka rolników.

- Dionizos - bóg wina, zabawy i ekstazy.

- Persefona (Kora) - bogini śmierci i odrodzenia, córka Demeter.

- Hestia - opiekunka ogniska domowego i bezpieczeństwa wobec klęsk i nieszczęść.

Bogowie mórz:

- Posejdon - naczelny władca mórz i oceanów, brat Zeusa.

- Proteusz - zmiennokształtny bożek.

Bogowie świata podziemnego:

- Erynie - mścicielki nieprawości, zwłaszcza niewinnie przelanej krwi.

- Hades - bóg świata zmarłych, zwanego od jego imienia Hadesem, surowy, a wręcz bezlitosny.

- Tanatos - bóg śmierci przychodzący po umierających i zabierający ich do Hadesu.

Bóstwa doli i spraw ludzkich:

- Eirene - opiekunka pokoju.

- Fortuna - bogini szczęścia.

- Hymen - bóstwo weselne, opiekun młodych małżeństw.

- Hypnos - bóg snu.

- Mojry - bóstwa ludzkiego życia i losu; Lachesis, Atropos, Kloto.

- Nike - uskrzydlona bogini zwycięstwa.

- Temida - opiekunka sprawiedliwości i sądów.

Powiązane z mitologią związki frazeologiczne:

- stajnia Augiasza - miejsce brudne i zaniedbane, także rzecz niemożliwa do wykonania,

- koszula Dejaniry - prezent, który okazuje się szkodliwy,

- syzyfowa praca - żmudna i nie dająca efektów,

- męki Tantala - cierpienie wielkie i nie do końca zawinione,

- strzała Amora - zakochanie od pierwszego wejrzenia,

- puszka Pandory - źródło nieszczęścia a zarazem kusząca tajemnica,

- róg obfitości - niewyczerpalne źródło bogactwa,

- pięta Achillesa - słaby punkt, czule miejsce.

Kontynuacje i nawiązania do mitów.

Prometeusz - buntownik i dobroczyńca ludzkości - ukradł bogom ogień, aby przekazać go ludziom, za co został ukarany przez Zeusa wiecznym cierpieniem. Dał przykład bezinteresowności i altruizmu.

- bliźniaczy archetyp biblijny - Chrystus - męczennik, poświęcający się dla ludzkości.

- Jan Kochanowski, fraszka "Do gór i lasów" - poeta sam siebie porównuje do zmiennokształtnego tytana, który mógł przybierać rozmaite postacie.

- romantyczny prometeizm - chęć jednostki do poświęcenia się dla dobra ogółu (narodu), na przykład Konrad w "Dziadów części III" Adama Mickiewicza mówi o cierpieniu "za miliony" oraz buntuje się przeciw Bogu w imię poświęcenia dla narodu; w I scenie więziennej Tomasz Zan poświęca się dla współwięźniów, bo filozofia Filomatów opierała się właśnie na prometejskim poświęceniu.

- także zbieżność z romantycznym mesjanizmem - odrodzeniem poprzez cierpienie.

- "Oda do młodości" - kolejny utwór Mickiewicza.

- wiersz "Stary Prometeusz" Zbigniewa Herberta - Prometeusz na starość przestał być buntownikiem, lecz mieszka w spokoju wraz z żoną, odwiedza przyjaciół i przechowuje pieczołowicie podziękowanie za ogień. Buntują się młodzi, starzy pragną tylko spokoju i poddają się losowi.

- Stasia z "Siłaczki" Stefana Żeromskiego - poświęcenie w imię niesienia "kaganka oświaty".

- doktor Judym z "Ludzi bezdomnych" - poświęcenie wszystkich możliwości i perspektyw w imię potrzeby niesienia pomocy biednym.

Odyseusz - Ulisses - archetypiczny tułacz, symbol sprytu, przemyślności i przetrwania w każdej sytuacji. Wojownik, uczestnik wojny trojańskiej, z dziesięcioletniej wyprawy wracał kolejne dziesięć lat. Pozostał jednak wierny żonie Penelopie i ojczyźnie - Itace.

- "Sonety krymskie" Adama Mickiewicza. Poeta pielgrzym nie wie, dokąd podąża, nie umie cieszyć się pięknem otoczenia, gdy opuścił ojczyznę, bo jego serce zmierza "w okolice dalekie"

- "księgi narodu polskiego" i "Księgi pielgrzymstwa polskiego" Mickiewicza - rozbudowana odyseja Polaków.

- "Smutno mi Boże" - hymn Juliusza Słowackiego, poeta pielgrzymuje i tęskni, ale nie wróci, bo jest "sto mil od brzegu i sto mil przed brzegiem".

- "Pielgrzym" Cypriana Kamila Norwida - i tu bohater jest tułaczem tęskniącym za ojczyzną.

- "Odys" Leopolda Staffa - utożsamienie Odyseusza z każdym człowiekiem a Itaki z każdym celem, do którego człowiek dąży. Nie każdy jednak dociera do celu, lecz i tak należy się starać.

- Seweryn Baryka z "Przedwiośnia" Stefana Żeromskiego - bohater zmierza do domu by znaleźć go zniszczonym, a potem do wyidealizowanej Ojczyzny.

- "Latarnik" Henryka Sienkiewicza - wygnaniec, dla którego droga do ojczyzny jest zamknięta i który stracił swój cel wędrówki.

Dedal - archetypiczna postawa racjonalna, geniusz i pracowitość.

Ikar - archetypiczny brak rozwagi, marzycielstwo i irracjonalizm.

Syn nie posłuchał rady ojca podczas lotu z pomocą sztucznych skrzydeł i zginął.

- wiersz "Dedal i Ikar" Zbigniewa Herberta.

- fraszka "Do fraszek" Jana Kochanowskiego - Ikar jako natchnienie.

- obraz "Upadek Ikara" Pietera Bruegela - ucieczka w marzenia może źle się skończyć, ludzie nie zauważają ważnych wydarzeń dziejących się wokół nich, bo są zbyt zajęci codziennymi sprawami.

- wiersz "Ikar" Stanisława Grochowiaka - dyskusja o roli wyobrażonego i idealnego piękna w życiu człowieka. Poszukiwać piękna należy w rzeczywistości, ucieczka od realności może źle się skończyć.

- wiersz "Prawa i obowiązki" Tadeusza Różewicza. Nawiązanie do obrazu Bruegela, refleksja na temat społecznej roli artysty. Każdy podejmuje własne decyzje i nie musi opierać się na sumieniu.

- wiersz "Wciąż o Ikarach głoszą" Ernesta Brylla - porównanie dwóch postaw - irracjonalistycznej Ikara i racjonalistycznej Dedala. Pierwsza jest piękna i ulotna, ale poeta opowiada się za trwałością i przydatnością pierwszej. W imię wartości nie można postępować bezsensownie, dlatego Dedal dobrze zrobił nie lecąc synowi na ratunek.

- Ikar - Idealista: motyw obecny u młodych pokoleń poetów, prekursorów romantyzmu i pozytywizmu. Nie przyjmują do wiadomości możliwości klęski, lecz ją ponoszą. Takim bohaterem jest na przykład doktor Judym z "Ludzi bezdomnych" - jako idealista nie ocenia właściwie sytuacji i przegrywa. Podobnie Kordian, bohater dramatu Juliusza Słowackiego - chciał stworzyć spisek i zabić gubernatora, ale okazał się zbyt słaby.

Syzyf - archetypiczny spryt i próba uniknięcia śmierci, także archetyp losu i bezsensownego wysiłku.

Król Syzyf zdradził sekret Zeusa. Próbował licznych forteli by zniechęcić bogów do pościgu, lecz w końcu spotkała go kara. Odtąd toczy po zboczu góry głaz, którego nigdy nie wtoczy na szczyt, gdyż ten ciągle stacza się z powrotem.

- obraz "Syzyf" Tycjana.

- powieść "Syzyfowe prace" Stefana Żeromskiego - tytuł oznacza daremne próby zrusyfikowania polskich patriotów.

Niobe i Demeter - archetypiczne cierpiące matki.

Hades porwał córkę Demeter, matka rozpaczała a wraz z nią cała przyroda. Od tej pory Persefona jest z matką tylko część roku, przez resztę panuje zima. Posiadająca liczne potomstwo Niobe domagała się większego szacunku niż Latona, matka Artemidy i Apollona. Za karę za szydzenie z matki dwoje bogów zabiło dzieci Niobe, która skamieniała z rozpaczy.

- zbieżny a nawet zastępujący powyższy archetyp - Madonna Dolorosa, Maria cierpiąca pod krzyżem Chrystusa.

- "Treny" Jana Kochanowskiego - odwołanie do Niobe tracącej dziecko tak, jak poeta:

"Nie dziwie się Niobe, że na martwe ciała

Swoich najbliższych dziatek patrząc skamieniała (…)"

Penelopa - archetypiczna wierna żona.

Przez 20 lat czekała na powrót męża, namawiana do zamążpójścia uciekała się nawet do oszustwa.

Herakles - archetypiczna siła i męstwo.

Syn Zeusa był bardzo porywczy - w gniewie zabił żonę i dzieci. Jako karę musiał wykonać dwanaście prac dla króla Eurysteusza. Gdy je wykonał, odkupił swe winy i zyskał nieśmiertelność.

- "Oda do młodości" Adama Mickiewicza: kto będąc dzieckiem zabił hydrę (tzn. jest młody i ambitny), ten może dokonać w życiu wszystkiego.

Narcyz - archetypiczny egocentryzm.

Odrzucona przez niego nimfa Echo oszalała i zabiła się. Bogini Afrodyta ukarała winnego - spowodowała, że zakochał się we własnym odbiciu i umarł z tęsknoty.

Afrodyta - archetypiczna piękność i zmysłowa miłość.

Kontynuacje i nawiązania:

Nike - archetyp zwycięstwa i triumfu.

Bogini zwycięstwa towarzyszyła zwykle Zeusowi, Atenie lub wybranym przez nich herosom. Przedstawiana była jako młoda, uskrzydlona kobieta.

- wiersz "Nike, która się waha" Zbigniewa Herberta - Nike zyskuje ludzką cechę - niepewność, gdy rozmyśla nad losem bardzo młodego żołnierza. Bogini wie, że chłopak zginie i zastanawia się czy obdarzyć go w zamian zwycięstwem. Pozostawia jednak sprawy swojemu biegowi. Wiersz ten to polemika ze stereotypem bohaterstwa.

- wiersz "Nike" Marii Pawlikowskiej - Jasnorzewskiej. Nieszczęśliwa miłość zostaje porównana do okaleczonej, lecz niepokonanej Nike z Samotraki (posąg w paryskim Luwrze).

Orfeusz i Eurydyka - archetypiczna miłość aż po grób i dalej.

- Tristan i Izolda oraz Romeo i Julia - motywy (pary kochanków), które w dużym stopniu zastąpiły powyższą parę.

- nieszczęśliwa i niespełniona miłość romantyczna.

- "Tren XIV" Jana Kochanowskiego - ojciec chce się udać za zmarłą córą nawet do piekieł.

"Gdzie te wrota nieszczęsne, którymi przed laty

Puszczał się w ziemię Orfeusz szukając swej straty?"

Eros i Psyche - archetypiczne połączenie miłości cielesnej i duchowej.

Toposy mitologiczne.

Topos - trwale zakorzeniony w literaturze i kulturze motyw. Realizacja archetypu.

Arkadia - "kraj miodem i mlekiem płynący", "wyspa szczęśliwa".

- zloty wiek ludzkości (odległa przeszłość) - cały świat był Arkadią.

- w renesansie - Arkadią jest spokojny dom otoczony pięknem natury (na przykład w "Pieśni świętojańskiej o Sobótce" Jana Kochanowskiego).

- podobnie w fraszce tegoż "Na dom w Czarnolesie" - najważniejsze dla człowieka wartości, szczęście i bezpieczeństwo, życzliwość innych, rodzina i spokojna starość.

- we fraszce "Na lipę" tegoż - Arkadia jako miejsce pełne natchnienia poetyckiego i spokoju.

- w "Żywocie człowieka poczciwego" Mikołaja Reja - arkadia wiejska pełna pracy na roli i dostatku. Wyidealizowana wieś.

- w "Panu Tadeuszu" Adama Mickiewicza - kraj lat dziecinnych. Podobnie w "Przedwiośniu" Stefana Żeromskiego - arystokratyczna Nawłoć oraz w "Nad Niemnem" Elizy Orzeszkowej - kraj nadniemeński.

- ojczyzna (niezliczeni autorzy).

- odmianą Arkadii jest także Itaka Odyseusza.

Wojna Trojańska - plan.

1. Uczta - wesele Peleusa i Tetydy.

Bogini niezgody Eris zjawia się bez zaproszenia. Eris rzuca na salę, pomiędzy trzy boginie jabłko "dla najpiękniejszej". Kłócą się o nie Hera, Atena i Afrodyta. Na sędziego w sporze wyznaczony zostaje Parys, syn Priama, króla Troi. Jako wynagrodzenie za wybór boginie oferują:

Atena - mądrość (Parys już nie należy do głupich),

Hera - władzę (Parys jest księciem, poza tym władza wymaga wiele pracy),

Afrodyta - miłość Heleny, królowej Sparty, najpiękniejszej kobiety na świecie.

Parys wybiera Afrodytę.

2. Porwanie Heleny.

Parys porywa Helenę w czasie uroczystego zawarcia pokoju, czym łamie odwieczne prawa (jako gość wykorzystuje gościnność).

3. Mobilizacja w całej Helladzie.

Do obu stron konfliktu zaciągają się gromady spragnionych sławy młodych ochotników.

4. Wyprawa Odyseusza do delfickiej wyroczni.

Otrzymuje wróżbę - bez udziału Achillesa Troja nie może zostać zdobyta. Odyseusz odkrywa miejsce, w którym ukryty jest heros.

5. Podstęp Odyseusza wobec Achillesa.

Achilles Achilles Homer Iliada, bohater główny; heros grecki, syn Peleusa i morskiej boginki, Tetydy. Wydarzenia, opisane w eposie, dotyczą ostatniego roku wojny, a ich bezpośrednią przyczyną jest gniew Achillesa
...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
ukryty jest w pałacu wśród panien i księżniczek. Odys w przebraniu kupca przywozi broń i pancerze oraz materiały i biżuterię. Stoiskiem z bronią interesuje się tylko fałszywa księżniczka - Achilles. Ten, zdemaskowany, musi wyruszyć.

6. Przybycie Greków i zdobycie przyczółka.

Siły Achajów przybywają na tysiącu okrętów. Achilles wraz z oddziałem bezczeszczą i niszczą świątynię Apollina.

7. Ostateczne obozowanie i rozmieszczanie sił.

8. Liczne, choć mało istotne zwycięstwa Greków. Kolejne dziewięć lat zmagań.

Właśnie dzięki potędze Achillesa zdobyte zostają plaże i ziemie przylegające bezpośrednio do miasta. Zdobycie głównej nadmorskiej świątyni.

9. Bunt Achillesa.

Agamemnon Agamemnon Ajschylos Oresteja (Agamemnon), bohater tytułowy; król Argos, głównodowodzący wojskami greckimi pod Troją, bohater wojenny. Mąż Klitajmestry, ojciec Ifigenii (którą złożył w ofierze bogom),... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum zabiera Achillesowi ukochaną Bryzeidę, brankę. Achilles odmawia udziału w walkach. Ofensywa Trojan wywołana brakiem w szeregach Greków ich największego herosa. Patrokles ubiera pancerz Achillesa by podnieść morale greckich wojowników.

10. Śmierć Patroklesa.

Hektor zabija w pojedynku fałszywego "Achillesa". Achilles załamuje się z rozpaczy po stracie przyjaciela. Po rozmowie z matką bohater wpada w gniew i rzuca wyzwanie Hektorowi.

11. Pojedynek Achillesa z Hektorem.

Ucieczka wojowników z Troi. Pogoń Achillesa za Hektorem. Pojedynek i śmierć Hektora. Żałoba w Troi. Zbezczeszczenie ciała przez zwycięzcę - przywiązanie do rydwanu i porzucenie przed namiotem.

12. Nieudana próba zdobycia miasta.

Prowadzący ją Ajaks zostaje zabity.

13. Odzyskanie zwłok Hektora.

Priam błaga o oddanie syna, oferuje wóz kosztowności. Rozczulony Achilles myje i ubiera ciało i oddaje je ojcu.

14. Z okazji pogrzebu Hektora przez jeden dzień trwa zawieszenie broni.

15. Podstęp Odyseusza wobec Troi.

Zbudowanie przez Greków drewnianego konia i wypełnienie go najlepszymi wojownikami. Pozorowane wycofanie się i odstąpienie od oblężenia.

16. Świętowanie zwycięstwa przez Trojan.

Wciągnięcie posągu do twierdzy. Wróżby Laokoona (zabity przez węże) i Kasandry (zignorowana). Powszechna radość i świętowanie.

17. Walki w mieście.

Ukryci wojownicy opuszczają wnętrze konia, mordują straże i otwierają bramy. Przyczajona dotąd armia wpada do miasta. Masakra wszystkich mieszkańców (poza szpiegiem - Antenorem).

18. Śmierć Achillesa.

Strzała Parysa (kierowana prawdopodobnie przez Apollina) trafia Achillesa w stopę.

19. Zwycięstwo Achajów.

Mury zostają zburzone a reszta miasta spalona. Grecy zaczynają powracać do domów.

20. Ucieczka ostatnich Trojan.

Dowodzone przez Eneasza resztki i niedobitki z Troi wyruszają na zachód. Czterysta lat później ich potomkowie zakładają Rzym.

Epos (epopeja) - najstarszy spośród gatunków epickich, dopiero w XVIII wieku zastąpiony przez powieść. Utwór zwykle wierszowany, rozbudowany, o dużej objętości. Opiewa zwykle czyny legendarnych, mitycznych lub historycznych bohaterów (na przykład "Iliada", "Odyseja") na tle życia zbiorowości bądź życie całej społeczności w przełomowych chwilach dziejowych (epopeja narodowa, "Eneida", w Polsce: "Pan Tadeusz"). Najważniejsza w eposie jest fabuła. Charakterystyczną cechą eposu jest patetyczny i podniosły styl. Inną cecha charakterystyczna jest inwokacja - wstęp rozpoczynający utwór zwracający się do muz (lub w przypadku epopei narodowej - do ojczyzny). Narrator obiektywny, opis wydarzeń i postaci szczegółowy i realistyczny, akcja Akcja papier wartościowy będący dowodem udziału jego właściciela w spółce akcyjnej. Posiadanie akcji upoważnia właściciela do głosowania na zebraniach akcjonariuszy oraz do uzyskiwania dywidendy,... Czytaj dalej Słownik geograficzny podzielona na wyraźne epizody, często dwuplanowość (w starożytności - akcja w świecie bogów i akcja w świecie ludzi). Z eposu pochodzi szczególny typ rozbudowanego i bogatego porównania - tak zwane porównanie homeryckie.

Grecki teatr i dramat.

Teatr grecki ma swoje korzenie w uroczystościach ku czci Dionizosa. Obchodzono je dwa razy do roku - ludzie bawili się i świętowali oraz oglądali specjalnie na tą okazję przygotowane widowiska. Pierwsza z tych uroczystości miała miejsce w drugiej połowie marca i nosiła nazwę Wielkich Dionizjów, druga zwana była Dionizjami Małymi (lub Miejskimi) i odbywała się w okresie winobrania, jesienią.

Widowiska, których zadaniem było uświetnianie religijnych uroczystości składały się pierwotnie z występów chóru oraz pokazów tanecznych. Uczestnicy ubierali maski i koźle skóry.

Chór opowiadał historie oparte na przekazach mitologicznych o coraz dalej odchodził od liturgicznej funkcji. Podstawą chóru był wówczas choreuta - czyli członek chóru. Funkcja ta mogła przypaść każdemu obywatelowi. Około VI wieku z chóru wyłonił się koryfeusz, przewodnik chóru, któremu zdarzało się wypowiadać pojedyncze kwestie. W VI wieku p. n. e. dramaturg Tespis wprowadził do widowiska pierwszego aktora (protagonistę). Był on postacią pojedynczą prowadzącą dialog z chórem i jego przewodnikiem - ten właśnie dialog stał się początkiem teatru. Na przełomie VI i V wieku p. n. e. dramatopisarz Ajschylos wprowadził rolę dla drugiego aktora (deuteragonisty) i dialog pomiędzy pojedynczymi postaciami bez udziału chóru. W V wieku p. n. e. za sprawą Sofoklesa pojawił się na scenach trzeci aktor (tritagonista) a z nim wielostronny dialog. Starożytni nie wykroczyli poza liczbę trzech aktorów przebywających równocześnie na scenie.

Istotą akcji tragedii jest tak zwana sytuacja tragiczna - konflikt, z którego nie ma jednoznacznie dobrego wyjścia. Antyczna tragedia czerpała swą tematykę przede wszystkim z mitologii. Podstawową zasadą poprawnej budowy tragedii była zasada trzech jedności:

- Jedność miejsca - całość akcji musi się rozgrywać w jednym, określonym miejscu.

- Jedność czasu - łączny czas akcji całego dramatu nie może przekroczyć 24 godzin.

- Jedność akcji - tragedia winna posiadać tylko jeden wątek akcji.

Stosowano w tragediach także zasadę decorum - odpowiedniości stylu. W tragedii zawsze znajdował swe miejsce chór. Służył on do komentowania zdarzeń, podpowiadania właściwych rozwiązań i sposobów postępowania, przestrzegania lub pouczania bohaterów lub widzów.

Dzisiejsza nazwa "tragedia" wywodzi się od greckiego określenia "tragos ode" - oda tragiczna. Jedną z naczelnych kategorii tragedii starożytnej a jednocześnie jednym z jej podstawowych celów było katharsis (po grecku - oczyszczenie). W czasie oglądania przedstawienia, widz miał szansę wzbudzić w sobie litość (względem nieszczęścia bohaterów dramatu) i trwogę (bo stawiał siebie na ich miejscu). Te odczucia były drogą do procesu oczyszczenia i zapewniały człowiekowi wewnętrzny spokój. W trakcie Dionizjów odbywały się także konkursy dramatopisarzy. Autorzy zgłaszali swe uczestnictwo wraz z czterema sztukami - trzema tragediami i jednym dramatem satyrowym. Jakość i wartość oceniane były przez publiczność. Jeden z najwybitniejszych dramaturgów starożytnych - Sofokles - zwyciężył w takich zawodach osiemnaście razy.

Dramat starożytny nie był podzielony jak dzisiejszy, na akty i sceny. Częściami składowymi dramatu antycznego były:

- parodos - pierwsze wejście chóru na scenę i pierwsze odśpiewanie przezeń pieśni,

- epejsodion - scena z ponownym wejściem aktora,

- stasimon - pieśń chóru na stojąco,

- kommos - scena lamentacji,

- exodos - końcowa, ostatnia pieśń chóru.

Stasimony i epejsodiony mogły powtarzać się kilka razy, w zależności od długości sztuki. Punkt krytyczny dramatu określano mianem perypetii.

Wraz z powstaniem stacjonarnego teatru unormowały się także pewne prawidła jego konstrukcji. Pierwotnie najistotniejszym miejscem była orchestra - miejsce usytuowania chóru. Wokół płaskiej przestrzeni, znajdującej się zazwyczaj w pobliżu świątyni ustawiano theatron, czyli widownię. Wraz z aktorami pojawiło się także skene - niewielki budynek stanowiący tło dla przedstawienia. Dojrzały teatr grecki z V wieku p. n. e. nie mógł polegać na wcześniejszych improwizowanych teatrach. Powstał amfiteatr Amfiteatr w starożytnym Rzymie budowla bez zadaszenia, na planie koła lub elipsy, przeznaczona na walki gladiatorów i walki z dzikimi zwierzętami. Składała się z areny i widowni wznoszącej się ku górze.... Czytaj dalej Słownik historyczny - solidna, często kamienna budowla stanowiąca równocześnie widownię. Skene została rozbudowana by pomieścić rozmaitą maszynerię (pinakes) przydatną w trakcie sztuki. Uzupełniono ją paraskeniami (dziś podobną role pełnia kulisy) i pomostem - proskenionem, umożliwiającym aktorom zbliżenie się do publiczności. Orchestra pozostała miejscem dla chóru, ale została zmniejszona, gdyż główny ciężar odgrywania sztuki spoczywał teraz na barkach aktorów.

Do najważniejszych i najlepszych dramatopisarzy Grecji starożytnej zaliczyć można trzech najlepiej znanych obecnie:

- Ajschylos (ur. 525, zm. 465 p. n. e.) - autor 90 dramatów, do dziś zachowało się dziewięć, między innymi "Prometeusz w okowach", "Odyseja", "Elektra".

- Eurypides (ur. 480, zm. 406 p. n. e.) - autor około 90 dramatów, dziś znamy siedemnaście, między innymi "Elektra", "Fedra".

- Sofokles (ur. 496, zm. 406 p. n. e.) - napisał około 120 sztuk, do dzisiejszych czasów dotrwało osiem, między innymi "Ajaks", "Król Edyp", "Antygona", "Edyp w Kolonie", "Elektra", "Trachinki", "Filoklet", dramat satyrowy "Tropiciele".

Starożytne gatunki liryczne.

- Pieśń (łacińskie carmina) - najbardziej powszechny gatunek poezji lirycznej w starożytności, uznawany także za najstarszy. Wywodził się prawdopodobnie z muzyki i pozostał z nią związany pod względem genetycznym. Występują w nim powtórzenia, paralelizmy i refreny. W antycznej tradycji występował zwykle jako składnik obrzędów zbiorowych. Za twórcę pieśni jako gatunku uznaje się rzymskiego poetę Horacego.

- Epigramat (lub epigram) - krótki, zwięzły i najczęściej dowcipny utwór poetycki. Kończy się zwykle zaskakującą puentą. Oparty zwykle na koncepcie, zwykle paradoksalnym. Charakter utworu zwykle satyryczny. Przedstawiciele starożytni: Symonides z Keos (uznawany za twórcę), Marcjalis, Kallimach. Wywodzi się od napisów nagrobnych (epitafiów).

- Elegia - utwór liryczny o poważnej, często żałobnej treści i charakterystycznej budowie (dystych elegijny). Zwykle w smutnym nastroju i w skarżącym tonie, lecz występowała duża różnorodność tematów i nastrojów.

- Oda (greckie aode) - utwór literacki, wierszowany. Charakteryzuje się retoryczno - patetycznym stylem, skomplikowana i kunsztowną strofiką i metryką. Opiewa zwykle wzniosłe idee, wybitne osobistości lub niezwykle czyny. Pierwotnie termin "oda" oznaczał liryczny utwór przeznaczony do śpiewu lub melorecytacji.

- Modlitwa - podstawowy (obok ofiary) akt wiary w niemal każdej religii. Pojmowany jest jako kontakt z bóstwem (słowny albo myślowy). Najczęstszymi odmianami są modlitwy dziękczynne i błagalne.

- Tren (lamentacja) - pieśń żałobna, lamentacyjna. Tematem jest żal spowodowany śmiercią danej osoby. Pisane po śmierci wybitnej osobistości, przypomina chwalebne uczynki, wszelkie zasługi i liczne zalety zmarłego.

- Hymn - pieśń pochwalna o uroczystym charakterze. Genetycznie związana z ludowymi uroczystościami religijnymi. Opiewa najczęściej bóstwa lub wybitne osobistości, ich sławę i czyny patriotyczne. Zwykle utrzymany w stylu wzniosłym i patetycznym. Wywodzi się z greckich peanów i dytyrambów. Odpowiednikami w innych kulturach są żydowskie psalmy czy indyjskie wedy.

- Pean - hymn na cześć Apollina. Później także patetyczna pieśń pochwalno - dziękczynna śpiewana po zwycięstwie wojennym.

- Dytyramb - pieśń na cześć Dionizosa, później podniosła pieśń pochwalna.

Filozofia antyczna.

Heraklit z Efezu żył w VI/V w. p. n. e.) - grecki filozof, przedstawiciel jońskiej filozofii przyrody. Dowodził, że świat ciągle się zmienia i nie uzyskuje stałej formy. Myśl swoja wyraził słowami "panta rei" - "wszystko płynie". Za element rozwoju świata uważał walkę przeciwieństw przejawiającą się w powstawaniu i ginięciu wszystkiego i wszystkich.

Jońska filozofia przyrody - nazwa tradycyjna dla całości poglądów głoszonych przez członków pierwszej ważniejszej szkoły filozoficznej w starożytnej Grecji, która działała w Jonii pomiędzy VI a IV wiekiem p. n. e. przedstawiciele tej szkoły starali się wyjaśnić powstanie świata i jego obecną naturę przy pomocy naturalnych i możliwych do zaobserwowania czynników, takich jak woda, powietrze i ogień.

Sokrates (żył w latach 469 - 399 p. n. e.) - jeden z najwybitniejszych myślicieli świata starożytnego. Nie pozostawił po sobie żadnych pism. Nic ze swoich myśli nie zapisywał, ponieważ twierdził, że najlepiej przekazywać wiedze przy pomocy słowa mówionego. Sam rozmawiał z uczniami w różnych miejscach i okolicznościach. Sokratesa uznaje się za twórcę etyki - nauki o moralności, zajmującej się ustalaniem, co jest dobrem, a co złem. Moralność człowieka była kwestią, która najbardziej go interesowała. W mniemaniu Sokratesa wartością najwyższą była cnota. Składały się na nią odwaga, prawdomówność, mądrość, szlachetność i panowanie nad swoimi uczuciami. Zdaniem Sokratesa to właśnie cnota jest drogą człowieka do szczęścia. Cnocie przeciwstawiał urodę, zaszczyty, władzę i przede wszystkim dobra materialne - wszystko, co nietrwałe. Wytoczono mu proces, w którym zarzucono filozofowi "psucie młodzieży", nieuznawanie władz państwowych i kultów religijnych. Skazany został Sokrates na śmierć przez otrucie cykutą. Poglądy Sokratesa przetrwały do dziś za sprawą pism Platona.

Platon (żył w latach 427 - 347 p. n. e.) - najważniejszy spośród uczniów Sokratesa i jeden z najwybitniejszych filozofów starożytności. Był on reprezentantem kierunku filozoficznego zwanego idealizmem (Idealizm - kierunek filozoficzny przeciwstawny wobec materializmu; idealiści uznawali jako założenie tezę, że duch jest pierwotny wobec materii.). Zdaniem Platona istnieją gdzieś wzory doskonałe dla wszystkich elementów świata - idee. Nasz świat jest jedynie niedoskonałym odbiciem lub cieniem idei. Założył szkołę nazwaną Akademią Platońską. Najbardziej znanym dziś dziełem Platona jest "Państwo". Przedstawił tam utopijną wizję idealnego ustroju (totalitarnego - państwo wyznacza w sposób ścisły funkcje obywateli i społeczeństwa). Inne znane dzieła, które pozostawił po sobie filozof to na przykład "Uczta" i "Obrona Sokratesa". W pierwszym zawarte są rozważania na temat miłości - dążeniu przez ludzką duszę do trwającego wiecznie posiadania dobra. Drugi to przede wszystkim wykład teorii sokratejskich oraz obrona filozofa przed zarzutami bezbożności i deprawowanie młodzieży włożone w usta samego Sokratesa.

Epikur (żył w latach 341 - 270 p. n. e.) - kolejny filozof grecki zajmujący się etyką. Przedstawiciel hedonizmu - doktryny, według której szczęście (to jest rozkosz) jest najwyższym dobrem i głównym motorem wszystkich działań człowieka.

Arystoteles ze Stagiry (żył w latach 384 - 322 p. n. e.) - najbardziej wszechstronny z myślicieli starożytnych - jego zainteresowania obejmowały niemal wszystkie dziedziny ówczesnej wiedzy, na przykład logikę, etykę, fizykę biologię, politykę. W latach 367 - 347 p. n. e. był uczniem w Akademii Platona, w 335 roku p. n. e. założył w Atenach własną szkołę filozoficzną. Krytykował platońską teorię idei. Najbardziej znanym pomysłem Arystotelesa jest tak zwana zasada złotego środka (z punktu widzenia etyki, każde zachowanie ekstremalne jest złe, dobre są zachowania pośrednie i umiarkowane).

Stoicy. Pomiędzy IV a III wiekiem p. n. e. działali myśliciele, których określa się wspólną nazwą stoików. Nakłaniali oni ludzi do prowadzenia życia w sposób zgodny z zasadami rozumu. Podstawowym zaleceniem była powściągliwość emocjonalna i umiejętność panowania nad sobą (pozostało po nich do dziś określenie "stoicki spokój"). Jeśli chodzi o filozofię przyrody, stoicy byli zwolennikami materializmu. Greccy stoicy znaleźli licznych naśladowców w późniejszej kulturze starożytnego Rzymu. Do ich ważnych spadkobierców należał między innymi Lucjusz Anneusz Seneka, zwany Młodszym (żył na początku naszej ery), autor między innymi rozprawy pod tytułem "O życiu szczęśliwym" oraz 11 innych traktatów filozoficznych. Uznawał on, że szczęśliwe życie to życie zgodne z ludzką naturą i dążące do odrzucenia zła oraz czynienia dobra.

Marek Aureliusz (żył w latach 121 - 180 n. e.) - cesarz rzymski noszący przydomek "filozof na tronie". Pochodzący z plebsu, człowiek spokojny i skromny, zwłaszcza jak na sprawowany urząd. Z niechęcią sprawował rządy i prowadził kampanie wojenne (miedzy innymi z Partami) - uważał, że wojny, których tak nienawidził, sprowadzają jeszcze większe nieszczęścia na nękany podwoziami, pożarami i często głodem lud rzymski. Uwielbiał wręcz czytać dzieła filozoficzne oraz kilka napisał. Właśnie podczas wyprawy wojennej zapisał swój pamiętnik filozoficzny pod tytułem "Rozmyślania".

B I B L I A

Każda spośród religii charakteryzuje się pewnego rodzaju potrzebą tłumaczenia swoim wyznawcom wszelkich kwestii dla niego niezrozumiałych. Wierni są także zawsze wychowywani przez religię. Podstawą jednych z najpopularniejszych obecnie religii jest Biblia. Do fragmentów lub całości Pisma przyznają się rozmaite odłamy chrześcijaństwa, judaizm oraz islam. Bezsprzecznie Biblię uznać można za skarbnicę mądrości pokoleń ludzkości, wspaniały obraz dawno nieistniejącej kultury oraz pomoc w dążeniu do prawdy, doskonaleniu się pod względem moralnym i tworzeniu coraz bardziej doskonałych schematów życia społeczeństwa. Powszechnie dziś uznawany tytuł pochodzi z języka greckiego i oznacza po prostu księgi.

W skład Pisma Świętego wchodzi:

- Stary Testament - liczący 45 ksiąg,

- Nowy Testament - liczący 27 ksiąg.

Stary Testament powstawał prawdopodobnie już od XIII wieku p. n. e., Nowy Testament zaś spisano z pewnością w I wieku po Chrystusie, najprawdopodobniej pomiędzy latami 51 i 86, choć najstarsze znane teksty są nieco starsze.

Biblię spisano w trzech językach - hebrajskim, aramejskim i greckim. Księgi Starego Testamentu spisano w języku hebrajskim oraz (niektóre) aramejskim. Nowy Testament spisany został w języku greckim (z wyjątkiem Ewangelii według św. Mateusza, spisanej najprawdopodobniej w języku aramejskim). Na tekst Biblii składają się teksty spisywane przez różnych autorów, których imiona są zwykle nieznane. Uważa się jednak, że na przykład autorem psalmów był król Dawid, ksiąg opisujących prawa - Mojżesz a pism mądrościowych - Salomon. Na wielość autorów wskazuje także wielka liczba korekt i komentarzy, które ostatecznie złożyły się na kanon. Autorzy tekstów Nowego Testamentu są nieco łatwiejsi - Apostołowie Marek, Mateusz Łukasz i Jan.

Pierwsze i najdawniejsze jednorodne tłumaczenie Biblii (a konkretnie Starego Testamentu) jest Septuaginta (tłumaczenie dokonane przez siedemdziesięciu pięciu). Całość tekstu Biblii przetłumaczył na łacinę św. Hieronim w IV wieku naszej ery. Kościół uznał ten przekład pod nazwą Wulgaty, czyli Biblii "popularnej".

Najdawniejszy polskojęzyczny przekład Pisma świętego to tak zwana "Biblia Królowej Zofii" z XV wieku, zwana także Szaroszpatacką, od miejscowości Saros Patak na Węgrzech. Kolejne przekłady to Biblia Leopolity z 1561 roku oraz Biblia Jakuba Wujka z roku 1593, uznawana za obowiązującą w liturgii aż do lat sześćdziesiątych XX wieku. Pojawiały się także przekłady wyznań zreformowanych - w 1563 roku kalwińska Biblia Brzeska, w 1572 - ariańska Biblia Nieświeska, wreszcie luterańska Biblia Gdańska w 1632 roku. Dopiero w 1965 roku ukazał się przekład Biblii na język polski bezpośrednio z języków oryginalnych. Tekst stworzony został przez benedyktynów tynieckich i nazwany Biblią Tysiąclecia. Obecnie uznawany jest za obowiązujący w Kościele katolickim. Odłamy niekatolickie uznają zwykle wtórne tłumaczenie Biblii Brytyjskiego i Zagranicznego Towarzystwa Biblijnego.

Najpopularniejszą częścią Biblii, którą często tłumaczono niezależnie od innych, były psalmy. Również pierwsze tłumaczenie fragmentu Pisma Świętego dotyczyło właśnie psałterza - był to Psałterz Floriański (XVI wiek), a krótko później - Psałterz Puławski. Do rozpowszechnienia się tekstów Biblii przyczyniła się z jednej strony reformacja, z drugiej - nastanie epoki renesansu. To właśnie pod wpływem protestantyzmu pojawiła się Liturgia Słowa - czytanie wybranych tekstów z Pisma Świętego (w przypadku protestantyzmu stanowiły one podstawę do następującego później kazania i śpiewania psalmów). To właśnie w odłamach reformacyjnych pojawiła się także interpretacja tekstów biblijnych. Przełomem w procesie rozpowszechniania się Biblii wśród wiernych stało się oczywiście wynalezienie druku. Zaczęło się podobnie, jak w przypadku tekstów przepisywanych - od psałterzy. Pierwszym z nich był przekład wydany przez drukarnię Hieronima Wietora w roku 1532. Z kolei pierwsze przekłady Ewangelii (w roku 1551 roku) oraz Nowego Testamentu (1556 rok) - dzieło drukarni Szarffenbergera. Również Biblia Jakuba Wujka była wydana drukiem, umożliwiło to rozpowszechnienie Pisma.

Stary Testament - skład.

- Pięcioksiąg Mojżeszowy - Księga Rodzaju, Księga Wyjścia, Księga Kapłańska, Księga Liczb,

Księga Powtórzonego Prawa,

- księgi historyczne (Księga Kronik, Księga Królewska),

- księgi mądrościowe (Księga Hioba, Księga Koheleta),

- księgi prorockie (Księga Izajasza, Księga Jeremiasza).

Księga Rodzaju - od tego się zaczyna.

Księga Rodzaju podaje wiernym zarówno obrazy stworzenia świata, jak i podstawy filozoficzne przewijające się później przez całe Pismo. Oto podstawowe założenia:

- podstawy monoteistycznej wiary - przekaz biblijny ukazuje jedynego Boga, który stworzył wszystko z niczego. To Bogu wszystko zawdzięcza swoje istnienie. Teksty współcześnie uznawanego Pisma Świętego nie zawierają żadnych śladów politeizmu ani dualizmu.

- pierwotna dobroć wszystkich istot - wszystkie stworzenia zostały stworzone jako dobre, dlatego można wysnuć wniosek, że zło (zarówno to fizyczne, jak i moralne) nie jest dziełem Boga i nie w Nim ma swój początek.

- ludzka godność - człowiek jako najdoskonalszy spośród stworzeń Bożych, ukształtowany na "obraz i podobieństwo" Boga, noszący w sobie cząstkę bożego światła - duszę.

Celowość ludzkiego życia - człowiekowi pozwolono panować nad istotami niższymi - przyrodą, zwierzętami i roślinami, mnożyć się - pod warunkiem posłuszeństwa Bogu.

Księga Hioba - najbardziej znana księga mądrościowa Biblii.

Hiob jest jedną z najważniejszych postaci opisanych w Starym Testamencie. Był on człowiekiem szlachetnym. Miał ogromne bogactwa, szczęśliwa rodzinę z dziesięciorgiem dzieci, wielu przyjaciół. Pomimo tego dostatku pozostał głęboko wierzący. Szatan nie sądził, że może istnieć człowiek tak niewzruszony w swej wierze. Bóg postanowił wyprowadzić diabła z błędu. Odebrał wiernemu najpierw majątek, potem każde z dzieci. Na koniec doświadczył nieszczęśnika chorobą powszechnie kojarzoną z grzechem - trądem.

Uczucia i przeżycia wewnętrzne bohatera prześledzić można dokładnie podczas lektury fragmentu księgi, w którym rozmawia on ze swymi przyjaciółmi. Pomimo ciężkich doświadczeń i tak wielkiego nieszczęścia, które Bóg na niego zesłał, wiara Hioba wciąż pozostała bezgraniczna i niewzruszona. Chętnie stanąłby przed obliczem Pana by dowiedzieć się, co zrobił źle, że spotkała go tak okrutna kara. Modli się więc i zapytuje Boga: "Ujawnij występki i winy! Czemu chowasz swoje oblicze? Czemu mnie poczytujesz za wroga?". Wie, że niedługo przyjdzie mu rozstać się z życiem, które dał mu Bóg, więc poświęca czas modlitwie. Pomimo wiary nie mógł jednak uwierzyć, że takie nieszczęścia spotkały go niewinnie. Zwracał się do przyjaciół, lecz ci sądzili, że musi być czemuś winny, skoro zostaje ukarany. Nie okazali litości, nie pocieszali, lecz nakłaniali, żeby wyznał winy i okazał skruchę - w końcu także nie wierzyli w niewinne cierpienia. Hiob nie przyznał się jednak do żadnego grzechu i tym samym zbuntował przeciw losowi, lecz nigdy nie złorzeczył i nie obraził Boga. Ciągle wierzył w boski plan. Nie przyznaje się do grzechu, lecz spodziewa się szybkiego ujrzenia Sędziego i wyjaśnienia swoich cierpień. Cieszy się mówiąc: "To właśnie ja Go zobaczę, moje oczy ujrzą, nie kto inny."

W końcu historia dobiegła końca. Szatan musiał przyjąć do wiadomości, że wiara Hioba jest prawdziwa i nie wynika jedynie z dobrobytu. W końcu też sam Bóg uznał, że Hiob jest prawdziwie wierny. Wynagrodził go poprzez przywrócenie mu bogactwa i pomnożenie go, ponownie dał mu także dziesiątkę dzieci. Hiob żył odtąd bardzo długo otoczony szczęśliwością.

Psalmy.

Psalm - hebrajska pieśń modlitewno - hymniczna (religijna). Śpiewany jest przy akompaniamencie muzyki. W składzie Starego Testamentu znajduje się zbiór 150 psalmów. Wśród nich wyróżnić można utwory pochwalne, patriotyczne czy dziękczynne i pokutne. Za autorów psalmów uznaje się między innymi króla Dawida (73 psalmy), Salomona czy Mojżesza.

- Psalm 8 - ma dziękczynno - pochwalny charakter. Wychwala bożą mądrość, która przywiodła do stworzenia wspaniałego świata i powierzenia go człowiekowi. Dziękuje za opiekę nad ludźmi i zapewnianie im bezpieczeństwa.

- Psalm 25 - charakter błagalny. Prosi przede wszystkim o opiekę, pomoc i zrozumienie ze strony Boga.

- Psalm 91 - charakter pochwalno - dziękczynny. Wyraża całkowite zaufanie w opiekuńczość i dobroć Boga, który czuwa nad człowiekiem i strzeże go przed niebezpieczeństwami.

- Psalm 45 - prośba o pognębienie wrogów.

- Psalm 45 - psalm pochwalny. Chwali się w nim i poleca opiece bożej praworządnego i mądrego króla.

- Psalm 129 - rozmaite prośby skuteczne ze względu na wytrwałość proszących.

Do najważniejszych przekładów Psałterza na język polski należą:

- Psałterz Floriański z XIV wieku - pierwszy przekład biblijny,

- "Psałterz Dawidów" Jana Kochanowskiego - wspaniałe dzieło poetyckie,

- Psałterz Czesława Miłosza - jedyny poetycki przekład psałterza z oryginału.

Przypowieści.

Podstawą mądrościowych nauk w Nowym Testamencie są głównie Chrystusowe przypowieści. Przypowieść, zwana inaczej parabolą, jest krótkim utworem o charakterze narracyjnym i moralistycznej funkcji. Przypowieści znane były i stosowane w literaturze wielu kultur i występowały w rozmaitych odmianach. Przypowieści znaleźć można w mitologii, baśniach a nawet współczesnych powieściach, największy jednak ich zbiór zawiera Biblia. Istota przypowieści zawarta jest w połączeniu dwóch składników: pierwszy to sytuacja, obrazek wyjęty z codziennego życia, fabuła z prostymi i łatwymi do rozpoznania schematami postaci. Drugim jest sfera znaczeń i pojęć służąca przedstawieniu konkretnych prawd religijnych, filozoficznych i moralnych. Biblijni autorzy określali mianem przypowieści także rozmaite pokrewne gatunki, na przykład przysłowia i sentencje czy podobieństwa i rozbudowane porównania.

Przypowieści są przedstawiane w Nowym Testamencie jako podstawa sposobu nauczania Chrystusa. Samo słowo "przypowieść" powtarza się w treści około stu razy. Jezus nauczał przede wszystkim ludzi prostych i niewykształconych, przez co jego słowa musiały być proste, łatwe do zrozumienia, obrazowe i odwołujące się przede wszystkim do znanego, codziennego życia. Taki sposób wyrażania się obalał również mit srogiego Boga - myśliciela i przedstawiał stwórcę jako dobrego, kochającego i miłosiernego Ojca, który chętnie przemawia do swoich dzieci.

Jak wspomniane zostało wcześniej, osią przypowieści są przede wszystkim obrazy świata znanego słuchaczom. I tak w przypowieści o siewcy człowiek zasiewa ziarno - to przecież zajęcie znane powszechnie Izraelitom w czasach Chrystusa. Sama przypowieść przedstawia się następująco.

Siewca rozrzucał ziarno po swym polu. Część ziaren upadla na drogę i ptaki natychmiast je wydziobują. Inna garść pada na nasłoneczniony i skalisty teren - wschodzi szybko, ale żar słońca i brak dobrej gleby szybko powodują obumarcie roślin. Kolejne ziarna padły pomiędzy cierniste chwasty, zostały przez nie zagłuszone i nie mogły wyrosnąć. Garść padła także na urodzajną glebę - tam zborze zakorzeniło się i znakomicie wyrosło, więc plon był obfity. Opowieść kończy się tradycyjnym zawołaniem "Kto ma uszy do słuchania, niechaj słucha". Jest to na pierwszy rzut oka zwyczajne opowiadanie, lecz tak naprawdę kryjący się za nim sens jest o wiele głębszy, fabuła, jak to zwykle w przypowieściach, jest w końcu jedynie przykładem i pretekstem do przekazania ważniejszych prawd moralnych. Tak oto w przypowieści zamiast siewcy widzimy Boga, a zamiast ziarna - Jego słowo. Ziemia, na które pada ziarno reprezentuje z kolei poszczególne grupy ludzi różnie odnoszące się do wiary. Droga to ludzie łatwo ulegający pokusom. Dzięki temu Szatanowi łatwo jest pozbawić ich dobrodziejstw Słowa Bożego - mądrości czy prawa. Skalisty grunt symbolizuje z drugiej strony neofitów i entuzjastów, którzy przyjmują Słowo szybko. Ale także szybko je odrzucają, gdyż zniechęcają ich trudności. Cierniste chwasty pokazują, w jaki sposób troska o życie doczesne i majątek może zagłuszyć przekazy Słowa Bożego. Zostaje ono przesłonięte troską o rzeczy doczesne i w końcu zapomniane. Można zrozumieć też jako złe towarzystwo lub niesprzyjające okoliczności. W końcu pozostaje żyzna ziemia - to ludzie, którzy chętnie przyjęli Słowo Boże, zrozumieli je i wcielili w życie. Wzbudzili w sobie wiarę - wspaniały plon. W zakończeniu słyszymy, że tylko od każdego człowieka z osobna zależy, w której grupie się znajdzie. Słowo dociera przecież do każdego i od nas zależy, czy wyda owoce. Oto sens przypowieści o siewcy. Przypowieść ta stała się, jak wiele innych, źródłem przysłowia - jeśli mówimy o jakiejś uznanej i stosowanej idei, twierdzimy, że "padła na podatny grunt".

Kolejną znaną przypowieścią jest ta o miłosiernym Samarytaninie. Zachęca nas ona przede wszystkim do postępowania w zgodzie z wiarą i pomagania innym. Daje także do zrozumienia, że nie zawsze ważniejszy i potężniejszy - znaczy lepszy. Opowieść mówi o człowieku, który w drodze z Jerozolimy do Jerycha został napadnięty, obrabowany a potem pobity i pozostawiony na śmierć. Przechodzący obok nieszczęśnika kapłan oraz lewita nie zatrzymali się by pomóc. Pierwszy tłumaczył się obowiązkami wobec Boga, a drugi bal się stania się "nieczystym" poprzez dotknięcie krwi. Dopiero człowiek z Samarii zatrzymał się, opatrzył rany pobitego, obmył go oliwą i winem. Mało tego, zaniósł go do gospody i zapłacił karczmarzowi, by ten nakarmił rannego, napoił i zapewnił opiekę, aż ten odzyska siły. Chrystus zakończył opowieść kolejnym konwencjonalnym zwrotem, rzekł: "Idź i czyń podobnie". W przenośnej warstwie znaczeniowej mieści się wezwanie do miłości bliźniego. Takie uczucie winno być skierowane do każdego, niezależnie od wyznawanej wiary (w końcu Samarytanie nie byli Żydami), pokrewieństwa czy uczuć osobistych wobec danego człowieka. alegoriami przypowieści są - Zbawiciel jako Samarytanin leczący człowieka z grzechu - ran za pomocą sakramentów - oliwy i wina, oraz przekazujący opiekę nad nim swym uczniom - karczmarzowi. Podobnie jak w poprzednim tekście, z tej przypowieści również wyszło powszechne określenie - miłosiernym Samarytaninem określa się człowieka dobrego i bezinteresownie pomagającego innym.

Kolejną znana przypowieścią jest ta o synu marnotrawnym. Przekazuje ona następującą treść. Młodszy syn poprosił pewnego dnia swojego ojca, by ten dał mu przeznaczoną dla niego część majątku. Ojciec zgodził się na to, a syn wyruszył w świat. Pieniądze otrzymane łatwo, a zarobione w pocie czoła przez ojca nie stanowiły dla niego wartości nadrzędnej. Wkrótce zaczął trwonić otrzymane pieniądze na rozmaite przyjemności, a że nie pracował - wkrótce stracił wszystko. Nie miał co jeść, ani gdzie się schronić. Zaczął pasać świnie, ale nie wystarczało mu na utrzymanie. Wreszcie zaczął żebrać o strąki i plewy, aby miał co zjeść. Był bliski śmierci głodowej, więc postanowił wrócić do ojca. Ojciec z radością go powitał, wydał nawet ucztę na cześć "zbłąkanej owieczki". Młody człowiek zrozumiał wtedy, że popełnił wielki grzech przeciwko Bogu oraz ojcu, ale dzięki temu, że wyraził skruchę - Bóg i ojciec wybaczyli mu. Jako Boga przedstawiono tu ojca, a człowiek grzeszny jest synem wracającym do domu. Drugi syn reprezentuje powierzchownie dobrego człowieka, który zazdrości drugiemu przebaczenia. Przypowieść przekazuje nam głównie to, że nawet największy grzesznik, jeśli wyrazi skruchę i wykaże chęć poprawy, uzyska przebaczenie.

Inna znana przypowieść to ta, która opowiada o talentach. Bohaterami biblijnej przypowieści o talentach są Pan i trzej słudzy. Pan musiał wyjechać i rozdzielił dużą sumę pieniędzy miedzy swoich służących. W czasach biblijnych mianem talentu określano bardzo cenna złotą monetę. Pierwszy otrzymał pięć talentów, drugi dwa a ostatni jeden. Po powrocie pan chciał się dowiedzieć, co zrobili z powierzonymi im pieniędzmi. Pierwszy umiejętnie handlował i za pomocą pięciu zarobił następne pięć. Drugi pracował ciężej i ze swoich dwóch zarobił jeszcze więcej. Ostatni tak bardzo bał się stracić powierzoną kwotę, że zakopał złoto. Pan pochwalił dwóch pierwszych za właściwe wykorzystanie pieniędzy. Trzeciego oskarżył o lenistwo i wyrzucił. Można zinterpretować to w następujący sposób, język polski nawet nam to ułatwia: talent w złocie odpowiada talentowi człowieka - jego wrodzonym uzdolnieniom. Ten, kto otrzymał więcej może przy niewielkim wysiłku wiele osiągnąć. Inny człowiek, mniej utalentowany, dzięki ciężkiej pracy ma szansę osiągnąć nawet więcej. Na naganę zasługuje ten, kto mimo talentu nie rozwija go, lecz jedynie boi się go stracić.

Oto najważniejsze i najpowszechniej znane spośród przekazywanych w Nowym Testamencie przypowieści. Każda z nich porusza jednocześnie tematykę wiary oraz innych, bardziej przyziemnych aspektów ludzkiego życia. Są one ważnymi drogowskazami na drodze życia człowieka, nieważne, czy jest chrześcijaninem, czy nie.

Wątki biblijne w sztuce:

W sztukach plastycznych:

- dzieła Michała Anioła - rzeźba "Mojżesz" czy fresk "Sąd ostateczny".

- Leonardo da Vinci -najsłynniejsza "Ostatnia wieczerza".

- Rafael Santi - "Madonna sykstyńska".

- Albrecht Dürer - "Czterech jeźdźców Apokalipsy".

- M. Nithardt - "Ukrzyżowanie".

- C. de Coter - ołtarz "Ukrzyżowanie".

- Wit Stwosz - ołtarz w kościele Mariackim w Krakowie.

W literaturze:

- "Bogurodzica".

- Dante Alighieri - "Boska Komedia".

- Jan Kochanowski - "Treny", tłumaczenie "Psalmów" jako "Psałterz Dawidów", "Pieśni".

- Daniel Naborowski - wiersze, między innymi "Marność" i "Krótkość żywota".

- Henryk Sienkiewicz - "Quo vadis".

- Czesław Miłosz - "Piosenka o końcu świata".

- Roman Brandstaetter - "Biblio ojczyzno moja...".

W muzyce:

- Krzysztof Penderecki - "Stabat Mater", "Te Deum laudamus".

Ś r e d n i o w i e c z e

Ramy czasowe epoki.

Trudno jednoznacznie i zgodnie ze wszystkimi źródłami określić ramy czasowe epoki, którą nazywamy dziś średniowieczem, nawet zajmujący się tymi kwestiami badacze nie mogą dojść w tej kwestii do porozumienia. Za datę początkową dla średniowiecza przyjmuje się najczęściej 476 rok - datę obalenia ostatniego cesarza rzymskiego. Niektórzy badacze uznają jednak, że średniowiecze jako takie rozpoczęło się dopiero w roku 800 - wraz z koronacją Karola Wielkiego na cesarza Franków i ustanowieniem Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Za datę końca średniowiecza również uznaje się lata ważnych wydarzeń historycznych, choć i tu badacze nie są zgodni. Uznają między innymi dopłynięcie Kolumba do Nowego świata w 1410 roku, zastosowanie ruchomej czcionki drukarskiej przez Johana Gutenberga w 1455 roku lub upadek Konstantynopola w roku 1453. Kultura nie była ściśle powiązana z polityką. To już w IV i V wieku działali myśliciele uznawani za inspiratorów epoki średniowiecza - święty Hieronim, tłumacz Biblii oraz święty Augustyn - twórca doktryny Kościoła. Pozostali oni autorytetami przez niemal tysiąclecie. Z drugiej strony w VI wieku działał i pisał Boecjusz - pozostawał on z kolei pod silnym wpływem tradycji starożytnych. Uczony francuski Jacques Le Goff, autor opracowania pod tytułem "Kultura średniowiecznej Europy" napisał: "(…)konflikt między kulturą pogańską i duchem chrześcijańskim wypełnia całą literaturę wczesnochrześcijańską, potem literaturę średniowiecza (…)". To stwierdzenie znakomicie oddaje charakter kultury średniowiecznej, której filarem i zarazem najważniejszą częścią była religia, a dokładniej chrześcijaństwo. Charakterystyczną cechą literatury średniowiecznej było szerokie zastosowanie schematów - głównie w funkcji dydaktycznej. Wtedy to powstały często wspominane i uznawane do dziś modele idealnego rycerza, doskonałego władcy czy świętego.

Dla uproszczenia i zgodnie z najpopularniejszym poglądem uznać można, że średniowiecze obejmuje lata 476 - 1453.

Podstawowe cechy epoki średniowiecza:

- ścisły podział stanowy - rycerstwo, duchowieństwo i chłopstwo,

- wspólnota chrześcijańska - całą Europę i znany świat łączy chrześcijaństwo,

- spór o władzę pomiędzy dostojnikami świeckimi (królowie i cesarze) oraz duchownymi (papież i biskupi),

- religia kształtuje wszystkie dziedziny aktywności człowieka - literaturę, sztukę, muzykę a nawet wojnę (krucjaty), religia dominuje także w średniowiecznym sposobie myślenia,

- dominująca w kulturze rola Kościoła.

Kościół w średniowieczu:

- monopol na wykształcenie - najszersza znajomość łaciny, dostępność funduszy,

- zasługi na polu dyplomacji,

- sztuka i architektura kościelna - wpierw romanizm, potem gotyk,

- teatr misteryjny - ostatnia pozostałość teatru antycznego,

- literatura na usługach kościoła - żywoty świętych, pieśni nabożne, legendy i moralitety,

- szerokie zasługi na polu nauki (zwłaszcza tyczącej się rolnictwa i hodowli).

Podstawowe kierunki filozoficzne średniowiecza:

Poglądy świętego Augustyna z Hippony (354 - 430) - podstawowym celem życia ludzkiego jest poznawanie swej duszy będącej obrazem Boga a przez to samego Boga. Wszelkie idee, pomysły oraz poznanie wszelkich prawd może odbywać się wyłącznie w umyśle człowieka, który jednak pełni wobec duszy funkcję służebną. Jedynym źródłem ludzkiego szczęścia jest Bóg i wiara. Bóg autorytarnie decyduje o ludzkim szczęściu. Kościół jest jedynym pośrednikiem w kontaktach z Bogiem i tylko przez Kościół można dostąpić łaski boskiej. Miarą wartości istoty ludzkiej są walory duszy. Władza duchowna winna mieć zdecydowany prymat wobec władzy świeckiej.

Poglądy świętego Tomasza z Akwinu (1225 - 1274) - połączenie wiary chrześcijańskiej z elementami arystotelizmu - celem człowieka jest doskonalenie się, drogą do niego - odrzucanie pożądania (zwłaszcza cielesnego). O wartości człowieka (zarówno jako chrześcijanina jak i jako członka społeczności) decydują jego podejście do prawa, sprawiedliwości oraz etyki. Św. Tomasz stworzył pięć dowodów istnienia Boga - dowód "z ruchu", z niesamoistności świata, z przypadkowości rzeczy, z faktu istnienia istot różnej doskonałości, z powszechnej celowości przyrody.

Najpopularniejszą metodą filozoficzną w średniowieczu była scholastyka. Scholastyka operowała logiką arystotelesowską i opierała się na apriorycznych (czyli z góry przyjętych) założeniach oraz autorytecie Pisma Świętego. Zagadnieniami poruszanymi metodą scholastyczną były przede wszystkim te związane z problematyką teologiczną.

Poglądy Franciszka z Asyżu (1181 - 1226) - zwolennik pokory jako stosunku wobec Boga a miłosierdzia - wobec bliźniego. Za główną cnotę chrześcijańską uznawał ubóstwo. Ważną cechą franciszkanizmu było również szanowanie i kochanie otoczenia - przyrody oraz umiłowanie życia oraz brak strachu przed śmiercią.

Najbardziej znane zabytki literatury polskiej.

Język polski z okresu sprzed XII wieku nie pozostawił żadnych świadectw pisanych - stąd epoka ta uznawana jest za dobę przedpiśmienniczą w historii Polski. Przed wiekiem XII teksty polskie powstawały wyłącznie po łacinie, a były to głównie dokumenty związane z organizacją kościelną i rzadziej państwową.

Język polski w formie pisanej pojawił się po raz pierwszy w postaci listy nazw miejscowości i nazwisk osób. Zawarta jest ona w "Bulli Gnieźnieńskiej" (inaczej "Złotej Bulli") - rozporządzeniu papieża Innocentego z roku 1136 tyczącym się organizacji gnieźnieńskiego biskupstwa oraz przynależności do tego biskupstwa określonych osiedli i pojedynczych osób. Poza 400 nazwami własnymi (zapisanymi w prostej grafii) tekst bulli jest wyłącznie łaciński.

Pierwsze zapisane zdanie w języku polskim pochodzi z kroniki klasztornej pochodzącej z 1270 roku, zwanej "księgą henrykowską". W tekście sporządzonym w języku łacińskim znajduje się zdanie brzmiące "daj teraz ja pomiele a ty odpocznij" (tyczące się najprawdopodobniej pracy przy żarnach w opactwie).

Pierwszy ciągły tekst w języku polskim to tak zwane "Kazania świętokrzyskie" pochodzące z XIV wieku. Pierwsza wydana w języku polskim książka (o ile w przypadku jednego egzemplarza można mówić o wydaniu) to tak zwany "Psałterz Floriański" również pochodzący z wieku XIV, który zawiera tłumaczenie biblijnej Księgi Psalmów.

Pierwsze obszerniejsze tłumaczenie Pisma Świętego na język polski to tak zwana "Biblia królowej Zofii" - zabytek piśmiennictwa polskiego z XV wieku.

Powstały najprawdopodobniej około XIII wieku pierwszy tekst w języku polskim, któremu można przypisać cechy artystyczne, a zarazem najszerzej znany dziś zabytek języka polskiego to "Bogurodzica" (lub "Bogurodzica"). Najstarszy znany dziś jej zapis pochodzi z około 1407 roku. Uważa się, że to właśnie "Bogurodzica" stanowiła wczesny odpowiednik hymnu państwowego i jako taka śpiewana była przed bitwą (na przykład pod Grunwaldem w 1410 i warną w 1444 roku).

Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja,

U twego syna Gospodzina matko zwolena, Maryja!

Zyszczy nam, spuści nam.

Kyrieleison

Twego dziela Krzciciela, bożycze,

Usłysz głosy, napełń myśli człowiecze.

Słysz modlitwę, jąż nosimy,

A dać raczy, jegoż prosimy:

A na świecie zbożny pobyt,

Po żywocie rajski przebyt.

Kyrieleison

Nie jest znany autor utworu. Za kanon uznawane są dwie pierwsze, a zarazem najstarsze strofy. W kolejnych wiekach dodawano kolejne zwrotki. Nie da się odmówić dwóm pierwszym strofom pewnego kunsztu poetyckiego, pamiętać jednak należy, że ówczesny "literacki" język polski był jeszcze bardzo młody. Pierwsza strofa to apostrofa skierowana do Matki Boskiej. Później następuje modlitwa błagalna o wstawiennictwo w modlitwach i rozmaite łaski. Zwrot "Kyrieleison" (znaczący "Boże, zmiłuj się") jest kanonicznym zakończeniem fragmentów modlitwy (obecnie zastąpiony przez "Amen"). Najważniejszy z punktu widzenia naukowego jest spory zasób rozmaitych form archaicznych słów w tekście "Bogurodzicy".

Archaizmy leksykalne:

zwolena - wyznaczona, wybrana;

dziela = dla;

jąż = którą;

jegoż (prosimy) - o co (prosimy);

zbożny - dobry, właściwy, dostatni;

przebyt - życie, pobyt, istnienie.

Archaizmy fleksyjne:

Bogurodzica Dziewica Maryja - wołacz liczby pojedynczej równy mianownikowi, forma współczesna brzmiałaby "Bogurodzico Dziewico Maryjo";

Bogurodzica - forma współczesna "Bogurodzica" - w staropolszczyźnie celownik, dziś dopełniacz;

Bożyc - syn Boży - porównaj: starościc;

Bożycze - staropolska forma wołacza, dziś: Bożycu;

Zyszczy, spuści - staropolska forma drugiej osoby liczby pojedynczej w trybie rozkazującym - końcówki -y lub -i. Formy zanikające w XIII wieku, w utworze występują także formy współczesne ("słysz");

Bogiem sławiena - sławiona przez Boga. Forma staropolska - "sławiona kim", forma współczesna ze spójnikiem - "sławiona przez kogo";

Gospodzina - forma nowoczesna biernika, przestarzałe określenie (z języka ruskiego).

Archaizmy fonetyczne:

Krzciciela - dziś - Chrzciciela. Oboczność spółgłoskowa k = ch zachowała się w niektórych gwarach (na przykład podhalańskiej) do dziś;

Sławiena - dziś - sławiona. W tym słowie można zaobserwować brak wystąpienia przegłosu e - o. Można uznać to za wpływ języka czeskiego.

Archaizmy słowotwórcze:

Przestarzały sposób określenia pokrewieństwa Bóg - Bożyc. W językach wschodniosłowiańskich do dziś tak zwane "otczestwo" tworzy się przez dodanie do imienia ojca cząstki -icz.

Gospodzin - spolszczona forma ruskiego Gospodin - Bóg.

Archaizmy składniowe:

Twego dziela = dla Twojego. Przyimek "dla" stał w staropolszczyźnie przed wyrazem, którym rządził.

"Pieśń o Roladzie" - średniowieczny wzór idealnego rycerza.

"Pieśń o Roladzie" należy do grupy średniowiecznych utworów parenetycznych. Jest poematem epickim opisującym jeden z epizodów wyprawy wojennej króla Franków Karola Wielkiego mającej na celu pokonanie najeżdżających Hiszpanię Saracenów. Karol odnosi zwycięstwo, zdobywa ziemię i rozprasza przeciwników, ale straż tylna jego wojsk została zaatakowana, gdy władca wracał na ziemie swego państwa. W zasadzce zginęli wszyscy rycerze i wojownicy straży tylnej wraz ze swym dowódcą - hrabią Rolandem. To właśnie on - kuzyn królewski oraz wzór cnót rycerskich stawiany jest za przykład idealnego rycerza: odważny (bez obaw podjął walkę pomimo zasadzki i przewagi liczebnej wroga), honorowy (nie wyobrażał sobie, by ktoś posądził go o tchórzostwo, więc nie chciał wezwać pomocy), religijny (Bogu zawierza swój los i od Boga otrzymuje nagrodę), wierny władcy i ojczystej ziemi (umierając patrzy w stronę Francji). "Pieśń o Roladzie" to najlepiej dziś znana pieśń o czynach ("chanson de geste"). Utwory tego typu powstawały już przed XI wiekiem jako dzieła wędrownych truwerów. Inne przykłady epiki rycerskiej to w Anglii - legendy o królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu, w Hiszpanii - "Cyd albo Roderyk", na ziemiach niemieckich - "Pieśń o Nibelungach", na ziemiach ruskich - "Słowo o wyprawie Igora".

"Legenda o świętym Aleksym" - średniowieczny wzór ascety.

Utwór pochodzi z okresu około X wieku, lecz na terenach Polski pojawił się dopiero w drugiej połowie XV wieku. Narrator jest wyrazisty i dokładnie wyznacza epicki charakter utworu. Dzieło opowiada historię młodego bogacza, który odrzucił światowe życie i został ascetą. Jego umartwianie było tak skuteczne, że w chwili śmierci był już otoczony aurą świętości. Aleksy był synem patrycjusza rzymskiego. Tuż po ślubie odrzucił wszelkie przyjemności życia, którym dotąd tak chętnie się oddawał, opuścił żonę, rozdał biednym cały majątek i udał się w podróż. Przez siedemnaście lat żył w nędzy i poświęcał się wyłącznie modlitwie. Zmieniał miejsca pobytu by pozostawać nierozpoznanym. W końcu powrócił do Rzymu i mieszkał pod schodami kościoła jako żebrak. Zanim umarł spisał swoje dzieje, a gdy zmarł w całym mieście rozdzwoniły się kościelne dzwony. Gdy z listu poznano jego historię uznano go za świętego. Asceza średniowieczna, którą propagowała ta hagiograficzna opowieść polegała na dobrowolnym życiu w ubóstwie oraz rozmaitych umartwieniach. Była także jedna z dróg do zbawienia.

Mniejsze średniowieczne utwory polskie.

- "Pieśń o wójcie krakowskim Albercie" z XIV wieku,

- "Kazania Gnieźnieńskie" z XV wieku,

- Słota "O zachowaniu się przy stole" powstała około 1400 roku,

- Gałka z Dobczyna "Pieśń o Wiklefie" z XV wieku,

- "Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" z XV wieku,

- "Żale Matki Boskiej pod krzyżem (Posłuchajcie bracia miła)" z 2 polowy XV wieku,

- "Satyra na leniwych chlopów" z 2 polowy XV wieku,

Kronikarze polscy.

Jan Długosz - kanonik krakowski, wychowawca synów króla Kazimierza Jagiellończyka, jego dzieło to "Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego" obejmuje dzieje Polski do 1480.

Anonim, tak zwany Gall - prawdopodobnie francuski mnich przybyły z Węgier, protegowany Bolesława Krzywoustego. Opisał (po łacinie) dzieje Bolesława oraz jego przodków, jego kronika to przykład przypisania władcy i jego przodkom (zwłaszcza Chrobremu) cech idealnego średniowiecznego władcy.

Wincenty zwany Kadłubkiem - biskup krakowski, autor spisanej po łacinie "Kroniki polskiej".

R e n e s a n s = O d r o d z e n i e

Granice czasowe epoki.

Za kolebkę renesansu uznawane są państewka włoskie - odejście od ideologii i mentalności średniowiecznej datuje się tam już w XIV wieku. Idee renesansowe rozpowszechniły się w Europie w XV wieku a do Polski dotarły w ostatnich dekadach XV wieku. Schyłek renesansu przypada na koniec XVI wieku.

Zmiany w umysłowości.

Podstawową zmianą w umysłowości wykształconych kręgów społeczeństwa, która zaszła w renesansie jest odejście od myślenia teocentrycznego (koncentrującego się na Bogu i religii) na rzecz szeroko rozumianego antropocentryzmu (koncentracji na człowieku i jego sprawach). Do tak poważnej zmiany światopoglądowej przyczyniły się z pewnością: 1) ruch reformacyjny i wynikające z niego zmiany w Kościele, 2) wzrost jakości i powszechności edukacji (druk i uniwersytety), 3) ponowne odkrycie osiągnięć kultury antycznej, 4) upadek Konstantynopola - stolicy Bizancjum - Cesarstwa Rzymskiego - oraz napływ do Europy nauki i kultury bizantyjskiej, 5) wielkie odkrycia geograficzne (Kolumb, Polo i inni) oraz naukowe (Kopernik) 6) umacnianie się państw narodowych. Z całą pewnością odrodzenie można uznać za epokę przełomową w dziejach cywilizacji i liczyć od niej historię nowożytną.

Humanizm.

Humanizm był dominującym w renesansie prądem umysłowym. W odróżnieniu od obowiązującej w średniowieczu idei wyższości Boga i nieważności człowieka, humanizm to właśnie istotę ludzką, życie człowieka oraz wszelkie obszary jego działalności stawiał na pierwszym miejscu w filozofii, literaturze i sztuce. Dla humanisty istotna była afirmacja życia, radość istnienia, umiłowanie przyrody, pochwała piękna, twórczość dla człowieka. Na pierwszym miejscu przestał stać Bóg, życie po śmierci czy problemy teologiczne, renesans wprowadził do kultury sporą dawkę optymizmu, radości z "życia i twórczości" oraz pochwałę dążenia do ziemskiego szczęścia. Dla humanistów istotna była nie tylko ludzka dusza, ale i wola, umiejętności i rozum. Istotne stało się wykształcenie, a sława uznana została za dobrą (w średniowieczu analfabetyzm nie był wstydliwy a dzieła w większości anonimowe).

Za swoje naczelne hasło przyjęli humaniści słowa Terencjusza - komediopisarza rzymskiego z II wieku n. e. - głoszącego, że "Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie nie jest mi obce" (w oryginale - "Homo sum; humani nilhil a me alienum puto"). Człowiek został uznany za istotę twórczą, kształtującą zarówno siebie, jak i otaczający go świat.

Dziś pojmuje się humanizm nieco szerzej, niż ówcześnie. Termin oznacza dziś postawę intelektualno - moralną odwołującą się do ideologii renesansowej kładącą największy nacisk na los i sprawy oraz działalność człowieka.

Reformacja.

Reformacją określa się powstały na początku XVI ruch społeczno - religijny mający na celu wprowadzenie oddolnych zmian w Kościele katolickim. Za początek reformacji uznaje się ogłoszenie w roku 1517 przez Marcina Lutra 95 tez tyczących się reform kościelnych. Reformacja rozbiła jednolitą dotąd religię chrześcijańską (zwaną rzymską lub zachodnią). Za najważniejsze odłamy chrześcijaństwa uważa się luteranizm (antypapieski i odrzucający dogmaty katolicyzmu), kalwinizm (deterministyczny, uznający zalety pracy), anglikanizm Anglikanizm nurt religijny, wyrosły z renesansowych prądów reformacyjnych (luteranizmu i kalwinizmu), związany z utworzeniem przez angielskiego króla Henryka VIII Kościoła narodowego. Zwierzchnikiem kościoła... Czytaj dalej Słownik terminów literackich (odrzucający podległość papieżowi) i arianizm (pacyfistyczny, odrzucający dogmat trzech osób boskich, tak zwani antytrynitarze). Korzeni reformacji doszukiwać się można już we wcześniejszych ruchach społeczno religijnych, na przykład husytyzmie (początek XV wieku).

Szlachcic - ziemianin.

Przeciwieństwem średniowiecznej kultury dworskiej, które narodziło się w epoce renesansu jest kultura ziemiańska. Szlachcic - ziemianin to także postawa idealna, która zastąpiła średniowieczne ideały rycerza czy świętego. W wielu aspektach była ona przeciwna dworskości. Akcenty antagonistyczne względem życia dworskiego zauważyć można w dziele Andrzeja Frycza Modrzewskiego "De republica emendanda" a szczególnie w jednym z rozdziałów pod tytułem "O obyczajach". Frycz przyłączył się w tym przypadku do poetów ziemiańskich, którzy zaciekle krytykowali wady i niedoskonałości oraz moralność dworu. Zdaniem autora dwór nie był (odwrotnie niż uznawano w średniowieczu) właściwym miejscem dla młodego szlachcica i jego kształcenia i rozwoju moralnego. Dwór, na który składają się typowi dworzanie oraz rozmaici urzędnicy różnych szczebli, jest miejscem pełnym głupoty i nieobyczajności, intrygi i nienawiści, próżności i chciwości, złośliwości i zbytku, wreszcie karierowiczostwa i uganiania się za przyjemnościami. Nawet tak szczytne uczucie jak przyjaźń zostało na dworze zdeformowane i uzależnione od koniunktury, obłudy i gry pozorów. Na młodych ludzi, chcących podążać drogą cnoty, moralności i prawości, dwór miałby zdecydowanie negatywny wpływ.

Do głosu przeciwnego kulturze dworskiej przyłączył się także Mikołaj Rej. W swoim "Zwierzyńcu" piętnuje negatywne cechy szlachty - wysługiwanie się dostojnikom, zależność od bogatej magnaterii, chwalił natomiast osobistą niezależność, która wynikała z posiadania prywatnej własności ziemskiej. Także w innym dziele - pod tytułem "Żywot człowieka poczciwego" - Rej chwali życie ziemiańskie. Zauważa konieczność podporządkowania się i czerpania dóbr z natury. W "Żywocie…" znakomicie widać epikurejską wręcz radość życia powiązaną z przyrodą - jej pięknem i dobrem oraz w szczególności z następstwem pór roku. Rej podkreśla również konieczność wykształcenia szlachcica - ziemianina, nie w stylu dworskim, lecz zgodnie z prawdziwymi potrzebami - uprawą roli i zawiadywaniem majątkiem. Taki wzorowy ziemianin winien umieć zająć się ogrodnictwem, sadownictwem, pszczelarstwem czy rolnictwem jako takim. Tym sposobem Rej stworzył Hagiograficzny obraz nowego ideału: szlachcica - ziemianina. Także konstrukcja żywota odpowiada średniowiecznym hagiografiom - bohater przedstawiany jest kolejno jako dziecko, następnie młodzieniec, człowiek dojrzały, w końcu starzec - dostojny i pogodzony z sobą i ludźmi, czerpiący radość ze swoich życiowych osiągnięć. Dla kultury ziemiańskiej charakterystyczne było właśnie pogodzenie się z losem i wewnętrzny spokój - u Reja widać to w sposób szczególny.

Na temat spokojnego i radosnego życia szlachcica - ziemianina wypowiedział się oczywiście największy spośród literatów polskich doby odrodzenia - Jan Kochanowski. W "Pieśni Świętojańskiej o Sobótce" (a dokładniej w pieśni Panny XII) przeciwstawił wygodnemu, spokojnemu i cnotliwemu, a przy tym niezależnemu ekonomicznie życiu ziemiańskiemu między innymi dworactwo ("inszy się ciągną przy dworze"), handel, w tym zamorski, studia i zajęcia prawnicze oraz służbę wojskową. W utworze Kochanowskiego ziemiańskie życie nierozerwalnie łączyło się także z umiarem w życiu - tak umiarem przygód jak i bogactwa. Poeta pisał we fraszce "Na dom w Czarnolesie":

"(…) Inszy niechaj pałace marmorowe mają

I szczerym złotogłowiem ściany obijają,

Ja, Panie, niechaj mieszkam w tym gniaździe ojczystym

A Ty mię zdrowiem opatrz i sumieniem czystym.

Pożywieniem ućciwym, ludzką życzliwością,

Obyczajami znośnymi, nieprzykrą starością."

Ten właśnie utwór najlepiej punktuje wszystkie potrzeby renesansowego szlachcica - ziemianina. Z innych fraszek oraz Pieśni Jana z Czarnolasu wynika szeroko pojęty optymizm i zadowolenie z życia. Tak często postrzega się ludzi uosabiających renesans - są oni świadomi, że wartości takie, jak uroda, władza, sława czy majątek są ulotne. Często nie ma czasu na korzystanie z ogromu doczesności, które się zdobyło. Radą na to jest ograniczenie zachcianek do tego, co naprawdę jest potrzebne i dale szczęście - zdrowia, dachu nad głową (najlepiej własnego, rodzinnego), czystego sumienia, uczciwości, miłości rodzinnej czy życzliwości sąsiadów.

Oczywiście nie znaczy to, że człowiek renesansu idzie za przykładem średniowiecza i umartwia się - wręcz przeciwnie. Nie ma nic złego w zabawie, tańcu czy piciu - oczywiście dopóki zachowa się umiar. Człowiek renesansu nie spiera się z Bogiem o swoje przeznaczenie i nie zamierza ani troszczyć się o nadmiar, ani bać o to, co ma. Ziemianin jest także wyjątkowo mocno zżyty z przyrodą i ziemią ojczystą.

Polscy twórcy renesansowi.

Klemens Janicki.

Klemens Janicki zwany Ianiciusem, żył w latach 1516 - 1543. Uznany za najważniejszego poetę łacińskojęzycznego w Polsce i jednego z prekursorów literatury renesansowej.

Elegia "O sobie samym" - opis życia poety. Jednym z sukcesów było zdobycie wykształcenia. Autor charakteryzuje siebie jako zachwyconego światem i ideałami antyku humanistę a jednocześnie patriotę, przyznaje się również do pożądania sławy.

Mikołaj Rej.

Mikołaj Rej z Nagłowic (żył w latach 1505 - 1569) - nazywany często "ojcem literatury polskiej", gdyż był twórcą, który pisał swoje dzieła wyłącznie w języku ojczystym i był gorącym obrońcą języka jako takiego ("Polacy nie gęsi i swój język mają"). Jego dzieła były oryginalne i znakomicie dostosowane do polskich realiów, a przez to wtedy popularne, a dziś dające pojecie o ówczesnej obyczajowości. Dowiódł również, że możliwy jest awans literatury w języku narodowym na pozycje zarezerwowane dotąd jedynie dla dzieł sporządzonych po łacinie. W kwestiach politycznych Rej był zwolennikiem silnej władzy królewskiej i usprawnienia egzekucji praw. Szczególnym zamiłowaniem darzyli jego dzieła ostatni królowie z dynastii Jagiellonów.

"Krótka rozprawa między trzema osobami: Panem, Wójtem a Plebanem" uznawana jest za jeden z najlepszych utworów Mikołaja Reja. Ta satyra na społeczeństwo ówczesnej Rzeczypospolitej spisana w formie dialogowej wydana została w 1543 roku. "Krótka rozprawa…" jest satyrą na szeroko pojęte wady społeczeństwa polskiego (wszystkich jego warstw). Wskazuje również wszelkie pozostałości średniowiecznej kultury feudalnej, która sprawia wiele trudności w nowej epoce. Polityka królewska zostaje również zaatakowana - w opinii dyskutantów stary król ciągle nie dopuszcza do wiadomości żądań postępowych członków warstwy szlacheckiej i nie stara się wzmocnić władzy i egzekwować prawa. Z drugiej strony to przede wszystkim szlachta zostaje obwiniona za wiele problemów społecznych, oczywiście słowami Plebana i Wójta. Do przewinień szlachty należą: niemrawe sądownictwo, powszechne w sądownictwie przekupstwo, słabą pod względem organizacyjnym i bojowym armię, nieudolne ustawodawstwo sejmu, źle skonstruowaną gospodarkę i marny stan finansów państwa, szlacheckie życie według wzoru "zastaw się a postaw się", powszechną prywatę i pijaństwo. Najwięcej niepokoju budzi stan polskiego szlacheckiego sejmu i jego sytuacja - powszechność korupcji i prywaty, brak za to praworządności jednomyślności. Stan duchowny także nie jest bez winy - kler jest bezwzględny, próżny i chciwy, skupia się na ściąganiu z wszelkich źródeł ofiar i zapłaty, a nie na wykonywaniu swoich duszpasterskich obowiązków. Nie dosłownie, lecz przez powyższą krytykę warstw społecznych dzierżących władzę, Rej zwrócił uwagę na ciężką i pogarszającą się dolę chłopa.

To właśnie w tym utworze Rej wprowadził po raz pierwszy do literatury mowę potoczną i mówiony język polski - w średniowieczu wypadki takie niemal się nie zdarzały. Można stwierdzić, że za wszystkimi trzema dyskutantami - Panem, Wójtem i Plebanem - skrywa się sam autor. Nie da się ukryć, że był znakomitym obserwatorem otaczającego go świata, a przy tym człowiekiem obdarzonym dużym poczuciem humoru oraz sporą dozą racjonalizmu.

Drugim z najważniejszych dzieł Mikołaja Reja jest "Żywot człowieka poczciwego" - propozycja zrealizowania nowej postawy idealnej - szlachcica - ziemianina, który zastąpił wzory średniowieczne - rycerza czy świętego. Wydane w 1568 roku dzieło przedstawia schemat, wokół którego zbudowane jest życie polskiego osiadłego szlachcica. "Żywot…" jest dziełem o charakterze dydaktycznym, a jego głównym przesłaniem jest uznanie cnoty i "poczciwości" (czyli "porządności") za najważniejsze zalety moralne szlachcica. Życie takiego wzorowego szlachcica - gospodarza zostaje przez autora podzielone na trzy główne okresy - młodość, dojrzałość i starość, a następnie wnikliwie opisane. Pierwsze jest oczywiście dzieciństwo i młodość. W tym okresie największy nacisk położony jest na wychowanie i edukację. Rej uważał, że umysł dziecka jest pusty - człowiek w chwili urodzenia nie posiada charakteru, usposobienia, kształtują się one dopiero w toku edukacji przy pomocy i według oczekiwań wychowawców. Dlatego właśnie najważniejsze było czuwanie nad poprawnym rozwojem charakteru dziecka i ochranianie go przed złymi przykładami ze strony otoczenia. Różne sposoby wychowania powodują, że różnymi - dłuższymi lub krótszymi - drogami dojść można do różnych rezultatów. Dobrym rezultatem wychowania ma być według Reja wykształcenie pozytywnych cech charakteru młodego człowieka, przyszłego szlachcica - ziemianina. Cechy takie to sprawiedliwość, stateczność, miłosierdzie, stałość, i roztropność. To właśnie w trakcie dzieciństwa jest czas na naukę i książki - jednak autor nie darzy szczególnymi względami typowych szkolnych nauk - matematyki czy gramatyki. Z drugiej strony dzieciństwo to także okres zdobywania praktycznych (o wiele bardziej przez autora cenionych) umiejętności, które mogą okazać się niezbędne w dorosłym życiu. Autor dość wyraźnie rozgranicza książkową wiedzę od życiowej mądrości. Druga księga rozpoczyna się z chwilą powrotu młodego człowieka "z nauk" i poświęcona jest wiekowi dojrzałemu. Powinnością młodzieńca wkraczającego w dojrzałość jest znalezienie żony. Powinna ona dorównywać mężowi zarówno pod względem pochodzenia społecznego, jak i posiadanego majątku (czy może raczej posagu). Wówczas otwierają się przed szlachcicem możliwości doświadczenia rodzinnego szczęścia i sposobność do wykazania się w roli gospodarza swego majątku. To jednak nie wszystko - młodemu szlachcicowi nie wolno zapomnieć o obowiązkach wobec swojej ojczyzny. W opinii autora to nie świetność nazwiska czy rozpoznawalność herbu czynią szlachcica, lecz właśnie jego służba ojczyźnie. Herb jako taki nie powinien być podstawą przechwałek. W tym miejscu powracają znane i uznawane już w poprzedniej epoce cnoty rycerskie, które Rej włącza do obrazu osiadłego szlachcica. Szlachcic taki, wzorem dawnego rycerstwa, powinien cechować się prawdomównością, umiarem, rozsądkiem, ofiarnością w służbie i chęcią do pomagania słabym oraz zamiłowaniem do prawości i sprawiedliwości. Z drugiej strony, największą wadą szlachcica jest chciwość i żądza bogactwa - to właśnie te cechy prowadzą do zamiłowania do zbytecznej wystawności, życia ponad stan a w końcu do niewybaczalnej przywary, jaką jest pycha. Na koniec księgi przedstawia autor sielankowe obrazy wiejskiego życia, które jednak uderzają szczegółowością i drobiazgowością. Szlachcic - ziemianin może się wreszcie poświęcić temu, co najważniejsze - życiu wśród rodziny, na łonie natury, wypełnionym gospodarską pracą i dobrymi, bo umiarkowanymi rozrywkami oraz radością z dostatku. To właśnie natura i jej porządek wydaje się mieć dla Reja największe znaczenie - w końcu to według porządku natury żyje człowiek, z jej darów czerpie dostatek i z jej piękności bierze radość. W końcu przychodzi czas starości, i tym właśnie okresem życia szlachcica zajmuje się trzecia część "Żywota…". W tej części nie należy oczekiwać barwnych anegdot i obrazków obyczajowych, jako że starość rzadko w nie obfituje. Tak w książce, jak i w życiu, przychodzi czas, gdy należy zacząć rozważać problemy natury filozoficznej i moralnej. Człowiek "poczciwy" nie obawia się śmierci, ponieważ nie ma ku temu powodów.

"Żywot człowieka poczciwego" to dla współczesnego czytelnika skarbnica anegdot, historii i obrazów tyczących się życia polskiej szlachty w XVI wieku, choć wiele z nich jest wyidealizowane i podkoloryzowane. Z dzieła Mikołaja Reja przebija renesansowa radość życia, miłość do ojczyzny - tej wielkiej, państwowej, jak i tej małej, domowej, zamiłowanie do spokojnych i umiarkowanych zajęć ziemiańskich oraz głęboki szacunek do natury. Rejowski portret idealnego szlachcica pokazuje bohatera jako człowieka kierującego się przede wszystkim cnotą i prawami natury.

Dzieła Mikołaja Reja ostatecznie udowodniły, że język polski dojrzał na tyle, by stać się tworzywem artystycznym. Również ideologia, jaką zawarł w swych pismach pokazuje, ze polska szlachta nie jest zacofana tłuszczą, lecz częścią kultury europejskiej. Od czasów Mikołaja Reja - pisarza i humanisty - polska literatura nie będzie musiała się już niczego wstydzić.

Jan Kochanowski.

Jan Kochanowski (żył w latach 1530 - 1584). Urodził się w Sycynie, jednak kojarzony jest głównie z Czarnolasem na Mazowszu, gdzie miał majątek i gdzie powstała większość jego dzieł. Uznany za najważniejszego poetę polskiego do czasów Mickiewicza, z pewnością pozostaje najpopularniejszym i najbardziej znanym poetą epoki renesansu. Do jego najważniejszych dzieł należą - zbiór fraszek, zbiór pieśni, tragedia "Odprawa posłów greckich" oraz "Treny".

Fraszki.

Utworami najczęściej kojarzonymi z Janem z Czarnolasu oraz twórczością renesansowa jako taką są fraszki. Poeta tworzył je przez większość życia - łącznie powstało ich około trzystu zebranych w trzech zbiorach. Fraszki były początkowo krótkimi i żartobliwymi utworami okolicznościowymi, by później ewoluować w dłuższe formy o charakterze autobiograficznym lub filozoficznym. Powstawały na dworach króla, magnatów i biskupów, w czasie sejmików i sejmów, w podróżach po Europie i na wsi - w Czarnolesie. Można uznać je za rodzaj poetyckiego pamiętnika, jako ze poeta często występuje w nich jako narrator lub bohater. Tematyką fraszek zawsze jest człowiek, jego życie, jego zajęcia, zalety i wady, smutki i radości. To właśnie tematyka uwypukla fraszkę jako utwór typowo renesansowy. Do najbardziej charakterystycznych fraszek należą:

- "Do gór i lasów" - autobiograficzna opowieść o zaletach życia. Poeta w wyjątkowo kunsztowny sposób przywołuje rozmaite wydarzenia ze swej przeszłości - studia, podróże po Francji, Italii i ziemiach niemieckich. Podkreśla upływający czas i dzieli się swymi przemyśleniami tyczącymi się życia. Kochanowski jawi się tu jako zwolennik postawy epikurejskiej - korzystania z życia i zainteresowania dniem dzisiejszym.

- "Na lipę" - drzewo zostaje tu przedstawione jako personifikacja pomocy dla człowieka a szczególnie dla poety. To dzięki lipie poeta nie cierpi upałów i to ona obdarza go spokojem i natchnieniem.

- "Na dom w Czarnolesie" - zostają tu scharakteryzowane podstawowe dążenia i życiowe ideały człowieka renesansowego - zdrowie, czyste sumienie, ludzka życzliwość, skromne obyczaje i spokojną stateczność.

- "Do fraszek" - charakteryzuje swe utwory jako zabawki dla wykształconych, którzy mogą wyszukiwać w nich rozmaite znaczenia.

- "Raki" - utwór czytany zwyczajnie chwali zalety płci pięknej, czytany wspak - piętnuje jej wady.

- "O żywocie ludzkim" - refleksja nad życiem - jego sensem i celem. Za cel życia nie mogą zostać uznane pieniądze, uroda ani sława, gdyż są to wartości przemijające. Życie jest jak teatr, ale po zejściu ze sceny aktor pozostawia na niej wszystkie rekwizyty.

- "O miłości" - miłość jako uczucie niemożliwe do uniknięcia.

Pieśni.

Jako gatunek literacki pieść ma swe korzenie w starożytności. Pierwotnie była utworem melorecytacyjnym (deklamowanym z towarzyszeniem muzyki) lub śpiewanym. Za twórcę nowoczesnej, literackiej formy tego gatunku uznawany jest Horacy - ulubiony poeta Kochanowskiego. Jan Kochanowski napisał łącznie pięćdziesiąt pieśni zebranych w dwóch tomach. Najbardziej znane spośród pieśni Jana z Czarnolasu to:

- "Pieśń IX" - najobszerniejszy wykład wczesnej filozofii życiowej autora. Pisze o biesiadach i przyjemnościach, jakie przynoszą, o swoim epikureizmie - życiu chwilą, ale unikaniem przesady. Zauważa także, że należy ostrożnie używać majątku, bo ludzki los jest zmienny. Przeznaczenie uznaje za dzieło boże stawiające człowieka w określonym miejscu określonego porządku a sam człowiek winien się z tym pogodzić a nie za wszelką cenę zmienić swój los (bogacić się, szukać sławy czy zaszczytów). Człowiek nie musi zastanawiać się nad wiecznością, życiem po śmierci czy prawdami absolutnymi - i tak nic mu z tego nie przyjdzie - nie ogarnie skończonym umysłem nieskończonych prawd. Z drugiej strony winien być przygotowanym na wyroki losu - szczęśliwe czy nie - i znosić je z godnością. To cnota i umiar stanowią klucz do szczęścia, a nie sława, bogactwo czy zaszczyty.

- "Pieśń V" - inaczej "Pieśń o spustoszeniu Podola" - po najeździe tatarskim panuje nieład i spustoszenie. Szlachta nie przygotowywała się na atak, bo bardziej zajmowało ją gromadzenie majątków i załatwianie prywatnych interesów. Patriotyzm zanika, podobnie honor - źle to wróży krajowi.

- "Pieśń XII" i "Pieśń XIX" - opowieści o cnocie - cnota jest nagrodą sama w sobie, to właśnie cnota i moralność odróżniają ludzi od zwierząt.

- "Pieśń XXI" - najlepsza drogą do szczęścia może być miłość.

- "Pieśń Świętojańska o Sobótce" - życie na wsi jest spokojne i radosne. Życiu ziemiańskiemu - wygodnemu, spokojnemu i cnotliwemu, a przy tym niezależnemu ekonomicznie - przeciwstawił poeta życie dworskie ("inszy się ciągną przy dworze"), handel, w tym zamorski, studia i zajęcia prawnicze oraz służbę wojskową.

Treny.

To właśnie renesans przedstawia najwspanialszy chyba do dziś obraz przeżyć cierpiącego ojca. Chodzi oczywiście o zbiór "Trenów" autorstwa Jana Kochanowskiego poświęconych jego córce Urszulce (Orszulce). Zbiór wydany został w 1580 roku. Żal i ból, które z nich emanują są wstrząsające do dziś. Już podtytuł obrazuje ojcowska miłość i zarazem rozpacz:

"Orszuli Kochanowskiej, wdzięcznej, ucieszonej, niepospolitej dziecinie, która

cnót wszelkich i dzielności panieńskich początki wielkie pokazawszy, nagle,

nieodpowiednie, w niedoszłym wieku swoim, z wielkim a nieznośnym rodziców

swych żalem zgasła - Jan Kochanowski, niefortunny ojciec, swojej najmilszej

dziewce z łzami napisał. Nie masz Cię, Orszulko moja!"

Już sam wstęp do cyklu utworów jest jednym z najbardziej przemawiających do czytelnika literackich opisów cierpienia. Kolejne treny obrazują zmianę światopoglądu, która zachodzi w poecie. Treny od I do III porównują śmierć dziecka do naturalnych zjawisk przyrody - nieuchronnych i neutralnych. W Trenach V i VI poeta sławi zalety swej córeczki. Moment największego zagubienia i kryzysu opisany jest w Trenach X i XI. Każda strata dziecka jest tragiczna, tragizm tej pogłębia fakt, że ojciec widział w swej córce osobę godna przejąć jego talent. Żal i smutek odczuwane przez ojca są obecne w każdym z krótkich utworów. Zasadniczą treścią "Trenów" jest ukazanie stanu emocjonalnego, w jakim znajduje się ojciec oraz przedstawienie zmarłej córki (starożytny tren przedstawiał tylko zmarłego). Dla ojca szczególnie tragiczne jest tak wczesne odejście dziecka - poeta porównuje dziecko do przedwcześnie odciętej beznamiętną ręka ogrodnika gałązki oliwnej. Z drugiej strony zasługi i talenty Urszulki są przedstawiane wyjątkowo subiektywnie - w jaki sposób dwu i pół letnie dziecko mogło by być tak inteligentne, utalentowane i wspaniałe. Także i te opisy doskonale charakteryzują tragicznie przerwane ojcostwo. Pustka i smutek sprawiły, że poeta pogrążył się w kryzysie religijnym, filozoficznym i światopoglądowym. Załamała się jego renesansowa postawa - przekonanie o ważności człowieka i istotności sztuki. Z pomocą przybywa matka poety, która uspokaja go i przynosi ukojenie. To jej słowa pomagają rozpaczającemu odzyskać duchową równowagę.

"Odprawa posłów greckich".

"Odprawę posłów greckich" określić można z jednej strony jako utwór poświęcony bieżącej polityce, z drugiej jako przeciwstawienie dobrego patriotyzmu ze złą prywatą. Kochanowski napisał "Odprawę…" na okazje uświetnienia ślubu Jana Zamojskiego z Krystyną Radziwiłłówną w 1576 roku. Utwór opiera się na przedstawieniu kontrastowych postaw - dobrej Antenora i złej Aleksandra. Poprzez zestawienie tych postaci autor przekazuje czytelnikowi bądź widzowi podstawową naukę. Jednocześnie zniechęca do popełnienia podobnego błędu, jak Aleksander, bohater negatywny, oraz nakłania do pójścia śladami Antenora przedstawionego w charakterze bohatera pozytywnego. Obaj bohaterowie postawieni zostali przed perspektywą dokonania wyboru, który mógł zaważyć na losach ich ojczyzny. Aleksander stanął po stronie zła, czyli swojej własnej - ponad pokój między narodami postawił swoje własne zachcianki. Był egoistą i to egoistą cynicznym - przedstawiał argumenty za wojna w taki sposób, aby trafiały do przekonania dyskutantów, choć sam nie wierzył w nie. Nakłonił w końcu starszyznę trojańską do odmowy wydania Heleny Grekom, przez co wywołał wojnę, która zniszczyła jego ojczyznę. Po przeciwnej stronie znajduje się Antenor. Zdał on sobie sprawę, że za argumentacja Aleksandra kryją się egoistyczne pobudki i starał się zapobiec wojnie. Pomimo, że gotów był współpracować z Grekami, to on okazał się szczerym patriotą.

Andrzej Frycz - Modrzewski.

Andrzej Frycz - Modrzewski (żył w latach 1503 - 1572) to najwybitniejszy polski pisarz polityczny epoki renesansu. Jego najważniejsze dzieło to "Commentariorum de Republica emendanda" - "O naprawie Rzeczypospolitej", w którym autor zawarł plan reform państwa. Najważniejsze postulaty przedstawiały się następująco:

- naprawa społeczeństwa poprzez podniesienie obyczajów,

- zapewnienie godnego bytu najniższym warstwom społecznym,

- ustanowienie monarchii elekcyjnej z wybieranym królem,

- ustanowienie równości obywateli wobec prawa z jednoczesnym zniesieniem kary śmierci,

- unikanie wojen zaborczych jako źródła spustoszenia, cierpienia i śmierci,

- z drugiej strony silna armia na wypadek wojny obronnej,

- reformy instytucji kościelnych,

- reforma edukacji - unowocześnienie programów nauczania, przekazanie jurysdykcji nad szkołami

w ręce ludzi wykształconych, wprowadzenie nauczania w języku ojczystym.

Szymon Szymonowic.

Szymon Szymonowic zwany Simon Simonides (żył w latach 1558 - 1629) - poeta i organizator Akademii Zamojskiej. Najbardziej znanymi jego utworami są sielanki.

Sielanka to utwór mający korzenie w rzymskiej idylli sławiącej proste życie rolników i pasterzy. Najbardziej znana sielanką Szymonowica są "Żeńcy" - opowieść o ciężkiej pracy na roli. Dwie bohaterki wymieniają się spostrzeżeniami na temat pracy, życia i społeczeństwa. Kontrastowo do wybranego gatunku, treść utworu bynajmniej nie jest sielankowa - autor przedstawia rozmaite przyczyny i skutki złego traktowania chłopów w Polsce.

Mikołaj Sęp - Szarzyński.

Mikołaj Sęp - Szarzyński (żył w latach 1550 - 1581) - nowatorski poeta, dzieła o charakterze filozoficzno - religijnym. Uznawany za prekursora baroku.

Najsłynniejszy utwór Sępa - Szarzyńskiego to z pewnością sonet "O nietrwałej miłości rzeczy świata tego". Poeta snuje w nim refleksje na temat dramatycznego konfliktu pomiędzy ziemią a niebem. Na ten konflikt składa się walka miłości grzesznej, cielesnej z miłością świętą, pojedynek "nędznej pociechy" uczuć ludzkich oraz ulotnych wartości ziemskich ("złota, sceptru, sławy, rozkoszy i stworzonego pięknego oblicza") z dążeniem człowieka do "piękności wiecznej i prawej". Takie poglądy nie świadczą jednak, że poeta był zwolennikiem średniowiecznej ascezy i odgrodzenia się od świata. Żył i tworzył u schyłku renesansu - pamiętał wielkość humanizmu i reformacji. Nie był jednak całkiem przekonany, a jego wiersze wyrażają właśnie tą niepewność oraz świadomość rozdarcia człowieka na część fizyczną i duchową. Zasygnalizował poeta także nadejście kolejnej epoki w kulturze.

B a r o k

Ramy czasowe epoki.

Początek baroku datuje się na drugą połowę XVI wieku (Italia). W europie dominował wiek XVII i pierwsza połowę wieku XVIII. To pierwsza epoka literatury kultury europejskiej, która wyszła także poza Europę - do Ameryki Łacińskiej.

Największy wpływ na kulturę baroku miał ruch kontrreformacyjny. W dziedzinie filozofii nastąpiło odejście od pojmowania człowieka jako istoty aktywnej - bardziej interesujące od ludzkich przemyśleń stało się ludzkie dążenie do wieczności. W sztuce dominował pogląd o konieczności wzbogacania form artystycznych. Do kultury europejskiej przeniknęły elementy kultury islamu oraz watki ludowe, dominującymi były jednak wątki religijne i społeczne. W epoce baroku dalszemu wzmocnieniu (w stosunku do renesansu) uległy motywy narodowe. W Polsce spopularyzowany został obraz Sarmacji - mitycznej krainy, z której wywodzić się miała polska szlachta.

Powracają również znane z końca średniowiecza motywy wanitatywne (od słów z biblijnej Księgi Koheleta - "Vanitas vanitatum et omnia vanitas" - marność nad marnościami i wszystko marność). O baroku często mówi się, że to epoka przerostu formy nad treścią.

Najważniejsze wydarzenia w Rzeczpospolitej w okresie baroku.

- wojny ze Szwecją, najazd szwedzki ("potop"), wojny moskiewskie, wojna z Turcją, rokosz

Lubomirskiego,

- sejm paraliżowany przez instytucje liberum veto,

- szlachecka "sarmackość" - poszukiwanie genealogii w zamierzchłych czasach, wzorowanie się na

honorowych i odważnych Sarmatach, uznanie i honorowanie tradycji narodowych,

- z drugiej strony - upadek szkolnictwa (ze względu na niedokształcenie szlachty i brak chęci do

podwyższania wykształcenia),

- powszechność twórczości - zwykle pamiętnikarstwa i epistolografii.

Kontrreformacja.

Kontrreformacja to ruch społeczno - religijny w Kościele katolickim dominujący w XVII wieku będący odpowiedzią na ruchy reformacyjne. Za początek kontrreformacji uznaje się sobór trydencki z lat 1545 - 1563, który potwierdził niezmienność doktryny Kościoła rzymskiego oraz podniósł wymagania stawiane klerowi (tyczące się wykształcenia i moralności). Naczelną rolę we wprowadzaniu założeń kontrreformacji odgrywał zakon jezuitów (zwłaszcza w Hiszpanii, Francji i Polsce). Założenia kontrreformacyjne zostały przyjęte oficjalnie przez polski sejm w 1564 roku, wtedy również sprowadzono do Polski zakon jezuitów.

Marinizm.

Marinizm to charakterystyczny dla baroku dokładny i kunsztowny styl poetycki. Nazwa pochodzi od włoskiego poety Giambattisty Mariniego (1569 - 1625) a założeniem stylu było budowanie utworu wokół konceptu. W literaturze barokowej następuje nagromadzenie środków stylistycznych - metafor, epitetów, hiperbol (wyolbrzymień), gradacji (stopniowań), antytez (przeciwstawień), anafor (rozpoczynania wersów od tego samego słowa lub litery). Najlepszym spośród polskich marinistów był Jan Andrzej Morsztyn.

Twórcy barokowi.

Piotr Skarga.

Ksiądz Piotr Skarga (właściwie Piotr Pawęski) (żył w latach 1536 - 1612) - jezuita, teolog i pisarz. Był nadwornym kaznodzieją króla Zygmunta III Wazy i naczelnym ideologiem polskiej kontrreformacji. Najbardziej znany ze względu na swoje "Kazania sejmowe".

Główne założenia zawarte w "Kazaniach sejmowych":

- upadek wiary (to znaczy katolicyzmu) i konieczność jej naprawy,

- kraj zagrożony zewnętrznie (przez państwa ościenne) i wewnętrznie (innowiercy),

- argumenty na rzecz nietolerancji religijnej - to innowiercy powodują upadek moralny,

- warcholstwo szlachty, jej kłótliwość i skłonność do prywaty osłabia Polskę,

- protest przeciw osłabianiu przez sejm władzy królewskiej,

- słabość prawa i ferment moralny w Polsce.

Wacław Potocki.

Wacław Potocki (żył w latach 1621 - 1696) - arianin, poeta i satyryk, krytykował anarchię, ciemnotę i fanatyzm religijny szlachty. Jeden z najważniejszych autorów opisujących obyczajowość społeczną szlachty. Najważniejsze dzieła to "Ogród fraszek", "Moralia" i "Transakcja wojny chocimskiej".

"Ogród fraszek" Wacława Potockiego to zbiór około 1800 różnej wielkości utworów poruszających różnorodne tematy. W zbiorze tym autor skupia się przede wszystkim na tematyce politycznej, molarnej i obyczajowej. Zauważa i punktuje poszczególne wady polskiego ustroju politycznego i społecznego. Pisze o anarchii, bezprawiu, szlacheckiej "złotej wolności", prywacie, braku chęci do treningu wojskowego i obrony kraju (słabe pospolite ruszenie i brak dobrej, zawodowej armii), zaniku ducha dawnej rycerskości.

Potockiego krytyka szlachty (na podstawie utworów - "Kto mocniejszy ten lepszy", "Zbytki polskie", "Wojna chocimska", "Nierządem Polska stoi", "Pospolite ruszenie"):

- religijność płytka i na pokaz żarliwa, trzymanie się litery, a nie ducha wiary,

- patriotyzm wystawny i płytki, podobnie jak religijność - na pokaz,

- brak odpowiedzialności za państwo i zamiłowanie do prywaty,

- religijna nietolerancja (na przykład zrabowanie majątków arian).

"Moralia" - zbiór kilkuset utworów, które rozpoczynają się od jakiegoś przysłowia (łacińskiego lub polskiego), często przerobionego lub sparafrazowanego przez autora. Poszczególne utwory podobne są do przypowieści - unaoczniają określoną myśl bądź mądrość. Tematyka "Moraliów" również dotyczy rozmaitych słabych stron ustroju Rzeczypospolitej i zawiera wiele krytyki, pesymizmu i (czasem bolesnej) zadumy.

"Transakcja wojny chocimskiej" to odpowiedź Potockiego na Homerową "Iliadę" dostosowana do sytuacji, w której zdaniem autora znajduje się Polska. Podstawą utworu jest charakterystyka dawnych bohaterów, przodków dzisiejszej szlachty i dzielnych obrońców ojczyzny. Na ich przykładzie autor pokazuje, w jaki sposób zachowywać się powinni jego rówieśnicy. Co ciekawe, opiewana bitwa pod Chocimiem miała miejsce w roku urodzin autora - 1621. Szlachta biorąca udział w tej obronnej bitwie dowiodła swych cnot i ocaliła szlacheckie wolności, wiarę, ojczyznę i jej wolność czy wreszcie własny honor, dobytek i cześć. Po drugiej stronie frontu stali marni żołnierze bez honoru, których jedyną siłą była zaborczość oraz chęć wzbogacenia się - i dlatego przegrali. Niestety, współczesną autorowi szlachtę charakteryzują podobne cechy. Dawni rycerze szlacheccy byli waleczni i to oni właśnie stanowili prawdziwe "przedmurze chrześcijaństwa". To właśnie rolą Polski było ocalenie chrześcijaństwa przed naporem islamu. Także religijność żołnierzy była godna pochwały - nie odznaczali się jedynie pokazową dewocją. To właśnie w czasie "wojny chocimskiej" ukazała się prawdziwa - rycerska i chrześcijańska - dusza polskiej szlachty. To właśnie ta dusza stanowiła o potędze Rzeczypospolitej i sile jej armii. Sam Bóg z pewnością stał po stronie Polaków, wspomagał ich i wynagradzał za wierność. Waleczność, prawa duma i dbałość o honor były cechami świadczącymi i wielkości państwa, ale później zanikły - tylko alegoryczny orzeł płacze nad mogiłą, w której pogrzebano to, co w Polakach było najlepszego.

"Transakcja wojny chocimskiej" - polska epopeja rycerska.

Najbliższy ideałowi epopei rycerskiej był Wacław Potocki ze swym dziełem "Transakcja wojny chocimskiej". Tematyka różni się oczywiście od uznawanych za wzory eposów Homera i Tassa. W "Transakcji wojny chocimskiej" przedstawił autor przebieg przygotowań do kampanii i samą bitwę pod Chocimiem z roku 1621. Poza tym obecne są liczne dygresje na tematy społeczne i polityczne. Podstawowym źródłem do opracowania utworu były pamiętniki uczestnika kampanii - Jakuba Sobieskiego. Dzieło składające się z dziesięciu części rozpoczyna się od rozważań na temat wzajemnych stosunków pomiędzy Rzeczpospolitą a Turcją. Główną tematyką jest przede wszystkim zaprezentowanie historycznych wydarzeń oraz porównanie szlachty polskiej spod Chocimia z rówieśnikami samego Potockiego. Autor dopatruje się przyczyn zepsucia i osłabienia Rzeczypospolitej przede wszystkim w negatywnym wpływie dworów magnackich. To właśnie magnateria przyczynia się do zaniku tradycji a na jej miejsce wprowadza cudzoziemską modę. Istotnym przedmiotem obaw autora stał się również pogarszający się stan gospodarki, upadające obyczaje oraz złe funkcjonowanie systemu obronności Rzeczypospolitej. Szlachcie współczesnej sobie przeciwstawia wzory postępowania dawnych rycerzy - Sarmatów, prawdziwych, pełnych odwagi i waleczności patriotów. Dbali oni jednocześnie o zachowanie w państwie dobrych, tradycyjnych obyczajów i jedności narodowej oraz nie poddawanie się obcym wpływom, a jednocześnie umieli w razie potrzeby skutecznie obronić ojczyznę przed wrogiem militarnym. Potocki piętnuje także zbytnią pewność siebie i zadufanie Polaków, którzy mając w pamięci dawne triumfy zapominają, że zwycięstwo w wojnie nie zależy tylko od odwagi, ale i politycznej dalekowzroczności, zapobiegliwości i przygotowania gospodarczego. Znaczącym plusem Transakcji wojny chocimskiej" jest staranie autora o wierne i niezniekształcone ukazanie historycznych wydarzeń, a nie stworzenie jedynie pięknej, lecz fikcyjnej literatury. Jako bohaterów wybrał znane historyczne postacie, na czele z hetmanem Janem Karolem Chodkiewiczem. Na wartość artystyczną utworu składa się przede wszystkim barwny i żywy język, pozwalający na wyjątkowo plastyczne przedstawianie opisów. Tyczy się to szczególnie przebiegu samej walki oraz wstawek w języku potocznym i satyrycznych dygresji.

Daniel Naborowski.

Daniel Naborowski (żył w latach 1575 - 1650) - poeta kunsztowny, łączący formę barokową z tematyką wanitatywną.

W wierszach "Krótkość żywota" i "Marność" prezentuje taki właśnie motyw. Autor uważa, ze nie ma nic złego w radości i zabawie, jednak ograniczeniem musi być pobożność i uczciwość. Pogląd na Boga jest u poety jasny - trzeba się go bać i być mu posłusznym. Życie ludzkie jest na swój sposób tragiczne, ponieważ przepełniają je myśli o przyszłości. Czas jest siłą wszechpotężną i jednocześnie niszczycielską. W swych wierszach autor posuwa się nawet do stwierdzenia, ze cale życie jest powolnym umieraniem, w końcu już w momencie narodzin człowiek skazany zostaje na śmierć. Nie należy jednak poddawać się pesymizmowi, lecz przyjmować świat taki, jakim jest i brać z życia to, co się dostaje. Człowiek nie jest w końcu istotą doskonałą i winien podporządkować się woli bożej, jednak niewielkie przewiny łatwo naprawić.

W innym z kolei wierszu, noszącym tytuł "Cnota grunt wszystkiemu", przedstawia Naborowski inna wizję człowieka - tym razem wielką i cenna wartość ludzkiego charakteru, jaką jest cnota. Wszelkie dobra materialne nie dają człowiekowi tak naprawdę niczego pożytecznego. W dodatku są tymczasowe - pieniądze się wyda, uroda przeminie a sława ucichnie. Cnota jest w przeciwieństwie do nich wartością nieprzemijającą i w dodatku taką, która z samej siebie jest nagrodą. Po śmierci cnota pozostaje z człowiekiem i w pamięci o nim, dobra materialne nie. Jedynie głupiec pożąda złota, srebra, pałaców, jedzenia, kobiet czy popularności i zaszczytów. Mądry człowiek winien ich unikać, cnota zapewni mu satysfakcję, szczęście i zadowolenie z życia. Wszystko, co doczesne jest "marnością nad marnościami", jedynie cnota jest nieśmiertelna.

Jan Chryzostom Pasek i barokowe pamiętnikarstwo.

Jan Chryzostom Pasek (żył w latach 1636 - 1701) - szlachcic mazowiecki i najsłynniejszy polski pamiętnikarz. Jego "Pamiętniki" obejmują okres 1656 - 88 i stanowią cenny dokument epoki. Wydane zostały w roku 1836 i wywarły znaczny wpływ na rozwój polskiej powieści historycznej. Autor brał udział w wyprawach moskiewskich i wojnie ze Szwecją. Po demobilizacji ożenił się z bogatą wdową i osiadł w majątku. To właśnie na takie dwa okresy - wojenny i ziemiański, dzieli się jego utwór. Z jego własnych opisów wynika, ze był odważnym żołnierzem i świetnym gospodarzem. "Pamiętniki" powstały jednak na banicji, na którą autor zasłużył swym krewkim temperamentem.

Piśmiennictwo pamiętnikarskie było częścią szlacheckiej mentalności - zamiłowania do genealogii oraz walki o sławę. Często podłożem pamiętników były podróże (najczęściej po Ziemi Świętej) i uczestnictwo w wojnach (nie tylko na terenach Rzeczpospolitej). Często pamiętnikarze chcieli również w ten sposób udokumentować swoja genealogię i szlacheckie pochodzenie.

Pierwsza część "Pamiętników" opisuje rozmaite przypadki, których świadkiem bądź uczestnikiem był autor w czasie swojego uczestnictwa w kampaniach wojennych. Ukazuje on siebie jako dzielnego i rycerskiego obrońcę ojczyzny, lecz czytając między wierszami zauważyć można, że zapału i chęci do walki dodawały mu raczej perspektywy zdobycia łupów oraz żądza sławy. Jako żołnierz bohater jest często niesubordynowany, przejawia skłonności do nadużywania alkoholu oraz poszukuje coraz to nowych sposobności do wszczęcia zwady lub co najmniej kłótni. Jest przy tym szalenie religijny, choć jest to raczej dewocja na pokaz niż prawdziwa i szczera wiara.

Część druga dzieła Paska skupia się na jego życiu ziemiańskim. Podobnie, jak wnioskowali to pisarze renesansowi, szlachcic barokowy ceni i szanuje naturę, jest gościnny i ma wielu przyjaciół. To właśnie tutaj "Pamiętniki" ukazują wiele obrazów mentalności i obyczajowości szlacheckiej. Z drugiej strony wyzysk i niedola chłopstwa wydaje się dla autora - przeciętnego, siedemnastowiecznego, osiadłego szlachcica - czymś zupełnie normalnym i do przyjęcia. Także jego poglądy na szlachtę, a szczególnie całkowita akceptacja i nie zauważanie wad wytykanych przez pisarzy politycznych, wydają się dzisiejszemu czytelnikowi nieco niewłaściwe, jeśli nie zabawne. Jednak to właśnie zgodnie z tokiem myślowym Paska rozumowała ówczesna szlachta - widziała się zasłużenie na czele państwa i nie zwracała uwagi na dobre rady nielicznych. Bohater "Pamiętników" jest realizacja wzoru szlachcica - Sarmaty.

Szlachcic - sarmata - barokowy wzór do naśladowania.

W miejsce renesansowego ideału szlachcica - ziemianina, a może raczej przez jego modyfikację, pojawił się w baroku model szlachcica - sarmaty. Był on odważnym żołnierze, obrońcą wolności szlacheckich i wiernym Kościołowi chrześcijaninem. Główną troską szlachcica - sarmaty jest jednak zapewnienie sobie wygody i materialnego bezpieczeństwa.

To właśnie ten, jako jedyny spośród literackich wzorów - rycerza, świętego czy ziemianina - stracił najwięcej ze swego realizmu. W powszechnej świadomości występuje dziś inny sarmata - buńczuczny, kłótliwy i skory do pojedynku, lubiący alkohol i bardzo, choć płytko, wierzący. Taki obraz szlachcica - konserwatysty ugruntowała kolejna epoka - oświecenie.

Jan Andrzej Morsztyn.

Jan Andrzej Morsztyn (żył w latach 1621 - 1693) - najważniejszy dworski poeta barokowy w Polsce, najważniejszy z polskich marinistów. Także tłumacz ("Cyd" Pierre'a Corneille'a)

"Bierzmowanie" - (do Agnieszki) porównanie gorącej miłości do spalającego żarem ogniska lub doznania natury religijnej.

"Cuda miłości" - kolejny wiersz miłosny, tym razem to sonet opisujący uczucie, przed którym nie ma obrony.

"Niestatek" - wiersz o niestałości kobiety. Mężczyźnie łatwiej dokonać niemożliwego, niż przezwyciężyć niedoskonałości charakteru kobiet i przejrzeć ich plany.

"Do trupa" - sonet skupiający się na przemijaniu doczesnego piękna.

Stanisław Konarski.

Stanisław Konarski (żył w latach 1700 - 1773) - wybitny pisarz polityczny, pedagog, reformator szkolnictwa, poeta, członek zakonu pijarów. Jeden z prekursorów epoki oświecenia w Polsce. W 1740 założył w Warszawie Collegium Nobilium - nowoczesną szkołę dla synów magnaterii i zamożnej szlachty, w latach 1750 - 55 przeprowadził reformę szkół pijarskich w Polsce w celu stworzenia alternatywy dla zacofanego szkolnictwa jezuickiego.

Najważniejsze jego dzieło to wydane pierwotnie anonimowo "O skutecznym rad sposobie". Zawarte są w nim postulaty zmian w sejmie:

- glosowanie większościowe zamiast jednomyślnemu, a co za tym idzie - likwidacja liberum veto,

- ustanowienie tronu dziedzicznego,

Równie wielkim osiągnięciem było Collegium Nobilium. Podstawowe założenia tej szkoły to:

- metoda rozumowa w nauczaniu (nie tylko pamięć),

- unowocześnienie programu - języki obce (francuski, niemiecki), historia, filozofia, matematyka,

- "szkoła nie dla szkoły, ale dla życia".

O ś w i e c e n i e

Ramy czasowe i charakterystyka epoki.

Oświecenie to epoka w dziejach kultury europejskiej obejmująca XVIII wiek. W Polsce nazywa się obecnie epoką oświecenia okres od 1740 do klasycyzmu postanisławowskiego. Podłożem epoki był rozwijający się kapitalizm, aktywizujący mieszczaństwo do walki o obalenie ustroju feudalnego (uwieńczonej we Francji rewolucją 1789-99) lub wpływający na powstanie programów modernizacji ustroju (np. w Polsce). Nastąpiło przewartościowanie pojęć, kształtowanie się nowych idei: nurt krytyki religii i kleru (libertynizm, deizm); zerwanie z metafizyką w filozofii i ścisłe powiązanie jej z naukami przyrodniczymi i techniką (próba syntezy ówczesnej wiedzy w "Wielkiej Encyklopedii Francuskiej"); w myśli społecznej i politycznej, ewolucja od idei monarchii konstytucyjnej (Ch. L. de Montesquieu, J. Locke) po jakobiński republikanizm i idee socjalizmu utopijnego (Morelly, G.B. Mably); przeświadczenie o zasadniczej roli oświaty w kształtowaniu człowieka i społeczeństwa (np. w Polsce program Komisji Edukacji Narodowej) i osiąganiu cywilizacyjnego i moralnego postępu; koncepcja "porządku naturalnego", ujmującego życie człowieka i przyrody w jednolitą, zgodną z zasadami rozumu, wizję świata. Idee filozoficzne określiły także charakter i tematykę dzieł sztuki, a zwłaszcza literatury i teatru.

Główne prądy intelektualne epoki oświecenia.

Racjonalizm - kierunek filozoficzny przeciwstawny empiryzmowi upatrujący w rozumie główne źródło poznania i kryterium jego wartości (prawdy) oraz przyjmujący istnienie poznania niezależnego od doświadczenia i możliwość czysto rozumowego uzasadnienia wiedzy; przedstawicielami byli Rene Descartes (Kartezjusz), Baruch Spinoza, Gottlieb Wilhelm Leibniz, Immanuel Kant. W szerszym rozumieniu racjonalizm jest przekonaniem o sile i możliwościach poznawczych rozumu ludzkiego oraz o konieczności kierowania się nim we wszelkim działaniu.

Empiryzm - stanowisko filozoficzne zakładające, że podstawową rolę w poznaniu pełni doświadczenie. Doświadczenie (zmysłowe bądź introspekcyjne) i jego uogólnienie jest drogą gromadzenia wiedzy.

Deizm - pogląd filozoficzno - teologiczny zakładający, że Bóg po stworzeniu świata oraz człowieka pozostawił swoje dzieła własnemu losowi i nie ingeruje w jego rozwój.

Ateizm - pogląd zaprzeczający istnieniu Boga.

Główne kierunki artystyczne epoki oświecenia.

Epoka oświecenia to czas dominacji trzech równoległych prądów w literaturze. Co ciekawe, nie występowały pomiędzy ich przedstawicielami większe tarcia - współistnienie trzech różnych spojrzeń na literaturę powodowało, że większość potrzeb społecznych w zakresie literatury mogła być zaspokojona. Trzy zasadnicze kierunki literatury oświecenia to:

- Klasycyzm - kierunek w literaturze, sztuce i muzyce, nawiązujący do wzorów kultury antycznej z okresu jej największego rozkwitu. Klasycyzm w literaturze wiązał się z renesansowym zwrotem do antyku, na ostateczne skodyfikowanie stylu wpłynęła "Sztuka poetycka" Boileau z 1674 roku. Kierunek opierał się na poglądach filozoficznych głoszących istnienie w świecie niezmiennych praw ładu, przyznających rozumowi możność poznania natury i jej naśladowania w dziełach człowieka; celem sztuki było osiągnięcie doskonałości w realizacji wartości absolutnych: piękna i prawdy; twórca miał się kierować zasadami dobrego smaku i przyjętymi normami obyczajowymi, a dzieło musiało spełniać warunek stosowności (decorum). Podstawowa funkcja literatury miała być dydaktyka i moralizatorstwo. Założeniami technicznymi zaś - prawdopodobieństwo akcji, harmonia, jasność, jednorodność gatunkowa i stylistyczna.

- Rokoko - kierunek w sztuce europejskiej najbardziej widoczny w latach 1720 - 1780, nawiązujący bezpośrednio do estetyki baroku. Podstawami rokoka były związek z kulturą dworską, tendencje sentymentalne, sielankowość, lekkość i wykwintność formy, motywy egzotyczne. Najbardziej widoczny w architekturze i ornamentyce.

- Sentymentalizm - kierunek umysłowy traktujący przede wszystkim o duchowym i emocjonalnym życiu człowieka. przeciwstawiał się tezom racjonalizmu oraz estetyce klasycystycznej - odrzucał przesądy stanowe, idealizował uczucia i obyczaje prostego bohatera z ludu. Za głównego ideologa uznaje się Jana Jakuba Rousseau, a autorem terminu określającego ten prąd był Lawrence Sterne, autor tekstu "Powieść sentymentalna". Podstawa filozoficzną sentymentalizmu były empiryzm i sensualizm. Z sentymentalizmu wynikała także idea państwa bezstanowego.

Król Stanisław August Poniatowski i jego rola w polskim oświeceniu.

Stanisław August Poniatowski (żył w latach 1732 - 1798) - ostatni król Polski w latach 1764 - 1795, obrany poparciu Familii i Katarzyny II. Przed wstąpieniem na tron stolnik koronny oraz ambasador w Petersburgu (tam poznał przyszłą carycę Katarzynę II). Jako monarcha był najważniejszym w kraju mecenasem literatury, nauki i sztuki. Dążył do wzmocnienia władzy królewskiej i popierał reformy Czartoryskich, później stronnictwa patriotycznego na Sejmie Czteroletnim 1788 - 92, był także głównym autorem Konstytucji 3 maja roku 1791. Dla ratowania kraju przystąpił do konfederacji targowickiej, po trzecim rozbiorze w roku 1795 abdykował. Zmarł wkrótce potem w Petersburgu.

Do najważniejszych zasług ostatniego króla zaliczyć należy:

- podniesienie rangi Warszawy jako jednej ze stolic europejskich, rekonstrukcja i budowa pałaców i

budynków publicznych, w tym zamku królewskiego i nowej, letniej rezydencji - pałacu w

Łazienkach,

- rozwój czasopiśmiennictwa - najsłynniejszymi czasopismami:

- "Monitor" (od 1765 do 1785, podstawą programowe zwalczanie obyczajowości

szlacheckiej i promocja reform),

- "Zabawy przyjemne i pożyteczne" (od 1770 do 1777, redaktorem Adam Naruszewicz,

program oświeceniowy - racjonalistyczny i utylitarny),

- pierwszy teatr publiczny - "Teatr Polski" w Warszawie (od 1765 roku),

- powołanie Szkoły Rycerskiej (1765) (inaczej: Korpus Kadetów) - średniej szkoły wojskowej,

która miała kształcić synów szlacheckich w duchu ideologii oświeceniowych i według

nowoczesnych programów nauczania. Nacisk pokładany był na kształtowanie postaw

obywatelskich.

- tak zwane obiady czwartkowe - zebrania literacko - naukowo - filozoficzne organizowane przez

króla na Zamku Królewskim lub w Pałacu w Łazienkach. Wywierały one wielki wpływ na rozwój

ideologii oświeceniowych w Polsce.

Twórcy oświeceniowi.

Ignacy Krasicki.

Ignacy Krasicki (żył w latach 1735 - 1801) - biskup warmiński i najwybitniejszy pisarz polskiego oświecenia. Jego twórczość obejmowała utwory powieściowe: Pan Podstoli, pierwsza pol. powieść nowoczesna "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki", poematy heroikomiczne "Myszeida", "Monachomachia", bajki, satyry "Żona modna", komedie, encyklopedia "Zbiór potrzebniejszych wiadomości porządkiem alfabetu ułożonych", publicystyka i plany wydawnicze "Monitora".

"Monachomachia"

"Monachomachia" to dzieło w sześciu pieśniach opowiadające o konflikcie dwóch klasztorów - karmelitów i dominikanów. Utwór ten jest poematem heroikomicznym, czyli parodią eposu bohaterskiego. Oczywistym zabiegiem komicznym jest połączenie heroizmu walk, niezwykłości przygód oraz patosu z miernymi i śmiesznymi a przy tym zupełnie odbiegającymi od standardu postaciami. Głównym celem satyry są oczywiście zgromadzenia zakonne jako takie, uznawane przez autora za siedliska nieróbstwa i ciemnoty otoczone niezasłużonym nimbem świętości. Treść utworu rozpoczyna się od dysputy teologicznej, która szybko przeradza się wpierw w bójkę, a następnie w wojnę na pełną skalę prowadzoną przez mnichów. Ostatecznie konflikt zostaje załagodzony z pomocą alkoholu. Tak wygląd mnichów jak i ich zachowanie wskazują, że po obu stronach nie występuje zainteresowanie regułą zakonną czy też zasadach ubogiego, skromnego czy wręcz ascetycznego życia prowadzonego jakoby w klasztorach. Taki właśnie satyryczny obraz zakonów oraz jego ośmieszenie potęgowane jest przez osobę samego autora - duchownego, a nawet biskupa. Celem podstawowym dzieła było jednak uderzenie w etos szkół przyklasztornych i religijnego szkolnictwa jako takiego (a pamiętać należy, że większość szkół prowadzili wówczas jezuici). Zwolennicy reform szkolnictwa zaplanowanych przez Komisję Edukacji Narodowej dobrze przyjęli "Monachomachię", lecz zwierzchnicy biskupa warmińskiego zmusili go do odwołania utworu (czego częściowo dokonał tworząc "Antymonachomachię"). Mnisi w "Monachomachii" łączyli sobie wszelkie cechy wstrętne i naganne dla nowoczesnych myślicieli oświecenia - głupotę, bezmyślność, lenistwo, awanturnictwo, zarozumiałość, hardość, pychę, pokazową dewocję, opilstwo i skłonność do burd. Przy okazji był to kompletny zestaw cech przypisywanych warcholskiej, staroświeckiej szlachcie przeciwnej wszelkim reformom.

Satyry.

Satyra to starożytny gatunek literacki, którego pierwotna funkcją było ośmieszanie i piętnowanie ludzkich wad a także niepożądanych zjawisk społeczno politycznych. Twórcą satyr w starożytnym Rzymie był miedzy innymi Horacy. Celem satyry była oczywiście dydaktyka, więc gatunek ten szybko znalazł swoje miejsce w twórczości oświeceniowej (miedzy innymi za sprawą twórcy satyr - Krzysztofa Opalińskiego, Franciszka Zabłockiego i oczywiście Ignacego Krasickiego). Satyra może uderzać w abstrakcyjne wartości (alkoholizm czy nieróbstwo) bądź konkretne, nazwane wprost lub nie, osoby. Większość satyr Krasickiego skupia się na krytyce zacofanej szlachty oraz jej pasożytniczego trybu życia i moralnego upadku.

Jedną z najciekawiej skonstruowanych satyr jest utwór "Do króla". Autor wyśmiewa w niej wszelkie wady króla Stanisława Augusta, lecz czyni to z perspektywy zacofanego, ciemnego szlachcica z dalekiej prowincji. Wadami nazywa zamiłowanie króla do sztuki i jego funkcję mecenasa, plany reform i szeroko pojętą nowoczesność. Ironiczny sposób ukazania tych wad sprawia, ze w oczach wykształconego i zbieżnego poglądowo z autorem czytelnika utwór zmienia się w listę i pochwałę królewskich zalet i wyraz poparcia dla jego planów.

Satyra "Świat zepsuty" to utwór skierowany przeciwko abstrakcyjnie pojmowanym przywarom społeczeństwa. Utwór mówi o zaniku cnot, upadku moralności, powszechnym zamiłowaniu do zabaw, obłudzie, szerzącej się nienawiści.

Najbardziej znaną satyrą autorstwa Krasickiego jest z pewnością "Żona modna". Utwór ma postać dialogu, w którym Piotr (mąż bohaterki tytułowej) opowiada przyjacielowi o swoich problemach. Piotr jest typowym, prowincjonalnym szlachcicem przywiązanym do swoich włości i dawnych obyczajów. Pojął za żonę piękną kobietę z miasta, która zburzyła jego spokojny i uporządkowany świat. Nalegała na stworzenie precyzyjnej intercyzy (przedślubnej umowy majątkowej), a po fakcie zaczęła ja egzekwować. Nie mogła przyzwyczaić się do realiów wiejskiego życia - tęskniła za "światowością". Służbę traktowała źle, skarżyła się na niewygody. Największym zamiłowaniem młodej szlachcianki było wszystko, co francuskie, a wiec nowoczesne i modne. Gdy męczony mąż uciekł z domu, aby nieco ochłonąć, żona przebudowała pokoje i ogród a potem zaczęła wydawać wystawne przyjęcia. W końcu właściciel stracił kontrolę nad swoim majątkiem i stał się pośmiewiskiem gości. Wsie należące do majątku cierpiały, bo musiały pokrywać kosztowne zachcianki. Ostatecznie postępowanie żony doprowadziło pana Piotra do ruiny. W satyrze tej autor ostrzega przed bezkrytycznym przyjmowaniem wszystkich zachodnich pomysłów - w końcu nie wszystkie pasują do polskich realiów. Krasicki jest zwolennikiem postępu, ale postępu z umiarem.

Bajki.

Bajka to również gatunek o korzeniach starożytnych. Bajki to krótkie, moralistyczne utwory piętnujące określone wady ludzkiego charakteru. Cechą charakterystyczną bajek jest używanie przykładów, w których role określonych cech pełnią zwierzęta (co jednak nie jest regułą). Za twórcę bajki uważany jest Ezop, w literaturze nowożytnej spopularyzował ten gatunek Jean de la Fontaine. Bajka to utwór synkretyczny (epicko - liryczny) i alegoryczny - w roli poszczególnych cech człowieka ukazane są zwierzęta (małpa = głupota, lew = siła, wół - pracowitość, lis = chytrość). Podsumowaniem bajki jest moralistyczna pointa. Bajki właśnie przez swa spójną formę i treść oraz alegoryczność były idealnym zwierciadłem ukazującym rozmaitych przywar społeczeństwa. Niektóre spośród utworów Krasickiego to:

- "Szczur i kot" - potępienie pychy i pewności siebie,

- "Ptaszki w klatce" - o ludziach urodzonych po rozbiorach czyli ludziach nie znających wolności,

- "Filozof" - na temat "autorytetów" zmieniających poglądy zależnie od bieżącej sytuacji politycznej,

- "Groch przy drodze" - o chciwości i skąpstwie,

- "Jagnię i wilcy" - potępienie powszechnej brutalności i bezprawia oraz fałszywych obietnic a także o nadużywaniu władzy,

- "Kruk i lis" - potępienie chytrości i bezwzględności w dążeniu do celu.

"Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki".

Ignacy Krasicki jest autorem pierwszej w historii literatury polskiej powieści dydaktycznej. Nosiła ona tytuł "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki". Podzielił ją autor na trzy części. Pierwsza przedstawia dzieciństwo i młodość tytułowego bohatera, które były całkiem typowe, niczym nie różniły się od normy w ówczesnych czasach. Mikołaj kształcił się wpierw w szkole publicznej, następnie pod okiem guwernera z Francji by w końcu odbyć studia w Warszawie oraz w Paryżu. Dzięki temu Krasicki mógł uzasadnić swoją krytykę ówczesnego szkolnictwa i nauki jako takiej. Poszedł nawet dalej - w stronę ogólnej krytyki szlacheckiego ustroju Rzeczypospolitej. Charakterystyczny jest dla tej części model powieści przygodowej. Do skonstruowania fabuły wykorzystał pisarz stary, bo pochodzący przecież jeszcze ze starożytności motyw wędrówki, tak dobrze znany z Homerowej "Odysei". W części drugiej Mikołaj trafia do cudownej, niemal utopijnej i arkadyjskiej (tu kolejny topos) krainy, gdy u jej brzegów zatonął jego statek. Jest to wyspa zwana Nipu. Szlachcic musi zostać parobkiem. Główny bohater trafia tam na nauki do mistrza Xaoo i zmienia pod wpływem jego mądrości dotychczas uznawane poglądy na życie, które ukształtowało w nim niewłaściwe wychowanie. Miedzy innymi docenia wartość pracy, gdy sam musi pracować. W trzeciej części nauczony dobrej, oświeceniowej mądrości i świadomości wraca do kraju, by tam również wprowadzić w życie nauki swojego mistrza. Jednak Rzeczpospolita ogarnięta jest już całkowitym upadkiem, tak politycznym i ekonomicznym jak i obyczajowym i moralnym. Nauki przekazywane przez jednego oświeconego nie przynoszą więc żadnych rezultatów. Polska szlachta posunęła się już zbyt daleko w moralnej degradacji, aby możliwe były jakiekolwiek reformy. Zawiedziony Mikołaj uznał, że nie pozostało mu nic innego, jak osiąść we własnym majątku na wsi, z dala od zdegradowanego społeczeństwa.

Za pierwsza nowoczesną powieść europejską uznaje się "Don Kichota" Miguela de Cervantesa. W epoce oświecenia powstały rozmaite odmiany powieści - powiastka filozoficzna, powieść sentymentalna, romans edukacyjny, przypowieść awanturniczo - przygodowa.

Julian Ursyn Niemcewicz.

Julian Ursyn Niemcewicz (żył w latach1758 - 1841) - pisarz i działacz polityczny, poseł na Sejm Czteroletni. W roku 1794 był sekretarzem Tadeusza Kościuszki, w roku 1831 członek Rządu Narodowego.

"Powrót posła"

Kwestia patriotyzmu znalazła miejsce w politycznej komedii Juliana Ursyna Niemcewicza pod tytułem "Powrót posła". Występuje tu ciekawy schemat bohaterów. Bohaterowie ci zmuszeni byli do dokonania wyboru i przekonani byli o jego słuszności. Najważniejsze postacie komedii to bez wątpienia Podkomorzy i Starosta. Starosta Gadulski, typowy konserwatysta, przedstawiany jest jako postać stojąca po stronie zła. Jest on człowiekiem wyrachowanym, egoistycznym, chciwym oraz co najważniejsze - przeciwnikiem wszelkich reform ustrojowych. Jako taki uznaje zasadę liberum veto oraz wolną elekcję za podstawę "doskonałości" ustroju Rzeczypospolitej. Jego podejście do problematyki politycznej najlepiej obrazują jego twierdzenia: "Tak to Polak szczęśliwie żył pod Augustami! (...) Człek jadł, pił, nic nie robił i suto w kieszeni". Postać Starosty akcentuje ograniczoność umysłową. Choć nie zna się na godnych starosty dziedzinach jak polityka, literatura czy sztuka wojenna, zawsze gotów jest do przemówień oraz udzielania innym rad na te właśnie tematy. Świadczą o tym kolejne jego słowa: "Ja, co nigdy nie czytam, lub przynajmniej mało, / Wiem, że tak jest najlepiej, jak przedtem bywało." Zło tej postaci objawia się w jej negowania potrzeb ojczyzny w imię utrzymania swoiście pojmowanej "normalności". Po stronie nowoczesnej ojczyzny opowiada się natomiast Podkomorzy. Jest on zwolennikiem wprowadzenia do ustroju kraju reform. Postuluje wzmocnienie władzy króla, ustanowienia i egzekwowania prawa, uznawania sprawiedliwości narodowej i społecznej. Neguje potrzebę zachowania przestarzałych i szkodliwych zasad jak liberum veto czy wolna elekcja - jest świadom, że to one przyczyniają się do osłabienia państwa. Innymi patriotami są w utworze także Teresa i Walery. U Niemcewicza dobro i właściwy wybór utożsamione są z postawieniem potrzeb ojczyzny ponad swoimi własnymi. Co ciekawe reformatorów często utożsamiano z kosmopolityzmem - dopiero później okazało się, że to oni, a nie zatwardziali konserwatyści, byli prawdziwymi patriotami.

Z komedii Niemcewicza oraz innych, nieliterackich zapisów obrad Sejmu Czteroletniego (Wielkiego) wynotować można najważniejsze założenia poszczególnych ugrupowań i programów.

Obóz reformatorski:

- w czasie sejmu do obozu patriotycznego zaliczało się tak zwane "stronnictwo patriotyczne",

- podstawowe założenia reformatorów obejmowały reformę państwa przez likwidację instytucji

liberum veto, wolnej elekcji oraz poprawę warunków życia uciśnionych dotąd grup społecznych,

- szybko znajdował sobie poparcie wśród młodszej i dobrze wykształconej szlachty.

Obóz konserwatywny:

- zażarta obrona dotychczasowego porządku społecznego (w tym feudalizmu, liberum veto i wolnej

elekcji),

- w literaturze i nie tylko przedstawiani jako śmieszni (swymi poglądami sami się ośmieszają),

- jednoczesne przyjmowanie zachodnich mód i zacofanie w kwestiach gospodarczych czy

wychowawczych.

Franciszek Karpiński.

Franciszek Karpiński (żył w latach 1741 - 1825) - poeta (liryka miłosna), sentymentalista. Powiązany z ośrodkiem Czartoryskich. Autor słynnej kolędy "Bóg się rodzi".

"Laura i Filon" - najbardziej znana sielanka polska. Utwór ma charakter udramatyzowanej opowieści, a jego bohaterami jest para pasterzy o bardzo konwencjonalnych wśród bohaterów sielanek imionach. Tematem, całkowicie oczywiście zgodnym z konwencją sentymentalną, są uczucia ludzi prostych - prawdziwe i szczere. Ich miłość jest dość potężna, by pokonać gniew i zazdrość wrogich uczuciu ludzi. Tłem dla opisania stanów wewnętrznych i przeżyć uczuciowych dwojga bohaterów jest przyroda charakterystyczna dla wsi - to także celowy i typowy motyw, charakterystyczny dla sielanki jako gatunku literackiego. Centralnym punktem przyrody (a wiec i świata) jest potężny i stary jawor. Autora i czytelnika nie interesują tak naprawdę zewnętrzne zdarzenia i akcja utworu, ale możliwość wczucia się w emocje bohaterów. Po dokładniejszym przyjrzeniu się treści utworu można dojść do wniosku, że "pasterze" to w rzeczywistości przebrani i zabawiający się arystokraci.

Oświeceniowi autorzy polityczni.

Stanisław Staszic.

Stanisław Staszic (żył w latach 1755 - 1826) - uczony, filozof, działacz i pisarz polityczny, ksiądz pochodzący z rodziny mieszczańskiej. Był zagorzałym zwolennikiem reform w okresie Sejmu Czteroletniego 1788 - 92. Po rozbiorach działacz gospodarczy i organizator życia naukowego na ziemiach polskich. Najważniejsze dzieła to "Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego" i "Przestrogi dla Polski". Zażarty zwolennik utylitaryzmu (pisał: "(…) końcem edukacji krajowej być powinna użyteczność obywatela.").

Hugo Kołłątaj.

Hugo Kołłątaj (żył w latach 1750 - 1812) - jeden z czołowych ideologów polskiego oświecenia, ksiądz, filozof, pisarz i działacz polityczno - oświatowy. Reformator i rektor (w latach 1783 - 1786) Akademii Krakowskiej.

Podstawy ideologiczne oświecenia kontra romantyczny bunt.

Na przełomie dwóch epok literackich zawsze następowało przewartościowanie zasad etycznych i estetycznych. Nie inaczej było u schyłku oświecenia - rodzący się romantyzm prowokował liczne dyskusje na temat powyższych wartości. Obie grupy - "starzy" pisarze oświecenia i "młodzi" zwolennicy romantyzmu - obdarzali ideologicznych przeciwników zażartą krytyką. Jej podstawą nie był jedynie gust artystyczny - poważne różnice występowały także na gruncie światopoglądu, wykształcenia, stosunku do historii czy wreszcie wartości narodowych. Starsze pokolenie zdawało się godzić z zastanym światem (w tym i rozbiorami), młodzi z początku również nie przywiązywali decydującej roli do wątków patriotycznych, lecz romantyzm polski szybko ewoluował w kierunku prądu tak artystycznego, jak i patriotycznego.

W sporze oświecenia z romantyzmem niebagatelną rolę odgrywał także tradycyjny bunt pokolenia młodego przeciwko staremu - podobne zachowania widać w końcu i dzisiaj (nie tylko w dziedzinie sztuki). Epoka oświecenia z pewnością zapoczątkowała poważne zmiany, jeśli chodzi o sposób, w jaki człowiek zaczął pojmować siebie i otaczający świat. Z pewnością wpływ na to miał na to szybki rozwój nauki - zwłaszcza dziedzin przyrodniczych i ścisłych - oraz podupadanie duchowości i odsyłanie religii na dalszy plan. Współcześnie zwykle ocenia się epokę oświecenia pozytywnie, pomimo wielu kontrastów i kontrowersji (jak rewolucja francuska), co oczywiście nie znaczy, ze takie zdanie podzielali romantycy.

Podstawowa doktryna filozoficzna oświecenia zbliżona była do tej, która obowiązywała w epoce renesansu - za najważniejszą część człowieka uznano rozum, a za najważniejszą aktywność - poznanie. W oświeceniu prym ludzkości wiedli ludzie inteligentni i wykształceni, obyci w świecie kultury i polityki. Dało się zauważyć stały postęp w poprawie warunków życia ludności, zmianach w obyczajach a także stale poszukiwania nowych rozwiązań w literaturze i sztuce. Po raz pierwszy od czasów starożytnych doceniono także kobietę - zalecano w wychowaniu córek kształcenie niewiele ustępujące mężczyznom i otwarto dla kobiet nieznane wcześniej pola - politykę, naukę i sztukę. Szczególnie w tej pierwszej dziedzinie kobiety zaczęły odnosić sukcesy. Ciągle zwiększało się także znaczenie niewiele wcześniej znaczących grup społecznych - mieszczaństwa i chłopstwa. Widać to zresztą na przykładzie bohaterów literackich - wcześniej dla mieszczan czy chłopów dostępne były tylko role komiczne, w oświeceniu zaczęli być traktowani przez literaturę jako pełnoprawni członkowie społeczeństwa. Podstawowym kierunkiem w myśli oświeceniowej był oczywiście racjonalizm, lecz pewna role odgrywał także empiryzm, głoszący zdobywanie wiedzy drogą doświadczenia. To właśnie w epoce oświecenia powstała pierwsza encyklopedia - kompendium ówczesnej ludzkiej wiedzy. Monarchowie "oświeceni" promowali i finansowali rozwój nauki i kultury. Ostatni król Polski - Stanisław August - sam aktywnie popierał nowoczesną myśl (czego przykładem są znane Obiady Czwartkowe).

Oświecenie w Polsce to era konfliktu. Z jednej strony reformy państwa, a przynajmniej ich projekty, z drugiej - zacofanie i ciemnota warstw szlacheckich. Bezpośrednim następstwem takiego konfliktu były wpierw przełomowa Konstytucja Trzeciego Maja a potem - agresja sąsiadów i rozbiory Polski. Reformatorzy starali się ocalić państwo przed ostatecznym upadkiem, i to właśnie działaniom myślicieli i działaczy epoki oświecenia ocalała polska kultura. Także ówczesna literatura brała czynny udział w walce o przetrwanie polskości. Przykładem może być na przykład "Powrót posła" Juliana Ursyna Niemcewicza czy "Kazania sejmowe" księdza Piotra Skargi. Dzieła te miały oczywiste przesłanie patriotyczne. Pomimo zapędów drastycznych reformatorów epoka oświecenia szanowała symbolikę narodową oraz szlachecka obyczajowość. Charakterystyczna dla Rzeczypospolitej była także tolerancja - tak filozoficzna i obyczajowa, jak i religijna.

Epoka oświecenia to czas dominacji trzech równoległych prądów w literaturze. Co ciekawe, nie występowały pomiędzy ich przedstawicielami większe tarcia - współistnienie trzech różnych spojrzeń na literaturę powodowało, że większość potrzeb społecznych w zakresie literatury mogła być zaspokojona. Trzy kierunki literatury oświecenia to:

- klasycyzm - pełen nawiązań do kultury antycznej, stawiał na literaturę utylitarną. Podstawowym zadaniem literatury było oddziaływanie na społeczeństwo w postaci dydaktyki i moralistyki. Literatura klasycyzmu tworzona była według ściśle określonych prawideł. Wartością nadrzędną była użyteczność.

- rokoko - stawiający na estetykę i precyzje wykonania dzieł. Jako wartość nadrzędną stawiał piękno.

- sentymentalizm - traktujący przede wszystkim o duchowym i emocjonalnym życiu człowieka. Za głównego ideologa uznaje się Jana Jakuba Rousseau, a autorem terminu określającego ten prąd był Lawrence Sterne, autor tekstu "Powieść sentymentalna". Podstawa filozoficzną sentymentalizmu były empiryzm i sensualizm. Z sentymentalizmu wynikała także idea państwa bezstanowego.

To właśnie w sentymentalizmie można doszukiwać się początków nowej epoki - romantyzmu. Oczywiście romantycy nie odrzucali całości osiągnięć poprzedniej epoki. Myśl sentymentalna nabrała jednak nowego charakteru. Dla młodych twórców przestała być atrakcyjna materialistyczna wizja świata promowana przez klasyków oraz ich zamiłowanie do ustalania precyzyjnych i skomplikowanych reguł działalności artystycznej. Woleli oddać się wolności sztuki powiązanej z naturą, uczuciowością i ludową prostotą. Zmienił się także stosunek literatów i artystów do historii. To właśnie oni odrzucili tezę, jakoby świat rozwijał się harmonijnie w celu osiągnięcia stanu "najlepszego z możliwych". Pojawił się pogląd, że to poprzez cierpienie i rewolucyjne zmiany można osiągnąć poprawę świata. Wpływ na taki pogląd miała z pewnością niedawna rewolucja we Francji.

Do kwestii związanych z procesami dziejowymi romantycy podchodzili raczej od strony metafizycznej. To właśnie duch i natchnienie miało być narzędziem poznania, nie zaś uznane przez poprzednią epokę rozum i doświadczenie. To właśnie dzięki duchowości możliwe byłoby poznanie prawd niedostępnych poznaniu rozumowemu. Romantycy stawiali na metafizykę - wiary w możliwość dotarcia do wartości absolutnych poprzez działalność duchową, a nie intelektualną. Być może możliwy byłby nawet bezpośredni kontakt z Bogiem. Oparciem dla postaw romantycznych była filozofia Georga Wilhelma Friedricha Hegla i Friedricha Wilhelma Josepha Schellinga. Poglądy romantyczne często zbaczały w kierunku spirytualizmu i mistycyzmu.

Ogólne tezy romantyzmu, które miały mieć zastosowanie w życiu przedstawiają się następująco:

- podstawowymi narzędziami w procesie poznawczym są wyobraźnia, intuicja i przeczucie,

- w hierarchii wartości duch staje zawsze ponad materią,

- świat jest bytem przede wszystkim duchowym, materia ma drugorzędne znaczenie,

- rozum nie ukazuje prawd świata ani nie ma znaczenia w rozpoznawaniu rzeczywistości,

- poezja to najwyższa forma ludzkiej twórczości, wyraz geniuszu człowieka i zawartym w nim elementem boskim,

- podstawą wszelkiej twórczości jest natchnienie i wyobraźnia, są one także czynnikiem sprawczym literatury.

Oświeceniowa harmonia stosunków społecznych miała zostać zastąpiona nieuchronną obawą konfliktu. To właśnie podstawa tak charakterystycznej dla romantyków postawy buntu wobec świata i obowiązujących wartości. U podstaw systemu wartości nie stało już państwo czy społeczeństwo, lecz pojedynczy człowiek. Uosobieniem postawienia człowieka ponad światem był indywidualizm poety - jednostki ponadprzeciętnej i obdarzonej siłą ducha. Również przywództwo duchowe miało być domeną poetów.

W miejsce zamiłowania do literatury południowej - greckiej i rzymskiej - pojawiło się zamiłowanie do północnej literatury i mitologii. Od tworzonej ściśle według wzorów antycznych literatury elit, romantycy woleli ludowe opowieści wynikające z mądrości, wiary i uczuć prostych ludzi. Sztuka utraciła w romantyzmie obiektywizm - wynikało to przede wszystkim z odrzucenia normatywności.

Z pewnością do stworzenia romantyzmu przyczyniła się poprzednia epoka. Sentymentalizm był z pewnością pewnym rodzajem inspiracji, klasycyzm natomiast wzbudzał sprzeciw. W sztuce romantyzm spowodował odrzucenie formalizmu a w filozofii - racjonalizmu.

R o m a n t y z m

Definicja i ramy czasowe okresu.

Romantyzmem nazywa się prąd ideowy, literacki i artystyczny, który panował w Europie od ostatnich lat XVIII wieku do około polowy wieku XIX. W Polsce za początek romantyzmu uznaje się rok 1822 - datę wydania pierwszego tomu "Poezyj" Adama Mickiewicza, a za koniec epoki - powstanie styczniowe 1863 roku. Na polu politycznym idee romantyczne wyrastały i nawiązywały do ideałów Wielkiej Rewolucji Francuskiej z lat 1789 - 1799, stąd zawsze cechowały się programem wolnościowym. Przewartościował założenia kultury oświeceniowej. Podstawową cecha romantyzmu była postawa buntu - przede wszystkim przeciwko zastanym, skostniałym normom społecznym, etycznym oraz estetycznym. Inne cechy myślenia romantycznego to przeświadczenie o nieuchronności konfliktu między jednostką a światem, rozkwit indywidualizmu, przekonanie o potędze świadomej woli ludzkiej, uznawanie wyższości ducha nad materią oraz uczucia nad rozumem, pojmowanie natury jako żyjącej i czującej całości. W romantyzmie pojawiły się symptomy nowoczesnego sposobu myślenia o historii (zwanego historyzmem) stojącego w opozycji do dominującego dotychczas uniwersalizmu (całościowego oglądu) i skłaniającego się w kierunku podkreślania odrębności sytuacji i indywidualności poszczególnych państw narodowych. Pochodną historyzmu był romantyczny pogląd na "misje dziejowe" poszczególnych narodów - jednym z nich był polski mesjanizm. Swoje miejsce w romantyzmie znalazła nieoficjalna i niedoceniana dotąd kultura ludowa a także tak zwana kultura "północna" - pogańska, przeciwstawna do kultury "południowej" - łacińskiej i chrześcijańskiej. Pojawił się również rozpoczęty przez gotycyzm nawrót do kultury średniowiecznej i barokowej. Powszechne było poszukiwanie inspiracji w wiedzy tak zwanej "tajemnej", okultyzmie, kulturze orientu, nawet szaleństwie.

Za twórcę o decydującym wpływie na powstanie romantyzmu uznaje się sir Waltera Scotta - poetę i powieściopisarza, twórcę zarówno powieści poetyckiej jak i nowoczesnej powieści historycznej, której odmianą była powieść awanturnicza zwana od swego twórcy walterscottowską.

Spory wpływ miała na romantyzm literatura niemiecka z kręgu zwanego Sturm Und Drang - burza i napór. Przedstawicielami twórców tego kręgu literatury są Friedrich Schiller ("Zbójcy") i Johann Wolfgang Goethe ("Cierpienia Młodego Wertera").

Za jedno z ważniejszych źródeł romantyzmu uznaje się również oświeceniowy sentymentalizm.

Literatura romantyczna.

Romantyzm w swej estetyce przeciwstawił normom klasycznym - regularności i tradycjonalizmowi - swobody stylu i kompozycji, upodobanie do form otwartych, operowanie silnymi środkami ekspresji, efektami grozy, frenezji, elementami fantastyki. Podstawą estetyki romantycznej był kreacjonizm i symbolizm. W dziedzinie literatury prymat i najwyższa rangę przyznawali romantycy poezji, jako doskonałej postaci wiedzy o bycie. Również twórca poezji - poeta - awansował do najwyższej funkcji - roli przywódcy duchowego i proroka wartości narodowych. W polskiej historii literatury określa się taka osobę mianem wieszcza. W kwestii teorii literatury - romantycy dokonali przekształcenia zastanych i praktykowali formowanie nowych gatunków literackich - między innymi powieści poetyckiej (George Gordon Byron, Adam Mickiewicz, Aleksandr Puszkin), ballady, powieści historycznej (Walter Scott) i psychologicznej (Johann Wolfgang Goethe, Alfred Alfred A. Lindgren Emil ze Smalandii, bohater epizodyczny; parobek u Svenssonów, do jego zadań należy pomoc w gospodarstwie: orka, doglądanie koni i wołów, zwożenie siana, sadzenie kartofli. Alfred bardzo... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum de Musset), noweli i powieści fantastycznej (Edgar Allan Poe, Ernst Theodor Amadeus Hoffman, Gerard de Nerval), dramatu poetyckiego i filozoficznego (Byron, Mickiewicz, Goethe, Michaił Lermontow, Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński).

Najważniejsi polscy twórcy romantyczni.

Adam Mickiewicz.

Adam Mickiewicz (żył w latach 1798 - 1855) - najwybitniejszy poeta polski okresu romantyzmu (lub nawet całej literatury polskiej), dramaturg, publicysta. Często wyrażał idee narodowowyzwoleńcze i mesjanistyczne. Został zesłany do Rosji (lata 1824 - 1829) za przynależność do Towarzystwa Filomatów, przyjaźnił się na zesłaniu między innymi z Aleksandrem Puszkinem. Z Rosji wyjechał na Zachód, w Paryżu prowadził wykłady literatur słowiańskiej w Collège de France. W roku 1848 stworzył legion polski we Włoszech, następnie był redaktorem międzynarodowego lewicowego dziennika "La Tribune des Peuples" (Trybuna Ludów). W roku 1855 organizował legion polski w Grecji i Turcji, zmarł w Stambule, pochowany został w Paryżu. W roku 1890 nastąpiło sprowadzenie zwłok do kraju i złożenie w krypcie na Wawelu.

Ukazanie się jego "Ballad i romansów" (1822) uważane jest za początek polskiego romantyzmu. Inne ważne dzieła to programowa "Oda do młodości", powieści poetyckie "Grażyna", "Konrad Wallenrod", "Sonety krymskie", poemat dramatyczny (zwany częściej dramatem romantycznym) "Dziady" (ukończył 3 z 4 części), stylizowane ewangelicznie "Księgi narodu polskiego" i "Księgi pielgrzymstwa polskiego", epopeja "Pan Tadeusz", liczne wiersze, przekłady.

Juliusz Słowacki.

Juliusz Słowacki (żył w latach 1809 - 1849) - uważany za największego obok Mickiewicza poetę romantycznego. W latach 1825 - 1829 studiował na Uniwersytecie Wileńskim. Od roku 1831 przebywał poza krajem, miedzy innymi w Szwajcarii, Włoszech i Francji. W latach 1836 - 1837 odbył podróż na Bliski Wschód. Zmarł w Paryżu i tam został pochowany, jego zwłoki sprowadzono do kraju w 1927 roku i złożono w krypcie wawelskiej.

Słowackiego uznaje się za twórcę polskiego dramatu romantycznego. Niektóre z jego dzieł dramatycznych to "Maria Stuart", "Kordian", "Balladyna", "Lilla Weneda", "Mazepa", "Fantazy", "Sen srebrny Salomei". Był nowatorem w zakresie środków artystycznych, również w liryce, poemacie dygresyjnym "Beniowski" oraz utworach z późnego okresu życia, w których głosił postęp społeczny rozumiany jako bunt ducha "wiecznego rewolucjonisty" ("Samuel Zborowski", "Król - Duch"). Stworzył także powieści poetyckie ("Lambro", "Arab") i poematy ("Ojciec zadżumionych", "Anhelli", "W Szwajcarii") oraz duży zbiór liryki.

Zygmunt Krasiński.

Zygmunt Krasiński (żył w latach 1812 - 1859) - dramatopisarz i poeta. Był jednym z czołowych polskich romantyków. Uznany za twórcę dramatu historiozoficznego ("Nie-Boska komedia", "Irydion"). Inne dzieła to: mesjanistyczny poemat "Przedświt", religijno - filozoficzne "Psalmy przyszłości", liryka, powieści historyczne, bogata i barwna korespondencja (na przykład Listy do Delfiny Potockiej).

Cyprian Kamil Norwid.

Cyprian Kamil Norwid (żył w latach 1821 - 1883) [właściwie Cyprian Norwid, lecz sam używał także imienia Kamil otrzymanego na bierzmowaniu] - przede wszystkim twórca poezji. Od roku 1842 przebywał na emigracji, miedzy innymi w Niemczech i we Włoszech. W roku 1849 osiadł w Paryżu, w latach 1852 - 1854 przebywał w Stanach Zjednoczonych. Gnębiony nędzą i osamotnieniem w roku 1877 zamieszkał w paryskim przytułku dla polskich weteranów zwanym Domem Św. Kazimierza.

Dzieła Norwida stanowią stanowiąca jednocześnie oryginalne dopełnienie i rozwinięcie literatury polskiego romantyzmu, nie zyskała jednak uznania w oczach współczesnych, "odkryta" została dopiero w okresie Młodej Polski (głównie dzięki Zenonowi Przesmyckiemu - "Miriamowi"). Dzieła Norwida to miedzy innymi aforystyczna i ironiczna liryka intelektualna, prekursorska wobec poezji XX wieku ("Bema pamięci żałobny rapsod", "Do obywatela Johna Brown", "Fortepian Szopena", cykl "Vade - mecum"). Tworzył również dzieła dramatyczne - "fantazja" pod tytułem "Za kulisami", "biała tragedia" "Pierścień wielkiej damy", "Kleopatra", traktaty filozoficzne, eseje ("Czarne kwiaty"), nowele ("Ad leones"). Norwid był także plastykiem - dziedziny, w których tworzył to malarstwo, rzeźba, rytownictwo, ilustracje książkowe.

Aleksander Fredro.

Aleksander Fredro (żył w latach 1793 - 1876), sam podpisywał się Aleksander hrabia Fredro (miał prawa do takiego tytułu) - wybitny komediopisarz polski i autor około czterdziestu utworów, na przykład komedii i fars ukazujących barwny obraz życia i obyczajów społeczności szlacheckiej ("Pan Geldhab", "Mąż i żona", "Damy i huzary", "Pan Jowialski", "Śluby panieńskie", "Zemsta", "Dożywocie"). Napisał również pamiętnik z kampanii napoleońskiej pod tytułem "Trzy po trzy".

Romantyczny pejzaż.

Pojawia się czasem opinia, że poeci romantyczni traktowali przyrodę z podobnym lub większym szacunkiem, jak człowieka. Z pewnością zaś osiągnęli mistrzostwo w przedstawianiu jej piękna.

Gdy bierzemy pod uwagę polskie utwory romantyczne staje się jasne, że przestrzeń i pejzaż ojczysty jest w nich czymś więcej, niż tłem. Jest czynnikiem budującym znaczenia i wartości przekazywane w utworze na równi z postaciami. W literaturze romantycznej można zauważyć kilka typów konstrukcji znaczeniowo - obrazowych pejzażu. Pejzaże ojczyste stopniowo zmieniają się w swym wyrazie zgodnie z chronologią okresu.

Prowincjonalna ojczyzna - występuje w powieściach poetyckich i balladach Adama Mickiewicza.

- regionalna lokalizacja - "Wilija o dnie złocistym", "błękitny Niemen", "w nowogródzkiej stronie", "w kowieńskiej dolinie", "u stóp góry zamkowej", w pobliżu płużyńskiego boru nad jeziorem Świteź czy niedaleko klasztoru w Rucie,

- silnie skonwencjonalizowany - ograniczony do dość wąskiego repertuaru elementów silnie obciążonych określonym nastrojem: nocna pora, zmierzch, światło księżyca, puszczyk i sowa, głuche w około zacisze, dzika okolica, ruczaj, ciemny bór, wody jeziora, chruśniak malinowy, gaje i łąki, stary modrzew,

- elementy pochodzące od człowieka zwykle należą do kręgu sakralnego: mury klasztoru, dzwonnica, stara cerkiew, cmentarzyk, chatka pustelnika, samotna mogiła.

Takie cechy budują typową dla wczesnego romantyzmu przestrzeń "żywych prawd" uznawanych przez prosty lud, charakterystyczny dla ludowych legend i baśni.

Kraj lat dziecinnych - występuje przede wszystkim w "Panu Tadeuszu" i składa się z dwóch podtypów:

1) "Pan Tadeusz" - całość utworu. Epicka opisowość, bogata jednak również w detale i realizm. Malarskość i szczegółowość a przy tym dużo konkretnych odwołań.

- świat własny i związany osobiście z mówiącym, ścisła łączność z postaciami, refleksyjny i uzależniający człowieka od zjawisk naturalnych (wschody i zachody słońca, pory roku),

- pejzaż uchwycony w swym największym rozkwicie - urodzaj, bogactwo, bujne plony.

2) w epilogu "Pana Tadeusza" oraz innych dziełach - "Godzina myśli" i "Beniowski" Juliusza Słowackiego, "Moje strony", "Mały światek", "Jak to na Mazowszu" Teofila Lenartowicza, "Moja piosenka" Cypriana Kamila Norwida. Skupia się na syntezie elementów krajobrazu silnie naznaczonych emocjonalnymi epitetami oraz symboliką, ubogi natomiast w konkretne obrazy.

- dobrze znana, rodzinna, własna przestrzeń (podkreślone licznymi zaimkami dzierżawczymi),

- piękna i doskonała kraina przewyższa swymi wartościami wszystkie inne miejsca,

- miejsce ukochane i wytęsknione, pilnie strzeżone w pamięci i duszy (wiele wyznań osobistych na ten właśnie temat),

- ziemia święta, przestrzeń sakralna, czysta i niepokalana (liczne epitety nacechowane emocjonalnie oraz bogactwo znaków symbolicznych).

Taki typ pejzażu ojczystego znakomicie przedstawiają szczególnie wiersze Lenartowicza. W wierszu "Jak to na Mazowszu" charakterystyczne jest określanie ojczystej ziemi jako lepszej od każdego innego miejsca oraz tęsknoty do tego idealnego miejsca:

"Oj, śliczna to ziemia, to nasze Mazowsze!

I czysta tam woda, i powietrze tam zdrowsze

I sosny roślejsze, i dziewki kraśniejsze

I ludzie mocniejsi, i niebo jaśniejsze (...) "

Równocześnie z marzeniami o powrocie do ojczyzny pojawia się jej sakralizacja, jak to widać w "Po powrocie do kraju" Słowackiego: "A ja chcę jak bocian, na gniazdo ojczyste / Dziób wyciągnąwszy i skrzydła sążniste / Lecieć (...)"

Kraj pradawny i piastowski - ściśle związany z całością realiów polskich i polskością jako taką. Uproszczony i schematyczny. Występuje miedzy innymi w dziełach: "Fortepian Chopina", "Moja ojczyzna", Moja piosenka II" C. K. Norwida.

Ściśle powiązany z poprzednim pejzaż walczącej stolicy - występuje w "Fortepianie Chopina" Norwida - pełen patosu i dramatyzmu, skupiający się jednak na obrazach działań ludzkich bądź ich efektach (pożary).

P o z y t y w i z m

Definicja i ramy czasowe epoki.

Pozytywizm to przede wszystkim jeden z głównych nurtów kulturalno - filozoficznych w Europie XIX i XX wieku. Głównym jego postulatem było stosowanie w poznaniu narzędzi naukowych, doświadczeń i faktów obiektywnych. Pozytywiści starali się usunąć z filozofii i teorii poznania wszelką metafizykę. Głównymi przedstawicielami ruchu byli August Comte, John Stuart Mill, Herbert Spencer.

W przypadku literatury najbardziej nas interesującym odłamem pozytywizmu jest tak zwany pozytywizm polski. Pojęcie to ma szersze znaczenie. Pozytywizm polski zwany inaczej warszawskim to ruch polityczno - społeczny oraz publicystyczno - literacki w latach 1864 - 1890. Łączył założenia pozytywizmu europejskiego z programem społeczno - narodowym opartym na ideach pracy organicznej i politycznego realizmu. Za twórcę założeń polskiego pozytywizmu uznawany jest Aleksander Świętochowski. Ideom romantycznym pozytywizm przeciwstawił wiarę w zdobycze nauki, kult pracy, dążenie do gospodarczego i kulturalnego podniesienia kraju oraz upowszechnienia oświaty. Pozytywizm najżywiej przejawił się w publicystyce (rozkwit czasopiśmiennictwa) i literaturze (rozkwit powieści i noweli realistycznej o współczesnej tematyce, oraz krytyki literackiej.

Filozofia i programy pozytywistyczne.

Auguste Comte (żył w latach 1798 - 1857) i jego poglądy - francuski filozof, socjolog i działacz polityczny. Twórca zarówno nazwy "socjologia" jak i "pozytywizm". Autor dzieła "Kurs filozofii pozytywnej". To on jako pierwszy powiedział, ze poznać można jedynie to, co jest doświadczalnie sprawdzalne, a poznawanie winno być naukowe i ścisłe. Był relatywistą - uważał, że każde twierdzenie poznawcze może być uzupełnione, unieważnione lub przekształcone przez inne twierdzenia, stąd nic tak naprawdę nie jest raz na zawsze prawdziwe.

Herbert Spencer (żył w latach 1820 - 1903) i jego poglądy - filozof i socjolog angielski, przedstawiciel pozytywizmu, współtwórca organicyzmu, będącego syntezą pozytywistycznej teorii nauki i ewolucjonizmu. Uważał, że można odnaleźć analogie pomiędzy światem ludzi i światem zwierząt. Do obu światów postanowił przypasować odpowiednie zasady naturalnej selekcji (przetrwanie najsilniejszych osobników warunkuje wzmocnienie i przetrwanie gatunku). Jeśli chodzi o kwestie społeczne, uznawał, że w społeczeństwie każda klasa jest harmonijnie powiązana z innymi i każda potrzebuje usług pozostałych. Taki stan uznawał za właściwie działający organizm społeczny - stąd teoria organiczna.

Hippolyte Taine (żył w latach 1828 - 1993) i jego poglądy - francuski filozof i historyk, estetyk i teoretyk kultury. Zwolennik pozytywizmu i historyzmu, interpretował dzieje ludzkie jako wynik wpływu klimatu, środowiska, rasy i momentu historycznego. Wywarł spory wpływ na literaturę, określił sposób powstawania dzieła literackiego jako współdziałanie trzech czynników:

- rasy, czyli zespołu biologicznych czynników w osobie autora,

- środowiska, czyli społecznego i geograficznego otoczenia,

- chwili dziejowej, czyli związku autora z przeszłością, teraźniejszością i przyszłością.

Konsekwencje pozytywistycznej filozofii w literaturze, kulturze i sztuce.

Najważniejsze prądy kulturowe epoki.

Scjentyzm - pogląd, związany z empiryzmem, pozytywizmem i materializmem, według którego wiedzę prawdziwą i uzasadnioną uzyskać można jedynie przez naukowe (czyli oparte na konkretnych przykładach i doświadczeniach) poznanie. Wpływem na literaturę było zaprzeczenie istnieniu natchnienia czy objawienia.

Agnostycyzm - prąd filozoficzny negujący lub ograniczający możliwość poznania rzeczywistości a w szczególności zachodzących w niej związków przyczynowo - skutkowych, prawidłowości i praw jej rozwoju. Łączył się również z niedowierzaniem w istnienie Boga, co spowodowało odrzucenie romantycznego irracjonalizmu i metafizyki.

Utylitaryzm - kierunek etyki, według którego najwyższym dobrem jest pożytek jednostki lub społeczeństwa, a celem wszelkiego działania (także twórczości literackiej czy myślenia w ogóle) powinno być uzyskanie jak największego pożytku dla społeczeństwa, według Johna Stuarta Milla: "największe szczęście największej liczby ludzi".

Realizm - kierunek filozoficzny przeciwstawny idealizmowi oraz metoda twórczości (literackiej i innej). Jako metoda polega na przedstawianiu wybranych przez artystę najbardziej istotnych cech rzeczywistości, zgodnie z obserwacją i poziomem poznania. Reprezentatywnym dla realizmu gatunkiem literackim stała się powieść, choć rozwijały się też krótsze formy narracyjne (nowela, opowiadanie) i dramat. Przedstawicielami twórczości realistycznej byli Gustave Flaubert, Charles Dickens, Nikołaj Gogol, Anton Czechow, Lew Tołstoj, Fiodor Dostojewski, w Polsce Bolesław Prus, Eliza Orzeszkowa. Pogłębiona analiza psychologiczna charakteryzuje utwory realizmu psychologicznego, a pod wpływem marksizmu pojawił się realizm krytyczny (krytyka społeczna). W sztuce realizm polega na odtwarzaniu zjawisk czy przedmiotów na podstawie bezpośredniej obserwacji natury.

Naturalizm - zarazem metoda twórcza i kierunek w literaturze, będący późną odmiana realizmu. Za twórcę i głównego teoretyka naturalizmu uznaje się Emila Zolę. Obecny głównie w prozie i dramacie. Postulował stosowanie naukowych metod w twórczości literackiej, ograniczenie fikcji na rzecz dokumentalizmu, biologizm w konstrukcji postaci. Często podkreślał wady przedmiotów opisywanych (tak pojedynczych osób jak i grup społecznych) i budował pesymistyczny obraz świata. Język naturalizmu miał być precyzyjny, bogaty i dokładny w opisie i maksymalnie zbliżony do autentycznego w dialogu. Twórcami naturalistycznymi byli między innymi Guy de Maupassant, Henrik Ibsen, August Strindberg, w Polsce: Adolf Dygasiński, Gabriela Zapolska. Naturalizm w sztuce oznaczał najczęściej fotograficzną, jeśli nie mikroskopową, dokładność w odwzorowaniu rzeczywistości.

Praca organiczna i praca u podstaw - promowane postawy pozytywistyczne.

Praca organiczna to kierunek działalności publicystycznej w Polsce w okresie zaborów, który przeciwstawiał powstańczym walkom obronę polskiego bytu narodowego poprzez rozwój gospodarczy i kulturalny w granicach prawa.

Praca u podstaw nazywano działania mające na celu wspomaganie najniższych warstw społecznych - inicjatywy edukacyjne, kulturalne czy zdrowotne.

Stosunek zaborców do polskiego pozytywizmu.

W zaborze rosyjskim - nasilona rusyfikacja, ograniczenie użycia języka polskiego (w szkołach i urzędach państwowych). Słaby rozwój szkolnictwa.

W zaborze pruskim / niemieckim - zakrojona na szeroka skalę germanizacja, osadnictwo niemieckie na dawnych ziemiach polskich, tak zwany Kulturkampf - zwalczanie polskiej kultury, obyczajowości a zwłaszcza religii katolickiej. Napady na działaczy polskich (społecznych i samorządowych). Jednocześnie poprawa warunków ekonomicznych (przodujące na skale europejska rolnictwo, przemysł na Śląsku) i posłowie polscy w parlamencie Rzeszy.

W zaborze austriackim - największe swobody kulturalne przy największym zacofaniu gospodarczym. Przeciętne (podstawowe) i dobre (średnie i wyższe) szkolnictwo. Sejm krajowy i posłowie do sejmu wiedeńskiego.

M ł o d a P o l s k a

Modernizm a Młoda Polska - definicje.

Pojęcie modernizmu zrodziło się na potrzeby architektury. Pochodziło od francuskiego "moderne" - nowoczesny, aktualny. Reprezentowało pogląd, według którego style historyczne winne być odrzucone a dominować powinna prostota i funkcjonalność. Później terminem tym określano jedną z nowatorskich tendencji w sztuce i literaturze przełomu XIX i XX wieku. W dziedzinie kultury polskiej określenie modernizm jest synonimem ruchu Młodej Polski lub jednej z pierwszych jej faz.

Młoda Polska to okres w kulturze, sztuce i literaturze polskiej trwający w przybliżeniu w latach 1890 - 1918. W literaturze ruch ten zwano także neoromantyzmem. Ruch Młodej Polski zawierał w sobie cechy modernizmu europejskiego - postawy skrajnego indywidualizmu, nawrót metafizyki, estetyzm, chęć artystycznego szokowania, ekscentryczny tryb życia twórców. Nastąpił również jednoczesny nawrót do tradycji polskiego romantyzmu. Nastąpił rozkwit tendencji realistycznych i naturalistycznych oraz tematyki niepodległościowej w połączeniu z ostrą krytyka społeczną. Do roli dominujących dziedzin literatury powróciły liryka i dramat, lecz silną pozycje utrzymała także epika (w szczególności powieść). Ważne miejsce zaczęła również zajmować krytyka i teoria literacka. W dziedzinie sztuk plastycznych dominowały nurty secesyjne, impresjonistyczne i symbolistyczne. Ważną dziedziną sztuki stała się także wzorowana na źródłach ludowych architektura, w tym klasycznie polski styl zakopiański. Pojawiły się tendencje stworzenia sztuki narodowej inspirowanej źródłami ludowymi. Szczególny rozkwit przeżywało malarstwo (tak historyczne - Jan Matejko, jak i witraże - Stanisław Wyspiański), grafika i rzemiosło artystyczne.

Neoromantyzm - kierunek w twórczości artystycznej przełomu XI i XX wieku, obecny głównie w muzyce, silnie nawiązujący do romantyzmu. Przedstawicielami neoromantyzmu byli Ferenc Liszt, Richard Strauss, Richard Wagner, w Polsce Karol Szymanowski. W literaturze tendencja neoromantyczna jako swoje założenia ideowe stawiała indywidualizm i mistycyzm a jako podstawowy środek wyrazu i pisarskiej ekspresji - symbolizm.

Secesja - awangardowy ruch artystyczny w latach 1890 - 1905 zwany również Art Nouveau lub Jugendstil. Kierował się w stronę przeciwną do akademizmu i historyzmu w sztuce oraz dążył do stworzenia nowoczesnego stylu. Znalazł odbicie głównie w architekturze wnętrz, sztuce użytkowej i ornamentyce. Najważniejszymi cechami sztuki secesyjnej były swoboda kompozycji, stylizacja i dekoracyjność oraz zamiłowanie do asymetrii i giętkich, płynnych linii oraz motywów roślinnych. Najbardziej znanymi przedstawicielami sztuki secesyjnej byli Antonio Gaudi, Gustaw Klimt, Edvard Munch a w Polsce Józef Mehoffer i Stanisław Wyspiański.

Z epoką Młodej Polski nierozerwalnie łączy się także pojęcie dekadentyzmu. Dekadentyzm (od francuskiego decadence - schyłek) to termin określający tendencje w literaturze i sztuce europejskiej schyłku XIX wieku oraz w szeroko pojętym obyczajowo - artystycznym stylu epoki będące wyrazem przekonania o zmierzchu kultury europejskiej. Światopogląd dekadencki prezentował postawę buntu artysty przeciw przemysłowo - urbanistycznej cywilizacji oraz mieszczańskiej (filisterskiej) moralności. Dekadenci cechowali się także często niechęcią do istnienia oraz brakiem zacięcia ideologicznego. Często porównywano epokę schyłku XIX wieku do lat upadku Cesarstwa Rzymskiego i taki motyw był często przywoływany.

Generalny kryzys wartości w literaturze.

- uznanie literatury realistycznej za nieprzedstawiającą żadnej wartości, gdyż za wartość

odpowiadać miał subiektywizm spojrzenia na obiekt twórczości, wyżej od realizmu stawiano

liryzm,

- prawidła i zasady rządzące tworzeniem poezji zostają odrzucone, ponieważ krępują swobodę

twórcza i spontaniczność wypowiedzi poetyckiej.

- w miejsce romantycznego pejzażu przyrody na czoło wysuwa się pejzaż życia wewnętrznego

twórcy.

Filozofia epoki oraz inne ruchy i tendencje w kulturze i sztuce.

Friedrich Nietzsche (żył w latach 1844 - 1900) - filozof niemiecki, przedstawiciel ideologii immoralistycznej i irracjonalistycznej. Współtwórca filozofii życia, krytyk chrześcijaństwa i religii jako takiej oraz kultury mieszczańskiej. Głosił potrzebę "przewartościowania wszelkich wartości", wykroczenia "poza dobro i zło", "śmierć Boga" i ideę "nadczłowieka" jako twórcy nowej kultury, kierującego "wolą mocy". Próbował rozwiązać dylemat człowieka rozdartego między naturą a kulturą, między żywiołem dionizyjskim a apollińskim. Wywarł ogromny wpływ na literaturę i kulturę przełomu XIX i XX wieku a jego poglądy w zwulgaryzowanej formie próbował zawłaszczyć nazizm. Podstawowe założenia nietzscheanizmu przedstawiały się następująco:

- kult nadczłowieka oraz nieskrępowanego indywidualizmu,

- przewartościowanie wszystkich wartości,

- pochwała egoistycznych i egocentrycznych postaw,

- pogarda dla jednostek przeciętnych (tłumu)

- odrzucenie uczuć altruistycznych jak litość czy współczucie,

- postawienie życia i urzeczywistniania własnych pragnień jako najważniejszego celu istnienia,

- sprzeciw wobec obowiązującym dotąd hierarchiom społecznym, kodeksom prawnym, autorytetom

i tradycjom,

- uznanie siły i doskonałości fizycznej, duchowej i intelektualnej za najważniejszy wyróżnik

"nadczłowieka" z jednoczesnym uznaniem instynktu i funkcji biologicznych za najistotniejsze w

kierowaniu postępowaniem człowieka,

- jedynym sposobem poznania oraz istotą bytu jest wola (woluntaryzm),

- uznanie władzy nad gorszymi za przeznaczenie jednostki wybitnej.

Artur Schopenhauer (żył w latach 1788 - 1860) - filozof niemiecki, twórca systemu filozoficznego cechującego się idealizmem obiektywnym (samodzielny byt przysługuje jedynie ideom, idee jako byty są niezależne od świata materialnego) i woluntaryzmem (jedynym sposobem poznania oraz istotą bytu jest wola). Głosił programowy ahistoryzm Ahistoryzm omawianie faktów kulturalnych i społecznych w oderwaniu od warunków rozwoju historycznego.
Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
i skrajny pesymizm, traktując zło jako przyrodzona i nieusuwalną cechę świata. Jedyną szansę na uniknięcie zła widział w postawie kontemplacyjnej. Podstawowe zelżenia schopenhaueryzmu przedstawiają się następująco:

- życie człowieka jest nieprzerwanym pasmem różnego rodzaju cierpień, nieustającą męczarnią,

- człowiek bezskutecznie dąży do szczęścia, które jest stanem nieosiągalnym,

- człowiek to istota przede wszystkim biologiczna, wciąż odczuwa strach przed śmiercią,

- człowiekiem rządzi przede wszystkim "popęd życia" i inne popędy natury biologicznej,

- człowiek skazany jest na życie bez szczęścia i to jest najważniejszym źródłem cierpienia,

- istnieją drogi do wyzwolenia się z męczarni istnienia:

- odrzucenie wszelkich pragnień i pożądania,

- osiągnięcie nirwany, czyli stanu nieistnienia - odrzucenia całości kontaktów ze światem,

- kontemplowanie dzieł sztuki.

- to właśnie sztuka uznana zostaje za najłatwiej osiągalny sposób ucieczki od bólu istnienia.

Karl Heinrich Marx (żył w latach 1818 - 1883) - niemiecki filozof działacz i teoretyk rewolucyjnego ruchu robotniczego, przywódca I Międzynarodówki. Wraz z Friedrichem Engelsem sformułował podstawy marksizmu. Marksizm jako system filozoficzny, ekonomiczny i społeczno - polityczny stawiał na zmianę świata poprzez realizacje ideałów społeczeństwa komunistycznego. Marksizm głosił materializm, uznanie wiedzy praktycznej za ekwiwalent prawdy, rozwój społeczny w drodze zbliżania do ideałów socjalistycznych. Działania jednostki wynikają przede wszystkim z jej roli i położenia społecznego.

Artystyczne kierunki epoki Młodej Polski.

Naturalizm - zarazem metoda twórcza i kierunek w literaturze, będący późną odmiana realizmu. Za twórcę i głównego teoretyka naturalizmu uznaje się Emila Zolę (założenia zawarte w przedmowie do "Teresy Rauin"). Obecny głównie w prozie i dramacie. Postulował stosowanie naukowych metod w twórczości literackiej, ograniczenie fikcji na rzecz dokumentalizmu, biologizm w konstrukcji postaci. Często podkreślał wady przedmiotów opisywanych (tak pojedynczych osób jak i grup społecznych) i budował pesymistyczny obraz świata. Język naturalizmu miał być precyzyjny, bogaty i dokładny w opisie i maksymalnie zbliżony do autentycznego w dialogu. Twórcami naturalistycznymi byli między innymi Guy de Maupassant, Henrik Ibsen, August Strindberg, w Polsce: Adolf Dygasiński, Gabriela Zapolska. Naturalizm w sztuce oznaczał najczęściej fotograficzną, jeśli nie mikroskopową, dokładność w odwzorowaniu rzeczywistości.

Impresjonizm - kierunek w kulturze europejskiej ostatniego trzydziestolecia XIX wieku i początku XX wieku, zainicjowany w sztukach plastycznych (zwłaszcza w malarstwie), mający swoje odpowiedniki w literaturze i muzyce. W sztukach plastycznych jego istotą było subiektywne utrwalanie wrażeń jednostkowych. Czynnikami, które wpłynęły na impresjonizm były m.in.: malarstwo romantyzmu oraz barwny drzeworyt japoński. Kierunek narodził się we Francji w środowisku młodych malarzy, którzy 1874 urządzili w Paryżu wystawę; spotkała się ona z wrogim stanowiskiem krytyki, a od tytułu obrazu Claude'a Moneta "Impresja - wschód słońca' powstała nazwa grupy. Najważniejsi przedstawiciele impresjonizmu to Edgar Degas i Auguste Renoir (w Polsce di impresjonizmu zbliżył się najbardziej Władysław Podkowiński. Głównymi cechami impresjonizmu były: malarstwo plenerowe utrwalające bezpośrednie wrażenia zmysłowe, swoboda w konstrukcji obrazu (kompozycja asymetryczna, silne skróty, zbliżenia), szkicowość. Dominującą tematyka był pejzaż i martwa natura. W muzyce impresjonizm charakteryzował się programowością, eksponowaniem brzmienia, zwłaszcza za pomocą nowych środków harmonicznych (skale modalne, całotonowa, pentatonika) i fakturalnych (subtelne efekty instrumentacyjno - artykulacyjne, dynamiczne), rozluźnianie klasycznych i romantycznych założeń formalnych (rezygnacja z formy ewolucyjnej na rzecz szeregowania odcinków muzycznych). Najważniejszym przedstawicielem impresjonizmu w muzyce był Claude Debussy, a w Polsce - Karol Szymanowski. Liryka impresjonistyczna przejawiała się jako dążność do utrwalania w obrazie poetyckim przelotnych wrażeń i nastrojów, do wywoływania doznań zmysłowo - uczuciowych poprzez swobodne skojarzenia wrażeń różnego typu (barw, dźwięków). Przedstawicielami byli Paul Verlaine a w Polsce Kazimierz Przerwa - Tetmajer. Proza impresjonistyczna oraz dramat charakteryzował się rozluźnieniem kompozycji, fragmentarycznością, wyeksponowaniem pierwiastków liryczno - nastrojowych. Impresjonistyczna krytyka skupiała się na wyrażaniu osobistych opinii wobec dzieła, a nie opisów naukowych czy ideologicznych.

Symbolizm - kierunek artystyczny głównie w literaturze i sztukach plastycznych końca XIX i początku XX wieku. Był reakcją na filozofię pozytywizmu, estetykę naturalizmu i sztukę impresjonizmu. Charakteryzował się odwołaniami do intuicji, przeżyć emocjonalnych, stanów mistycznych. Głównym środkiem artystycznym był symbol. Symbol to umowny znak pełniący funkcję zastępczą wobec określonego przedmiotu (pojęcia, stanu rzeczy itp.) i przywodzący na myśl ten przedmiot bez wymieniania go lub ukazywania go bezpośrednio. Jako motyw lub zespół motywów w dziele sztuki jest znakiem treści głęboko ukrytych i wieloznacznych, podlegających różnym interpretacjom i odczytaniom.

Czasopiśmiennictwo młodopolskie.

Z powodu działania na terenach polskich silnej cenzury zaborczej, to właśnie rozmaite czasopisma miały większe możliwości rozwoju, niż literatura. W czasopismach pojawiały się materiały z dziedziny literatury oraz rozmaite dyskusje na tematy artystyczne. Najważniejsze czasopisma epoki to:

- "Życie" - tygodnik wydawany w Warszawie pomiędzy rokiem 1880 a 1890 (tak zwane "Życie warszawskie"). Redaktorem naczelnym pisma był Zenon Przesmycki - Miriam. To właśnie na łamach tego pisma odkrywano twórczość Cypriana Norwida. Podstawowe założenia to promowanie i nawiązywanie do idei romantyzmu oraz zwalczanie tradycjonalizmu.

- "Świat" - dwutygodnik wydawany w Krakowie pomiędzy rokiem 1880 a 1890. Czasopismo najważniejsze dla ugruntowania krakowsko - zakopiańskiego modernizmu. Szczególną dbałość redakcja przejawiała w dziedzinie warstwy estetycznej oraz ilustrowania pisma. Na łamach "Świata" Zenon Przesmyki pisał o dokonaniach dramaturga belgijskiego Maurice'a Maeterlincku.

- "Życie" - tygodnik wydawany w Krakowie pod koniec XIX i na początku XX wieku (tak zwane "Życie krakowskie"). Artur Górski był jego redaktorem naczelnym, a jednym z jego najbliższych współpracowników - Stanisław Przybyszewski. Pismo rozpowszechniało i propagowało nawiązania do ideologii romantycznych. Zachęcał do zaprowadzenia pełnej swobody artystycznej w sztuce i literaturze. Najważniejsze pismo polskiego modernizmu. Do autorów tekstów zaliczali się miedzy innymi Jan Kasprowicz i Stanisław Wyspiański.

- "Chimera" - kolejne pismo stworzone przez Zenona Przesmyckiego - Miriada. Charakteryzowało się daleko idąca izolacją od codzienności oraz propaganda haseł elitarności sztuki.

D w u d z i e s t o l e c i e M i ę d z y w o j e n n e

Cywilizacja i kultura po zakończeniu Pierwszej Wojny Światowej.

Po zakończeniu największej spośród wojen w historii (a chodzi tu raczej o intensywność, niż czas trwania) Europa, a wraz z nią cały świat, stanęła na krawędzi. Wielkie monarchie upadły - niemiecka i austriacka na drodze klęski militarnej, a rosyjska na skutek rewolucji. Wydawać by się mogło, że wojna była triumfem demokracji, jednak tak naprawdę jedynie Stany Zjednoczone wyszły z konfliktu zwycięsko. Rewolucja bolszewicka wprowadziła nowy ustrój - komunizm - który miał być lepszy niż demokracja czy monarchia. W pokonanych Państwach Centralnych także pojawiły się początki komunizmu, lecz zostały szybko stłumione przez bojące się o swój los "panujące" warstwy najbogatsze - dobrym antidotum na komunizm stal się nacjonalizm. Pierwsza przemiana totalitarna nastąpiła na początku lat dwudziestych we Włoszech, gdzie ustrojem obowiązującym stal się faszyzm (zwany w politologii korporacjonalizmem). Wkrótce na gruzach kajzerowskich Niemiec wyrósł również narodowy socjalizm - nazizm. Rozwój techniki, który przyniosła wojna przyczynił się do diametralnych zmian w społeczeństwach zachodnich. Obalone zostały resztki ustrojów rolniczych (Francja). Można powiedzieć, że dopiero teraz zakończyła się rewolucja przemysłowa - podstawą potęgi przyszłych mocarstw miał stać się przemysł.

Istotne zmiany dokonały się na mapach. Powstały nowe państwa narodowe - Polska (z ziem trzech dawnych monarchii), Węgry (odłączone od monarchii Austro - Węgierskiej), Czechosłowacja (jak wyżej), Jugosławia (z połączenia państw bałkańskich), Litwa, Łotwa i Estonia (z Rosji). Te nowe organizmy (choć nierzadko z wieloletnia tradycją, jak Polska i Węgry) stały się ważnymi polami rozwoju kulturalnego, jako że dotąd przodujące w tej dziedzinie Niemcy były w ruinie a Francja poważnie osłabiona.

Filozofia oraz inne nauki okresu międzywojennego.

Henri Bergson (1859 - 1941) i filozofia życia - koncepcja trwania i intuicji (intuicjonizm), a także przenikającego rzeczywistość "pędu życiowego" (élan vital) (witalizm). Wywarł znaczny wpływ na myśl filozoficzną, estetykę i literaturę piękną XX wieku.

Pragmatyzm - kierunek filozoficzny powstały w końcu XIX wieku w Stanach Zjednoczonych, postulujący praktyczny sposób myślenia i działania, uzależniający prawdziwość twierdzeń od ich skutków (użyteczność jako kryterium prawdy). Za jednego z twórców uznawany jest William James (1842 - 1910).

Behawioryzm - kierunek w psychologii według którego przedmiotem badań psychologicznych może być tylko zachowanie ludzi, a nie niedostępne obserwacji zjawiska świadomości. Odrzuca metodę introspekcji a jednocześnie zakłada, że każde zachowanie się jest reakcją na jakiś bodziec, a wszelkie zmiany zachowania się człowieka i jego rozwój stanowią wynik uczenia się nowych reakcji. Za twórcę uznaje się Johna Watsona (1878 - 1958).

Sigmund Freud (1856 - 1939) i jego poglądy - Austriak, psychiatra i neurolog, profesor uniwersytetu w Wiedniu. Twórca psychoanalizy, jej teorii i metod badawczych. Badał sny i skojarzenia, aby dotrzeć do źródeł schorzeń natury psychicznej. Największym z jego osiągnięć jest opis złożoności ludzkiej psychiki. Psychikę człowieka tworzą według Freuda trzy części:

- id - warstwa podświadomości, popędów i instynktów,

- ego - warstwa intelektu odpowiadająca za kierowanie się rozumem, świadomość kierująca

wyższymi funkcjami psychiki (dostosowanie do życia w społeczeństwie),

- superego - normy i wartości, do których człowiek stara się dążyć, sumienie i moralność.

Carl Gustav Jung (1875 - 1961) i psychologia analityczna - Szwajcar, psychiatra i psycholog. Swoje poglądy wypracował na podstawie tak zwanej psychologii głębi. Twórca tezy o istnieniu dwóch odmian podświadomości:

- podświadomość indywidualna oparta na bezpośrednich doświadczeniach,

- podświadomość zbiorowa oparta na archetypach (odziedziczonych po przodkach wyobrażeniach i

poglądach na temat rzeczywistości jednakowych dla danego społeczeństwa).

Iwan Pawłow (1849 - 1936) i fizjologia odruchów - Rosjanin, lekarz i fizjolog, profesor Wojskowej Akademii Medycznej w Petersburgu. Podstawa jego badań były wyższe czynności nerwowe. Badał przede wszystkim odruchy i dokonał ich podziału na bezwarunkowe (wrodzone) i warunkowe (prowokowane określonym bodźcem). Laureat Nagrody Nobla w roku 1904.

Kierunki artystyczne okresu międzywojennego.

Praktycznie każdy z najważniejszych kierunków artystycznych poprzedzony był manifestem lub opracowaniem teoretycznym. Każdy z nowych kierunków buntował się przeciwko rzeczywistości, stanowił wobec świata niechętną opozycję. Awangardziści postulowali wyzwolenie istoty ludzkiej oraz jej psychiki z jakichkolwiek schematów, czy to estetycznych, czy moralnych lub religijnych. W stosunku do realistycznych kierunków poprzedniej epoki twórcy starali się odświeżyć swoje przekazy poprzez zwrot do świata wyobraźni i irracjonalizmu. Każdy z kierunków ukazywał bunt w podobny sposób. Każdy z kierunków stawiał także na szokowanie odbiorcy jako podstawę swego przekazu artystycznego.

Ekspresjonizm - kierunek w literaturze, sztuce, muzyce, teatrze i filmie w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku. Stanowił opozycje w stosunku do impresjonizmu i naturalizmu.

- oparcie na sile i gwałtowności wyrazu,

- zdeformowane obrazowanie rzeczywistości,

- sztuka jako krzyk duszy wywołujący wstrząs u widza,

- sztuka nie naśladująca rzeczywistości, subiektywna,

- sztuka dążąca do wyrażenia bogatej ludzkiej psychiki,

- artyzm wynikający ze spontaniczności twórcy,

- sztuka jako wyraz duszy artysty,

- używanie środków artystycznych silnie zabarwionych emocjonalnie,

- występują również elementy brzydoty,

- maksymalne oddalenie od potoczności przekazu (językowego i artystycznego), wzniosłość,

- kontrasty, karykatura, groteska,

Futuryzm - awangardowy kierunek w sztuce, literaturze i muzyce początków XX wieku, którego inicjatorem był Filippo Marinetti.

- pochwała energii i dynamiki,

- odrzucenie zasad rządzących przeszłością i zapatrzenie w przyszłość,

- pogarda dla dawnych schematów,

- fascynacja nowoczesnością, urbanistyką, techniką i cywilizacją,

- postulaty określenia nowych kanonów piękna i nowych zasad estetyki, które odpowiadałyby

nowemu, cywilizowanemu i technicznemu światu,

- za wszelką cenę dążenie do wyjątkowości i oryginalności,

- odrzucanie zasad rządzących tworzywem artystycznym - w tym gramatyki i interpunkcji

"krepującej swobodę wypowiedzi",

- nieskrępowane zabawy słowem i obrazem,

- prowokacje, wulgaryzacja, skrajny indywidualizm, ekscentryczność,

- we Włoszech - kult wojny i przemocy (silne związki z faszyzmem).

Dadaizm - awangardowy ruch artystyczny mający swe źródło w zakończonej niedawno wojnie. Za twórcę uznawany jest Tristan Tzara. Uznawany za początek surrealizmu.

- "dada" - zabawka dziecięca,

- generalna negacja (porządku społecznego, dziedzictwa kulturowego, dotychczasowej moralności,

schematów artystycznych),

- koncepcja sztuki jako narzędzia kpiny wobec rzeczywistości,

- prymitywizm i infantylizm, postulaty absolutnej wolności twórczej.

Surrealizm (inaczej nadrealizm) - kierunek artystyczny w literaturze, sztukach plastycznych i filmie, powstały we Francji ok. 1920 roku. Głównym teoretykiem Andre Breton ("Manifest surrealistyczny").

- postulaty twórczości artystycznej wyzwolonej z racjonalizmu,

- rzeczywistość nadrealna to znaczy pozbawiona praw logiki, tradycyjnych norm estetycznych i

moralnych, dzieło jako zapis wyobraźni autora powstały bez udziału jego świadomości,

- interpretacja podświadomości, operowanie pograniczem jawy i snu, mieszanka nastrojów.

Neoklasycyzm (inaczej klasycyzm współczesny) - prąd nawrotu do kultury antycznej w początkach XX wieku. W literaturze charakteryzował się podejściem intelektualno - refleksyjnym (Paul Valery, T. S. Eliott, w Polsce - Czesław Miłosz i Zbigniew Herbert). W sztukach plastycznych jest to nurt przede wszystkim architektoniczny i rzeźbiarski.

Polska poezja międzywojenna - Skamandryci.

- skład grupy - Julian Tuwim, Kazimierz Wierzyński, Jan Lechoń, Antoni Słonimski, Jarosław

Iwaszkiewicz,

- tak zwani "satelici" - Maria Pawlikowska - Jasnorzewska, Kazimiera Iłłakowiczówna, Jerzy

Libert,

- początek grupy wiąże się z Uniwersytetem Warszawskim oraz czasopismem "Pro Arte et Studio",

- członkowie grupy stworzyli kabaret "Pod Pikadorem" (lata 1918 - 1919),

- czasopismo programowe grupy - "Skamander" (wydawane w latach 1920 - 1929 oraz 1935 -

1939), związani także z "Wiadomościami Literackimi",

- nie opublikowali wspólnego programu,

- tworzyli w silnym związku z teraźniejszością,

- zwolennicy opiewania codzienności, witalizmu, życia, fascynacji światem i rzeczywistością,

- starania o zachowanie indywidualności twórczej (wybór tematyki i metod wyrażania),

- prostota języka, postacie z dnia codziennego,

- poezja egalitarna (dla każdego czytelnika, nie tylko dla elit),

- podstawą tematyki jest młodość, ciekawość świata, dorastanie, optymizm.

L i t e r a t u r a w s p ó ł c z e s n a - w y b r a n e u t w o r y

Literatura polska.

Gustaw Herling - Grudziński "Inny świat".

Gustaw Herling - Grudziński (żył w latach 1919 - 2000) - prozaik, eseista i krytyk literacki. Po roku 1945 na emigracji, od 1955 - we Włoszech. Współzałożyciel paryskiej "Kultury".

"Inny świat" - najsłynniejsze dzieło Herlinga - Grudzińskiego opowiadające o sowieckich łagrach z perspektywy więźnia. Pierwsze zsyłki Polaków do łagrów zaczęły się tuż po najeździe radzieckim na Polskę 17 września 1939 roku. Deportowano przede wszystkim tych, którzy stanowili o polskości zagarniętych ziem - nauczycieli, lekarzy, policjantów i prawników, nawet bogatszych handlowców. Kolejna wielka fala wysiedleń nastąpiła w roku 1944 - podczas ponownego wkraczania Armii Czerwonej na ziemie polskie - tym razem celem deportacji stali się przede wszystkim członkowie demokratycznego podziemia, którzy mogliby stać się niebezpieczni dla nowej, podległej Moskwie polskiej władzy. Autorowi "Innego świata", podobnie jak sporej liczbie Polaków, udało się opuścić łagry na mocy amnestii po ataku niemieckim na Związek Radziecki. Wraz z uwolnionymi mężczyznami, którzy winni dołączyć do wojska, uwalniano wówczas kobiety i dzieci. Ludzie ci (w tym Herling - Grudziński) przez Kazachstan i Iran dotarli do brytyjskiego Egiptu (a żołnierze nawet do Włoch). Żołnierze, dawni łagiernicy, wsławili się zdobyciem klasztoru na Monte Cassino. Po zwycięstwie nad nazizmem nie mogli nawet marzyć o powrocie do kraju.

Powieść "Inny świat" opisuje w sposób dokładny i szczegółowy warunki, w których odbywali "karę" więźniowie łagrów. Co ważne, łagry były istotna częścią gospodarki sowieckiej i stale potrzebowały napływu świeżej siły roboczej. W obrębie drutów niełatwo było pamiętać o dawnej wolności, ponieważ każda słabość najczęściej oznaczała śmierć. W obozie obowiązywał zestaw niepisanych, lecz ściśle przestrzeganych praw, które jednocześnie umożliwiały przetrwanie silnych i były wyrokiem śmierci dla słabych:

- cierpienia, choroby i w ogóle los innego człowieka winien nie być zauważany,

- należy przestrzegać zasad i nie narażać się na kłopoty,

- nie wolno rozmawiać na istotne tematy (zwłaszcza polityczne),

- ścisła hierarchia więźniów - urkowie przewyższają zwykłych, ci politycznych,

- należy cierpieć w spokoju i nie dzielić się marzeniami o wolności czy odpoczynku,

- ludzie tracą człowieczeństwo podczas ekstremalnych sytuacji,

- nieludzkie zachowania nie domagają się potępienia, bo pomagają silnym przeżyć,

- nie ma tortur, ale praca jest torturą,

- najważniejszym katem, strażnikiem i ogrodzeniem jest sama natura,

- nienawiść, obojętność, egoizm nie są złe,

- nie należy reagować na problemy innych a nawet bezpośrednie prośby o pomoc,

- nie wolno okazywać litości, bo nam samym nikt jej nie okaże,

- podstawowym celem więźnia jest zaspokojenie głodu, za kawałek chleba można zrobić wszystko.

Zofia Nałkowska"Medaliony".

Zofia Nałkowska (żyła w latach 1884 - 1954) - pisarka, posłanka Krajowej Rady Narodowej, członkini Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce.

"Medaliony" to zbiór krótkich opowiadań i dialogów opisujących zbrodnie nazistowskie. Wzmiankowane są realia obozów koncentracyjnych, panujące w nich sposoby i mechanizmy niszczenia człowieka, zabijania go i pozbywania się ciał. Z drugiej strony pojawiają się obrazy postaw i obyczajów - nadziei, dumy, przekraczania granic człowieczeństwa fizycznie i moralnie, wreszcie umiejętności przystosowania się do panujących warunków.

Kazimierz Moczarski "Rozmowy z katem".

Kazimierz Moczarski (żył w latach 1907 - 1975) - działacz konspiracyjny, kapitan Armii Krajowej, członek a później szef Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK. W latach 1945 - 56 przebywał w więzieniach, amnestionowany i zrehabilitowany 1 1956 roku. Autor "Rozmów z katem".

Najważniejsza postać utworu to tytułowy kat - Jürgen Strop - wysoki funkcjonariusz nazistowski i dowódca operacji pacyfikacyjnej w warszawskim getcie w dniach 19 kwietnia - 16 maja 1943 roku. Raport, który skierował do przełożonych, stal się później jednym z dowodów na zbrodnie hitlerowskie w Polsce. W roku 1947 skazany na śmierć, w roku 1951 stracony. W więziennych rozmowach z Moczarskim przedstawił swoje motywacje oraz dokonał psychologicznego portretu żołnierzy niemieckich znajdujących się kiedyś pod jego dowództwem.

Tadeusz Borowski "Pożegnanie z Marią".

Tadeusz Borowski (żył w latach 1922 - 1951) - pisarz i publicysta, więzień obozów koncentracyjnych Auschwitz i Dachau. W swoich wierszach (tom "Gdziekolwiek ziemia") pisał o tragicznej sytuacji pokolenia wojny, w opowiadaniach (tom "Pożegnanie z Marią") o odczłowieczeniu więźniów i mieszkańców terenów okupowanych. Od roku 1949 zwolennik socrealizmu, zginął śmiercią samobójczą.

Borowski w swoich opowiadaniach przedstawił wiele prawidłowości dotyczących hitlerowskich obozów zagłady:

- nowe reguły panujące w okupowanym mieście - przed wojna uznane zostałyby za przestępcze,

- relacje międzyludzkie sprowadzone do relacji handlowych,

- czarnorynkowa gospodarka podstawa możliwości przeżycia w Generalnej Guberni,

- zamknięty świat obozu koncentracyjnego jest również swego rodzaju zakładem przemysłowym

pracującym na rzecz nazistowskich Niemiec,

- sprawy i fachowo przeprowadzony proces niszczenia i zabijania ludzi,

- ścisła hierarchia więźniów (od najstarszych po najmłodszych),

- bezwzględnie respektowane prawo silniejszego,

- powszechny egoizm i brak bohaterstwa czy nawet człowieczeństwa,

- kolaboracja jako sposób na przetrwanie, naganna, ale często nieunikniona,

- pojęcie "człowiek zlagrowany" - osoba przystosowana do życia obozowego i niepotrafiąca

odnaleźć się poza nim.

Hanna Krall "Zdążyć przed Panem Bogiem".

Hanna Krall (urodzona w roku 1937) - pisarka i dziennikarka (w latach 1955 - 1966 w "Życiu Warszawy", od 1966 - 1981 w "Polityce").

"Zdążyć przed Panem Bogiem" - zapis rozmów, które autorka przeprowadziła z Markiem Edelmanem, żydowskim lekarzem i jedynym ocalonym spośród przywódców powstania w żydowskim getcie w Warszawie w 1943 roku. Edelman opisał swoje przeżycia związane z przemytem broni na tereny getta oraz ucieczkami na zewnątrz. Wiele miejsca poświęcono opisowi "mitycznych" przywódców buntu (miedzy innymi Mordechaja Anieliwicza). Zarówno autorka jak i bohater demitologizują walki w getcie, a jednocześnie podkreślają wolę Żydów i ich pragnienie śmierci na własnych warunkach.

Sławomir Mrożek "Tango".

Sławomir Mrożek (urodzony w roku 1930) - dramatopisarz, prozaik i satyryk. W swojej twórczości przedstawia zniekształcony, absurdalny świat, odpowiednik fałszywej świadomości ulegającej mitologizacjom ideologicznym lub anachronicznym reliktom historii, posługując się konwencją groteski.

Tematyką "Tanga" jest bunt głównego bohatera Artura przeciw rzeczywistości kreowanej przez jego rodziców - Eleonorę i Stomila.

- obyczajowy i społeczny obraz środowiska, które obaliło dawniej obowiązujący porządek,

porzuciło niegdysiejsze zasady obyczajowe, schematy społeczne oraz normy moralne,

- świat nowoczesny jest chaotyczny i pozbawiony stabilności, jedyną panującą zasadą jest brak

zasad, nie istnieją wartości, którymi człowiek mógłby się kierować,

- takim światem bez zasad jest rodzinny dom Artura - pozbawiony schematów i "wolny",

- bohater nie godzi się na upadek porządku, ale nie jest w stanie zachęcić innych do przestrzegania

zasad i dopasowania się do norm,

- dopiero Edek - twardy prostak - przywraca zasady, ale czyni to za pomocą przemocy i siły,

wprowadza w miejsce anarchii "ustrój totalitarny",

Literatura zagraniczna.

Albert Albert J. W. Goethe Cierpienia młodego Wertera, bohater epizodyczny; narzeczony, a potem mąż Lotty, ukochanej Wertera. Jest to mężczyzna poważny i dojrzały. Kocha Wertera jak brata, jest jego przyjacielem,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Camus "Dżuma".

Albert Camus (żył w latach 1913 - 1960) - pisarz francuski silnie związany z egzystencjalizmem. Autor powieści ("Obcy", "Dżuma"), dramatów ("Kaligula"), esejów ("Mit Syzyfa"). Laureat literackiej Nagrody Nobla w roku 1957.

"Dżuma" to najsłynniejsza powieść Camusa. Można rozumieć ją na kilka sposobów:

- dżuma to choroba atakująca miasto, w tym przypadku Oran, będąca jednocześnie symbolem

zagrożeń, którym człowiek nie jest w stanie się przeciwstawić i na które nie może wywierać

wpływu,

- dżuma to wojna - zależna od człowieka, ale jeszcze groźniejsza, gdyż prowokująca w ludziach

rozmaite zachowania, w tym postawy nieludzkie,

- dżuma to zło, które znaleźć można w każdym człowieku.

Właśnie ta ostatnia interpretacja wydaje się najbardziej słuszna (ze względu na egzystencjalistyczne zamiłowania filozoficzne autora). Takie wewnętrzne zło staje się najbardziej niebezpieczne w sytuacjach ekstremalnych - staje się wówczas czynnikiem wspomagającym instynkt samozachowawczy, ale za cenę odrzucenia moralności i zachowań społecznych.

Główny bohater - doktor Rieux - jest zwolennikiem poglądu, że każde zło w końcu ugnie się pod siła dobra. Wychodząc z takiego założenia pracuje wytrwale i długo, nawet po kilkanaście godzin każdego dnia, aby pokonać chorobę dręczącą miasto. Oczywiście nie ma żadnych gwarancji, że i on sam nie padnie ofiarą dżumy, lecz doktor traktuje to jako ryzyko zawodowe i nie zważa na niebezpieczeństwo. Również dramat osobisty - śmierć wpierw żony a później najlepszego przyjaciela - nie hamuje go. Doktor cierpi, a jakże, lecz nie przeszkadza mu to w pracy i radości z ostatecznego pokonania epidemii. Ostatecznie przekonuje się, że człowiek jest silniejszy od wyroków losu i nie tak łatwo poddaje się złu. Mówi: "W człowieku więcej zasługuje na podziw niż na pogardę". Sam zasługuje na podziw - dał mieszkańcom miasta nadzieję i dobry przykład.

Także inny bohater "Dżumy", Jean Tarrou, stoi po stronie obiektywnego dobra. Jest przeciwnikiem kary śmierci - opuścił dom ojca - prokuratora, który rozrzutnie ferował najsurowsze wyroki. Nie potrafił utrzymywać więzów z ojcem, gdyż nie wierzył, że ludzkie sumienie pozwala na takie traktowanie życia innych ludzi, choćby byli winni największych zbrodni. Dżumę Tarrou nazywał jedną z form zła od lat panoszącego się na świecie. Jednak, pomimo takich poglądów, bohater nie był pesymistą - podobnie jak doktor widzi dobro człowieka i szansę ocalenia go. Szansą taką jest aktywność i okazywanie dobra innym, lecz poprzedzone wnikliwą oceną siebie samego. To Tarrou stwierdza, że "każdy nosi w sobie dżumę" i to najpierw właśnie ja trzeba wyleczyć, by zająć się tą drugą.

W "Dżumie" trudno odnaleźć postać jednoznacznie złą - po prostu główny przeciwnik bohaterów, choroba, jest wystarczająco potężny.

George Orwell "Folwark zwierzęcy"

George Orwell (właściwie Eric Arthur Blair, żył w latach 1903 - 1950) - angielski powieściopisarz i publicysta. Zażarty analityk i demaskator mechanizmów zniewolenia człowieka w totalitarnym systemie komunistycznym. Najważniejsze dzieła to "Rok 1984" oraz "Folwark zwierzęcy", tworzył też opowiadania, reportaże, szkice publicystyczne.

"Folwark zwierzęcy" jest opowieścią przywołującą za pomocą zwierzęcych alegorii prawidłowości społeczno - historyczne tyczące się ludzi. Podstawowym celem jest oczywiście obnażenie mechanizmów rządzących systemami totalitarnymi (na przykład stalinowskim komunizmem). Utwór ukazuje także w jaki sposób i pod jakimi hasłami możliwe jest zdobycie władzy oraz późniejsze jej utrzymanie. Akcja utworu opiera się na schemacie zapotrzebowania, dojrzewania, przeprowadzania i kończenia rewolucji. Na początku sytuacja wymaga stworzenia nowej ideologii, która pomogłaby uporać się z trudnościami. Później powstaje organizacja, której celem jest wprowadzenie w życie tejże ideologii. Organizacja ta służy osiągnięciu wspólnych celów, lecz w końcu okazuje się, że dawna ideologia służy jedynie przywódcom organizacji, a nie tym, którym miała pomóc. Ostatnia faza rewolucji jest przywrócenie porządku i umocnienie władzy przywódców rewolucji za pomocą metod totalitarnych. Prawdziwi ideowcy w końcu muszą ustąpić miejsca dyktatorom a postulaty wolności - zgodzie na powtórne zniewolenie. W każdej rewolucji ważna rolę odgrywa propaganda i to ona staje się metodą wpływania na idee - w końcu rzeczywistym staje się to, co jest głoszone. Akcja "Folwarku zwierzęcego" odpowiada wydarzeniom rewolucji rosyjskiej a niektórzy z bohaterów - postaciom historycznym (Lenin, Trocki, Stalin).

P o e z j a d w u d z i e s t o e c i a m i ę d z y w o j e n n e g o.

Julian Tuwim.

Julian Tuwim (żył w latach 1894 - 1953) - poeta, współtwórca grupy Skamander. Wiersze nasycone witalizmem i biologizmem, w późniejszych latach refleksja nawiązująca do tradycji humanistycznej. Także tłumaczenia literatury rosyjskiej.

- "Do Krytyków" - przejażdżka tramwajowa po mieście, podczas której mówiący dzieli się swoimi refleksjami. Miasto jest źródłem zachwytu, jego urok potrafi upoić. Sam podmiot czuje się rozpierany przez energie i entuzjazm. Jako adresaci utworu wymienieni są krytycy, nazywani tu zwrotem "wielce szanowni panowie". Podmiot liryczny pozwala sobie na kpinę z ich niedzisiejszych oczekiwań i udowadnia, że także codzienne, zwyczajne miejskie życie jest w stanie dostarczyć człowiekowi wiele emocji i szczerych uniesień.

- "Rewizja" - utwór opisuje rewizje mieszkania. Rewidujący przeszukują mieszkanie oraz osobę mówiącą - to przedmiot rewizji. Również przyczyna tych działań zostaje odnaleziona a podejrzany aresztowany. Utwór przedstawia wydarzenie poprzez ukazanie przemyśleń obserwatora - rewidowanego. Podmiot mówiący nie nazywa a jedynie pomaga w wyobrażeniu sobie sytuacji. Utwór jest wyjątkowo dramatyczny, podobnie jak zobrazowana w nim sytuacja.

- "Mieszkańcy" - tematem utworu jest przeciętny mieszkaniec nowoczesnego miasta oraz jego życie. Wiersz należy do wczesnej fazy twórczości Tuwima, podczas której autor pochwalał w swych utworach zwykłość i przeciętność oraz wyrażał aprobatę dla życia codziennego. Jednak ten wiersz wyłamuje się z tego kanonu - ukazany w nim mieszczuch to głupi i bezmyślny osobnik o wyjątkowo ograniczonych horyzontach myślowych. Zajmuje się jedynie rzeczami tak naprawdę mało istotnymi sprawami i ślepo trzyma się schematów. Nie posiada własnych, indywidualnych poglądów a jego życie składa się z bezmyślnie powtarzanych, mechanicznych czynności. Jedynym źródłem wiedzy dla takiego mieszczucha są radio i gazety oferujące wiadomości "przetrawione". Takie życie - mechaniczne i puste - nie ma żadnego wyższego uzasadnienia i jest godne ośmieszenia, co poeta czyni.

- "Pogrzeb prezydenta Narutowicza" - ten przedstawiający pogrzebowy kondukt wiersz powstał dla uczczenia prezydenta Gabriela Narutowicza zabitego w warszawskiej Zachęcie 16 grudnia 1922 roku. Poeta oskarża zabójcę i jego popleczników nie tylko o zabójstwo głowy państwa, lecz i o zamach na państwo i jego stabilność. Uważa, że to nie osoba zamordowanego skłoniła ich do ataku, lecz to, co sobą reprezentował.

- "Et Arceo" - wiersz reprezentujący późniejszy styl Juliana Tuwima. Utwór silnie nawiązuje do twórczości Horacego. Podstawowym przesłaniem wiersza jest próba poety zdystansowania się od rzeczywistości, w której żyje i tworzy. Dominuje w niej nastrój smutku, goryczy, zniechęcenia i wyobcowania. Sam poeta postrzega świat pod postacią, która opisuje jako: "chaos i zgroza, i pustka śmiertelna". Poetę drażni ludzka głupota i pospolitość, jednocześnie czuje się przerażony, gdy myśli o panującym zepsuciu i złu. Odmawia angażowania się w sprawy publiczne, gdyż czuje się inny a pod wieloma względami lepszy od zwyczajnego tłumu, którym gardzi.

- "Do losu" - utwór ten jest jednocześnie refleksyjny i programowy, mówiący o założeniach poetyckiej twórczości. Poeta chce podziękować losowi, ponieważ to dzięki jego wyrokom został tak hojnie obdarzony - ma miłość, wspomnienia wspaniałej młodości, ambicje i możliwości ich realizacji, nawet skromny majątek. Jednak najcenniejszym darem, który zesłał mu los jest poetycki talent i twórcze natchnienie - cechy wyróżniające poetę z tłumu i zmieniające jego ogląd świata. Poeta widzi w szarym świecie bogactwo kolorów oraz muzykę. Także dzięki talentowi możliwe jest odnalezienie w codziennych zdarzeniach i pełnej chaosu rzeczywistości odnalezienie sensu i zaprowadzenie określonego ładu. Julian Tuwim prezentuje w tym utworze program poetycki diametralnie różny od indywidualistycznego i awangardowego spojrzenia tak charakterystycznego dla wcześniejszych programów dwudziestolecia. Jako podstawę swej działalności widzi nie bunt i szok, lecz klasykę, rygor i tradycję. Rezygnuje jednocześnie ze spontaniczności i pochwala raczej tworzenie planowe i oparte na zasadach. To właśnie taka, horacjańska metoda, może zapewnić twórcy nieśmiertelność.

- "Trupięgi" - utwór poruszający problematykę ubóstwa i nędzy człowieka oraz znikomości jego egzystencji. Takie właśnie cechy istnienia są symbolizowane przez tytułowe trupięgi - wykonane z łyka buty, które ubiera się zmarłym nędzarzom przed umieszczeniem ciała w trumnie i pogrzebem. Poeta zdaje sobie sprawę, jak nędzna jest ludzka egzystencja oraz ma świadomość, że nawet on nie uniknie marnego, bo śmiertelnego losu. Chciałby zawsze tworzyć radosną i pogodną poezję, która zajmuje się sprawami jak najodleglejszymi od ponurej, szarej i ubogiej rzeczywistości, ale nie jest to możliwe. Na swój sposób poeta stara się utożsamić z biedakiem i jego nieszczęśliwym losem. Taka solidarność wobec najnieszczęśliwszych z ludzi jest na swój sposób buntem przeciwko Bogu - stwórcy i pomysłodawcy takiego właśnie losu człowieka. to właśnie Boga można obwinić za taką a nie inna postać świata, panujące na nim zło i okrutny los. Bunt przeciw Bogu jest jednak jedynie na pokaz, gdyż człowiek jako taki jest bezsilny wobec potęgi władającej jego losem i wolna wola - również dzieło boże - nic mu nie da.

- "Urszula Kochanowska" - utwór ten jest nawiązaniem do osoby Jana Kochanowskiego - ojca polskiej poezji - oraz jego utworów - "Trenów" - i wyznawanych przez niego humanistycznych poglądów. Humanizm renesansowy stawiał człowieka na piedestale i właśnie z istoty ludzkiej tworzył najwyższą wartość i obiekt twórczości. Osobą wypowiadającą się w wierszu jest tytułowa Urszulka - opiewana w "Trenach" córka Kochanowskiego. Opowiada ona o przybyciu do raju w niebie. Raj, który stworzył dla niej Bóg, jest niczym innym jak odbiciem domu w Czarnolesie, który opuściła. Urszulka nie chce jednak wyidealizowanego domu, lecz rodziców, których w nim nie ma. Bóg przywitał nowoprzybyłą i zapowiedział, że wkrótce będzie mogła zobaczyć się z nimi. Urszula jest jednak rozczarowana - w końcu to nie boga spodziewała się w domu, lecz rodziców. Czuje się rozżalona i rozczarowana. Wiersz pokazuje, że to właśnie miłość i czułość są najważniejsze dla ludzkiego szczęścia, bez nich nawet raj nie jest tak naprawdę rajem. Nie może ich zastąpić nawet wola i doskonałość Boga.

- "W malinowym chruśniaku" - to wiersz rozpoczynający cykl i utwór tytułowy zbioru erotyków. Opisaną w utworze formę zbliżenia erotycznego zastępuje scena wspólnego zbierania malin a wzajemne pieszczoty podawanie sobie tychże owoców. Również stan natury i rozmaite zjawiska przyrodnicze współgrają z sytuacja silnie nacechowana pod względem erotycznym. Utwór obfituje w elementy opisu rozmaitych wrażeń zmysłowych. Należą do nich basowe dźwięki, które wydaje bąk (słuch), mila kosmatość żuka (dotyk), skrząca się w promieniach słońca pajęczyna (wzrok) czy słodkość zapachu owoców (węch) oraz upał i duszność gorącego dnia. Służy to oczywiście podkreśleniu i unaocznieniu cech przyrody oraz pobudzeniu zmysłów. Jednocześnie opisy podkreślają bliskość i intymność. Drobne szczegóły życia przyrody zauważyć w końcu można jedynie z bardzo bliska. Kochankowie skrywają się przed wzrokiem ludzi w gąszczu krzewów malinowych i odcinają się od świata, lecz nie mogą ukryć się przed naturą. Przedstawione warunki naturalne zdecydowanie nazwać można sprzyjającymi intymności. Pomimo, że wierszowi bardzo daleko do dosłowności czy wulgarności, z pewnością może zbudować atmosferę erotyzmu.

Konstanty Ildefons Gałczyński.

Konstanty Ildefons Gałczyński (żył w latach 1905 - 1953) - poeta i satyryk. Charakterystyczną dla jego utworów cechą jest połączenie liryzmu, baśniowości i własnej refleksji z satyra i humorem a nawet groteską. Samego siebie poeta przedstawiał pod postacią z jednej strony artysty - cygana, z drugiej - przeciętnego, zwykłego człowieka. banalne i pospolite motywy wzbogacał elementami fantastyki i lirycznej formy. Przy okazji poruszania bieżących, politycznych czy społecznych tematów, wspomagał się technikami satyry a nawet groteski. Większość tematów czerpał z codzienności. Pod względem techniki pisarskiej cechowała Gałczyńskiego dbałość o prostotę i zamiłowanie do wyraźnego rymowania i rytmizowania. W jego wierszach pojawiał się język potoczny i zabawy słowne.

- "Serwus, madonna" - podstawa tematyki wiersza jest artysta i wytwarzana przez niego sztuka. Podmiotem lirycznym uczynił autor poetę, stąd wiersz można przyjąć jako odautorskie przedstawienie koncepcji artysty oraz pewnego rodzaju program poetycki. Jednym z najważniejszych założeń tego programu jest brak pożądania sławy przez poetę - pozostawia on ja dla innych, podobnie jak sporządzanie opasłych tomów. Rezygnuje w ten sposób z tego, co było najważniejsze dla poetów już od czasów Horacego - ze "stawienia sobie pomnika trwalszego niż ze spiżu". Tu właśnie wpisuje się wizerunek artysty - cygana. Cygan znaczy tu nie oszusta lub (wulgarnie) przedstawiciela grupy narodowościowej, lecz członka cyganerii (bohemy), czyli człowieka swobodnego a nawet ekscentrycznego, który swoim stylem życia tworzy opozycje do obowiązujących norm i konwenansów. Przykładem takiego ekscentrycznego zachowania jest już sam tytuł utworu. Uderza w nim skrzyżowanie sacrum (określenia Matki Boskiej) z profanum (potocznym, wręcz ulicznym wyrażeniem). Madonna staje się równocześnie matką, kochanką i muzą. To z jednej strony zbezczeszczenie symbolu, z drugiej jednak podkreślenie silnego i bliskiego, bezpośredniego wręcz związku. Takie podejście do symbolu - jasne, proste i "uliczne" - charakteryzuje jednocześnie mówiącego jako artystę starającego się połączyć przyziemność codzienności ze świętością sztuki.

- "Kryzys w branży szarlatanów" - w utworze tym widać najbardziej dla Gałczyńskiego charakterystyczne motywy - jarmarczna kulturę, folklor podmiejski, uliczne życie i piosenki. Za podstawę wiersza służy tu przedstawienie kramarza - szarlatana, który wystawił na sprzedaż na pustym targu lalki z wosku i inne podejrzane przedmioty. Przechodnie jednak nie zamierzają nabyć u niego czegokolwiek, choć sprzedawca zachwala swoje towary - jego wysiłek pozostaje bezowocny. Sam sposób zachwalania sprawia, że uważany jest za szarlatana i oszusta - woła "lalki od miłości, maści od samotności i Polikarpa kość". Takie towary wydają się być nierealne i fantastyczne, łączą cechy zwyczajnej jarmarcznej tandety z własną, dziwaczną twórczością sprzedającego. Artysta jest właśnie takim szarlatanem, a tak przynajmniej opisać można jeden z artystycznych wizerunków. Na końcu wiersz przechodzi w swego rodzaju ton modlitewny, co wraz z obecnymi w utworze połączeniami humoru z melancholią czy zwykłości z fantastyką i banalności z niezwykłością uzyskuje dla wiersza silne znamię liryzacji.

- "Prośba o wyspy szczęśliwe" - w utworze tym artysta wyraża swoje marzenia. Chciałby znaleźć się na tytułowych "wyspach szczęśliwych". Podmiot wyobraża je sobie podobnie, jak wielu przed nim, co w ciekawy sposób ukazuje podejście Gałczyńskiego do wyśmiewanej wcześniej tradycji i klasyki literackiej. Wyspy szczęśliwe, podobnie jak i Horacego czy neoklasyków, są tu ukazane jako miejsce wypełnione spokojem i pełne harmonii i doskonałości. Symbolizują i urzeczywistniają ucieczkę przed codziennością i szarością rzeczywistości. Na wyspach szczęśliwych nie istnieje zło, są one miejscem szczęścia i oazą dobra mającego kształt na przykład bezpośredniego kontaktu z naturą.

- "O mej poezji" - podmiot, którego utożsamić można z autorem, charakteryzuje poezję jako czynnik przynoszący uspokojenie i ukojenie oraz sposób ukrycia się lub ucieczki przed światem i szarą rzeczywistością. Z drugiej strony poezja czerpie z rzeczywistości, to dzięki poezji zobaczyć można w codzienności rzeczy piękne i zarazem dziwne. Dzięki ładunkowi uczuciowemu i prostocie poezja może w rzeczach najbardziej banalnych odnaleźć piękno.

- "Ulica towarowa" - utwór jest poetycką, choć niepoetyzowaną, charakterystyką miejskiej dzielnicy "proletariackiej". Obserwator stara się odnaleźć w tym miejscu i tej szarej rzeczywistości jakieś elementy kolorów, muzyki, poezji czy piękna jako takiego, lecz nie udaje mu się. Cala ulica zdominowana jest przez dwa elementy - elektrownię, czyli miejsce pracy, oraz zasilane także przez nią kino, czyli miejsce rozrywki. Taki zestaw tworzy zamknięty krąg, w którym nie ma miejsca na nic innego. Ludzie jednak chcieliby czegoś więcej, czegoś, czego nie znajdą na swojej ulicy. Nie mogą jednak odnaleźć na swej ulicy niczego poza chodzeniem po niej, piciem przy niej i oglądaniem kiepskich filmów.

Leopold Staff.

Leopold Staff (żył w latach 1878 - 1957) - poeta, uznawany za jednego z czołowych liryków polskich XX wieku. Stworzył kilka zbiorów klasycyzujących wierszy refleksyjno - filozoficznych ("Sny o potędze", "Martwa pogoda", "Wiklina", "Wysokie drzewa"). Dokonywał licznych tłumaczeń - psalmów, dzieł francuskich, włoskich i niemieckich a także pisarzy antycznych oraz wierszy łacińskich Jana Kochanowskiego.

- "Ars poetica" - wiersz stanowi manifest autora i jego program poetycki. Za podstawowy cel poezji uznaje utrwalanie przez nią ulotnych i chwilowych uczuć, doznań, myśli oraz zdarzeń. Aby spełniać swoja role właściwie, poezja powinna być komunikatywna - to znaczy w miarę czytelna i niezbyt trudna w odbiorze. Także podmiot liryczny, czyli osoba mówiąca w utworze, powinien być szczery i zrozumiały - w końcu tylko w ten sposób przekaz dotrze do adresata. Za temat poezji uznane jest też "echo z dna serca", najbardziej nieuchwytne i zarazem intymne emocje i doznania poety. To przemijalność ma być natchnieniem dla poezji, która nie przeminie. W kwestii formalnej, wyznacznikiem poetyckości dzieła jest jego strona rytmiczna i dźwiękowa.

- "Poeta" - o ile "Ars poetica" skupiała się na rzemiośle, to w tym utworze określone są pożądane cechy i zachowania twórcy. Poeta zajmuje w społeczeństwie miejsce szczególne, gdyż różni się od przeciętnego człowieka. Odmienność ta dotyczy przede wszystkim bogactwa uczuciowego poety oraz odmienności jego sfery uczuciowej - bardziej skomplikowanej i doskonalszej. Z drugiej strony umiejętnością konieczna dla poety jest umiejętność do uzewnętrzniania i przekazywania uczuć oraz odzwierciedlania ich w poezji. Często zdarzać się także może, że uczucia poety będą przeciwstawiać się uczuciom ogółu. Takie właśnie sytuacje będą dawać poecie pole do popisu, gdyż to właśnie myśli przeciwne większości są najbardziej warte wyrażenia.

- "Wysokie drzewa" - to "pejzażowy" wiersz Staffa. Cechuje go charakterystyczna kompozycja klamrowa - wers brzmiący: "O, cóż jest piękniejszego niż wysokie drzewa" otwiera i zamyka cały utwór. Głównym tematem utworu jest zachwyt podmiotu lirycznego nad pięknem krajobrazu - zwłaszcza drzew opisanych na tle otaczającej je przyrody. Jako takie piękno przyrody urzekło podmiot mówiący, który kontempluje to doznanie. Obraz wspaniałości natury jest czynnikiem wpływającym na stan, w jakim znajduje się ludzka dusza - pozwala człowiekowi na doznanie prawdziwego spokoju, odpoczynku wśród ciszy oraz otwiera jego umysł na wyższe wartości ducha. Cały obraz ukazany jest w sposób podniosły - dzięki wyszukanym środkom poetyckiego wyrazu odbiorca unaocznia sobie wspaniałość świata i może się nim zachwycać. Tekst utworu oddziałuje na wiele spośród ludzkich zmysłów - bogate i intensywne barwy kusza wzrok, szum wody koi słuch - poeta starał się osiągnąć efekt uspokojenia podobny do tego, jakim oddziałuje sama natura. Ciekawym środkiem stylistycznym zastosowanym (i dobrze widocznym) w tym utworze jest synestezja - rodzaj przeniesienia, w którym doznania zwykle zarezerwowane dla jakiegoś zmysłu przenoszone są na inny (na przykład przekazanie smaku za pomocą kolorów).

- "Kartoflisko" - to inny pejzaż, tym razem czerpiący ze zwyczajnego, wręcz banalnego obrazu będącego codziennością na wsi. Poeta uwzniośla to zwyczajne miejsce opisując je za pomocą podniosłej i dostojnej formy. Takie uwznioślenie nadaje prozie życia poetycką wartość i zwiększa jej rangę. Pierwszy plan utworu jest zbudowany przy pomocy plastycznego a zarazem realistycznego opisu, pełnego szczegółowości i dokładności a przy tym silnie oddziałującego na wyobraźnię odbiorcy. Bardzo pomaga w takiej konstrukcji znana lepiej z filmu technika zbliżenia, która zastosował tu autor. Kolorystyka opisu oraz opisywana pora roku podkreślają poważny i dostojny nastrój utworu a nawet zbliżają się do smutku i tonu żałobnego. W gruncie rzeczy, pomimo zastosowania tak wielu elementów podniosłych, wiersz jest przede wszystkim hołdem złożonym codzienności oraz realizacją ważnego założenia - prostoty i czytelności dzieła poetyckiego, gdyż środki wyrazu, których został skonstruowany są proste, co nie znaczy prymitywne.

- "Lipy" - wiersz ten jest swoistym hołdem złożonym wielkiemu poecie polskiemu, który położył podwaliny poezji w Polsce - Janowi Kochanowskiemu. Podmiot liryczny wyraża zachwyt nad twórczością i dziełami mistrza - zarówno jego doskonałością kompozycyjną - królewskimi rymami oraz harmonią słów, jak i tematyką, którą poruszał - humanistyczną, wyrażaną w sposób pogodny i łatwy do pojęcia. Swego rodzaju hołdem jest sama konstrukcja wiersza ściśle trzymająca się przyświecających już Kochanowskiemu zasad - opiewania odczucia i prostoty wyrazu oraz klarowności i jasności.

Awangarda Krakowska.

Awangarda Krakowska (inaczej pierwsza awangarda) - grupa złożona z poetów i krytyków literackich. Założycielem i głównym teoretykiem był Tadeusz Peiper, członkami między innymi Julian Przyboś i Jalu Kurek. Grupa skupiała się wokół pisma "Zwrotnica" (lata 1922 - 1927), a później "Linia". Nazwa "awangarda" pochodzi od francuskiego wyrażenia z dziedziny wojskowości - "avant garde", czyli straż przednia. Pojecie ustaliło się jako definicja rozmaitych grup artystycznych. Naczelne hasło awangardy krakowskiej brzmiało "Miasto. Masa, Maszyna", czyli 3xM. Założeniami awangardy było używanie poezji jako metafory świata współczesnego. Język poezji winien rozwijać się w zgodzie z rozwojem cywilizacji, a zwłaszcza techniki. Powinien być także maksymalnie zbliżony do języka codziennego, potocznego. Poezja powinna zatem stać się swego rodzaju prezentacja rzeczywistości z tą rzeczywistością współgrającą. Awangardziści fascynowali się rozwojem technologicznym i urbanistycznym. Równocześnie uważali, że poezja jest służebna wobec społeczeństwa. Przeciwstawiało się to mitowi poezji romantycznej oraz powiązanym z nim pojęciem natchnienia. To świat, a nie wnętrze poety stanowić powinien przedmiot poezji. Literaturę porównywali do rzemiosła lub produkcji - uznawali, że jej źródłem jest świadoma intelektualna praca, a nie natchnienie. Metafora była najważniejszym narzędziem poezji a jednocześnie sposobem na odtwarzanie rzeczywistości a nie jedynie stylistycznym ozdobnikiem. Taka metafora mogłaby tworzyć nową rzeczywistość poetycką.

Julian Przyboś.

Julian Przyboś (żył w latach 1901 - 1970) - poeta i eseista, współtwórca Awangardy Krakowskiej ("Śruby"), później zbliżył się do Drugiej Awangardy ("Z ponad"), poezji wojennej("Póki my żyjemy") oraz lingwistycznej ("Najmniej słów"). Eseje literackie: "Czytając Mickiewicza", "Sens poetycki".

- "Z Tatr" - połączenie poetyckiego, metaforycznego obrazu gór (poruszające się skały, dźwięk wody) z przypomnieniem tragicznej śmierci taterniczki.

- "Notre Dame" - podmiot mówiący czuje się równocześnie przytłoczony i przerażony potęgą i wspaniałością budowli - średniowiecznej katedry. Katedra podobna do poezji - stworzona dla Boga, ale tak naprawdę potrzebna ludziom.

Władysław Broniewski.

Władysław Broniewski (żył w latach 1897 - 1962) - lewicowo nastawiony poeta i tłumacz. Liryki rewolucyjno - polityczne ("Dymy nad miastem", "Krzyk ostateczny", poemat "Komuna Paryska"), zwolennik socrealizmu ("Słowo o Stalinie"). Poemat krajobrazowy "Mazowsze". Przekłady literatury rosyjskiej.

- "Poezja" - wiersz przedstawiający program poetycki autora i określający jego zdanie na temat zadań poezji. Poezja jest dziedziną, która może towarzyszyć człowiekowi na każdym etapie i w każdym momencie jego życia. Funkcją poezji jest zagrzewanie do walki o słuszna sprawę i dawanie nadziei. Z funkcji wynika kształt poezji - ma ona być odpowiednia do okazji oraz szczera i żywiołowa. Także ci, którzy polegli, powinni być upamiętnieni dziełami poetyckimi. Pomimo żywiołowości jest także miejsce na uspokojenie i oczyszczenie z negatywnych emocji.

Człowiek dwudziestowieczny i jego człowieczeństwo - plan pracy.

"Jeśli masz dwie drogi do wyboru, dla siebie wybieraj zawsze trudniejszą" - heroizm moralny w literaturze XX wieku - postulaty i ich realizacja.

I. Dwudziesty wiek jako czas przemian politycznych i społecznych, które wpływały na kształtowanie się schematów postępowania, światopoglądu i systemów wartości.

1. Europa na przełomie XIX i XX wieku:

a) Katastroficzne nastroje powiązane z ideologią "fin de siecle",

b) Dynamiczne przemiany społeczno - polityczne:

- wzrost nastrojów niechęci, wrogości i nienawiści (narodowej, religijnej, klasowej),

- upadek gospodarczy - bezrobocie, obniżenie wartości nabywczej pieniądza, liczne kryzysy

gospodarcze,

- wzrost nastrojów wywrotowych wśród najbiedniejszych i najbardziej wyzyskiwanych warstwach

społecznych,

c) nasilenie ruchów narodowowyzwoleńczych i niepodległościowych.

2. Pierwsza Wojna Światowa - wojna, która miała zakończyć wszystkie wojny. Ludzkość i

społeczeństwo wobec wojennej zawieruchy.

a) działania mające na celu obronę wartości narodowych podejmowane z męstwem i głębokim

poświęceniem,

b) życie na ziemiach okupowanych - pomysły na przetrwanie i motywacja do pracy

("Patriotycznym jest pracować źle, ponieważ pracodawcą jest Niemiec.")

c) kształtowanie się określonych postaw moralno - etycznych jako sposób na przetrwanie człowieka i wartości podczas momentów kryzysowych,

d) świat powojenny - Polska odzyskała państwowość i niepodległość po 123 latach okupacji i

wyniszczania,

- próba stworzenia nowej rzeczywistości powojennej,

- kreacja nowych sposobów na życie, nowych schematów postrzegania rzeczywistości oraz nowych

postaw moralno - etycznych,

- powrót literatury dydaktycznej zawierającej roztrząsania i pouczenia natury moralnej,

- ponowne odkrycie literatury narodowej ("książki ze strychów do bibliotek").

3. Poszukiwanie nowych dróg w celu zaistnienia w nowym społeczeństwie, poszukiwanie wartości

moralnych, z których można zbudować nowe schematy egzystencji jednostki i jej działania.

- za miernik wartości człowieka uznać można jego zdolność do poświęcenia,

- można wreszcie odrzucić wartości negatywne (egoizm, chciwość, narcyzm, pragnienie

zaspokojenia swoich potrzeb) na rzecz wartości pozytywnych (współczucia, bezinteresowności,

charytatywności, hojności).

4. Heroizm moralny - sposób na poszukiwanie własnej, indywidualnej drogi pośród otaczającej

rzeczywistości.

a) polega głównie na stałości, sile i męstwie w kultywowaniu i wyznawaniu określonego kodeksu

moralnego i powiązanych z nim prawd i nakazów,

b) często napotyka na różnorakie przeszkody - schematy myślenia, kanony zachowania,

niesprzyjające okoliczności, zagrożenie fizyczne, "wyższy cel",

c) budzi w otoczeniu różne odczucia i reakcje - niepokój lub radość, wrogość lub podziw, pochwałę

lub potępienie,

d) jest w pewnym sensie poszukiwaniem ścieżki pomiędzy dobrem a złem oraz sposobu na życie,

e) poszukuje sensu istnienia.

II. "Jeśli masz dwie drogi do wyboru, dla siebie wybieraj zawsze trudniejszą" - heroizm moralny w literaturze XX wieku - postulaty i ich realizacja.

1. Twórczość Stefana Żeromskiego - młodopolskie modele zachowania oraz pozytywne posłanie

duchowe.

- połączenie idei ofiarności w walce narodowowyzwoleńczej oraz sprzeciwu wobec rozmaitych

krzywd wynikających z nierówności społecznych,

- bunt (czasem wręcz heroiczny) człowieka przeciwko otaczającej go rzeczywistości,

- wielopłaszczyznowe plany odbudowania ojczyzny (moralne i materialne, opracowane z myślą o

szczęściu niepodległego państwa).

a) walki narodowowyzwoleńcze prowadzone tak przeciwko zaborcy, jego działaniom i

prowokacjom, jak i przeciw rozłamowi wewnętrznemu społeczeństwa i narodu,

- na pierwszym miejscu pozostaje pragnienie do końca zachowania wierności ojczyźnie, narodowi i

ideałom,

- determinacja i ofiarna walka z bronią w ręku - Szymon Winnych, bohater "Rozdziobią nas kruki,

wrony…",

- krytykowanie rezygnacji z ideałów oraz lojalizmu czy kolaboracji - postać księcia Odrowąża,

bohatera "Wiernej rzeki".

b) walki przeciwko zakłamaniu społecznemu, wyzyskowi i uciskowi prowadzone pomimo braku

poparcia ze strony otoczenia,

c) podejmowanie prób zdemaskowania i wyplenienia rozmaitych przykładów ludzkiej podłości i

społecznego marazmu, także próby niwelowania skutków chorób, upadku intelektualnego i

duchowego w społeczeństwie i narodzie,

- walka w imię powszechnego dobra, promowanie prawdy, uczciwości i sprawiedliwości,

poświęcenie osobistego szczęścia w imię prowadzonej walki, sprzeciw wobec klas posiadających

oraz ich bezduszności i egoizmu w wyniszczaniu klas niższych - postać doktora Piotra z noweli

"Doktor Piotr",

- wiara w ideały i krzewienie ich w społeczeństwie, poszerzanie wiedzy ("kaganek oświaty") -

Stanisława (Stasia) Brzozowska z noweli "Siłaczka",

- stawianie dobra i dobrobytu ogółu ponad własne potrzeby - doktor Tomasz Judym z powieści

"Ludzie bezdomni".

2. Druga Wojna Światowa - okres próby dla moralności w obliczu niezliczonych przeszkód

życiowych oraz fizycznego zagrożenia.

- liczne próby uratowania człowieczeństwa, pojmowanego jako jedyna spośród wartości, która

godna jest najwyższych poświęceń, oraz starań w walce.

"Aby wypełnić ludzkie serca wystarczy walka prowadząca ku szczytom."

[Albert Camus, "Mit Syzyfa"]

a) walka o ocalenie godności i dumy narodowej:

- w transporcie obozowym Greczynki śpiewają swój hymn państwowy i czerpią z niego nadzieje i

siłę - "To nie była siła fizyczna. To była siła tęsknoty i pragnienia" (Zofia Nałkowska, "Medaliony"

- "Wiza"),

b) ocalenie istoty człowieczeństwa za cenę poświęcenia życia człowieka:

- rozmaite postawy jednostek, w tym mężczyzna dobijający ranną, umierającą kobietę - zachowanie

takie nie jest morderstwem, lecz "ciosem łaski" (Zofia Nałkowska, "Medaliony" - "Przy torze

kolejowym"),

- zachowanie godności osobistej poprzez świadomy wybór czasu śmierci - kobieta, która zbiera

martwe niemowlęta, dziewczyna, która decyduje się towarzyszyć matce do śmierci, pomimo, że w

obozie istniała dla niej szansa przeżycia (opowiadanie Tadeusza Borowskiego "U nas w

Auschwitzu"),

"W tym świecie można zachować człowieczeństwo za cenę istnienia."

- ponawianie nieudanych prób popełnienia samobójstwa aby wreszcie uwolnić się od horroru życia

w gułagu - Natalia Lwowna (bohaterka "Innego świata" Gustawa Herlinga - Grudzińskiego"),

"Ostatecznie należy się tylko do samego siebie - przynajmniej w wyborze rodzaju i czasu śmierci."

- żydowscy powstańcy z getta - chęć odejścia z podniesiona głową, śmierć z ręki uzbrojonego

wroga lub swojej własnej jest jedyną możliwością zachowania osobistej godności (Hanna Krall

"Zdążyć przed Panem Bogiem"),

- lekarka, która podaje chorym i rannym truciznę, by ocalić ich od cierpień, oddaje nawet własną

dawkę, choć wie, ze czeka ją okrutna śmierć (także Hanna Krall "Zdążyć przed Panem Bogiem"),

- samospalenia i skoki z okien, dobrowolne towarzyszenie bliskim, samobójstwo przywódców

żydowskiego powstania (także Hanna Krall "Zdążyć przed Panem Bogiem"),

- czyste pragnienie odejścia "mężną śmiercią" - Jerzy Fichtenblaum i jego syn Hemo (Andrzej

Szczypiorski "Początek").

c) ocalenie istoty człowieczeństwa poprzez pomoc, litość i współczucie wobec drugiego człowieka,

- lekarz, który ratuje małych chłopców za cenę własnego życia i wobec groźby śmierci (Zofia

Nałkowska "Medaliony" - "Dorośli i dzieci w Oświęcimiu"),

- chłop pomagający żydowskiemu zbiegowi chętnie i bezinteresownie Zofia Nałkowska

"Medaliony" - "Człowiek jest mocny"),

- uczucie miłości podtrzymujące w człowieku sens życia oraz zaufanie w ludzkie odruchy i

człowieczeństwo jako takie (Tadeusz Borowski "Pożegnanie z Marią"),

"(…) godność człowieka naprawdę leży w jego uczuciu."

- międzyludzkie ciepło, solidarność, wzajemna pomoc, wspólne pragnienie przetrwania (Aleksandr

Sołżenicyn "Jeden dzień..."),

"Przecież ten sąsiad każdy twój kęs liczy, choćbyś całkiem nie miał sumienia, złamiesz się, dasz."

- miłość jako jedyny pozytywny aspekt życia (Hanna Krall "Zdążyć przed Panem Bogiem"),

"Otóż być z kimś, to była w getcie jedyna możliwość życia."

- aktywna pomoc w ratowaniu ludzkiego życia (Andrzej Szczypiorski "Początek"):

- wynikająca z powołania religijnego (siostra Weronika),

- wynikająca z poczucia obowiązku (sędzia Romnicki),

- wynikająca ze zwyczajnego odruchu ludzkiego (Filipek),

- wynikająca z przyjaźni i poczucia więzi (Pawełek),

- wynikająca z miłości (Jerzy Fichtenblaum).

- walka z sobą o utrzymanie człowieczeństwa lub pozostanie człowiekiem bez wysiłku (Albert

Camus "Dżuma"),

- poświęcenie czasu i energii na wykonywanie swej pracy - doktor Rieux,

- rezygnacja z egoizmu i zauważenie potrzeby pomagania innym - Raymond Rambert,

- ideologiczna walka o życie - Jean Tarrou,

- walka w imię religijnego nakazu służby człowiekowi - ojciec Paneloux,

- samorealizacja w pomaganiu potrzebującym - Joseph Grand.

"Trzeba tylko iść naprzód w ciemnościach, trochę na oślep, próbować czynić dobrze."

d) śmierć lub męka w imię dania przykładu i pozostania w pamięci.

- przetrwanie za wszelką cenę - znoszenie cierpienia " aby dać świadectwo prawdzie" - Dwojra

Zielona (Zofia Nałkowska "Medaliony" - "Dwojra Zielona"),

- "(…) aby w miejsce pokonanej litości rozdmuchać w stygnącym popiele swojego życia wysoki

płomień z ostatniej iskierki człowieczeństwa."

- nienawiść do oprawców i udowodnienie własnej chęci oporu przeciw nim staje się motywem

dobrowolnego męczeństwa - Michaił Aleksiejewicz Kostylew (bohater "Innego świata" Gustawa

Herlinga - Grudzińskiego"),

"Rozumiesz? (…) ja nigdy więcej nie będę dla nich pracował."

- protest głodowy w świecie powszechnego niedożywienia jako akcja poprawy morale - Polacy w

gułagu na wieść o formowaniu polskiego wojska (Gustaw Herling - Grudziński "Inny świat"),

3. Dwudziestowieczna poezja jako bron w walce z różnymi stereotypami i sztampowym myśleniem.

a) nawoływanie do aktywności w kształtowaniu własnego życia, wytrwałości w obronie swoich

ideałów oraz odwagi w wyznawaniu własnych poglądów.

- "Nie jesteś jednak tak bezwolny

A choćbyś był jak kamień polny

Lawina bieg od tego zmienia

możesz, więc wpłyń na bieg lawiny." (Czesław Miłosz)

- w wierszu "Przesłanie Pana Cogito" Zbigniewa Herberta:

- wierność sobie aż do śmierci, zachęta do aktywnego sprzeciwienia się przemocy czy

poniżaniu bez względu na ograniczoność własnych możliwości lub zupełną bezsilność,

głęboka pogarda dla katów, tchórzy czy zdrajców oraz innych kolaborantów głupoty",

- w wierszu "Pan Cogito o postawie wyprostowanej" Zbigniewa Herberta:

- krytyka konformizmu, bierności czy prób pogodzenia się z losem,

- sam Pan Cogito jest przykładem zaryzykowania życia dla obrony własnej tożsamości.

- w wierszu "Pan Cogito - powrót" Zbigniewa Herberta:

- zapowiedź powrotu do ojczyzny pomimo groźby konsekwencji,

- w wierszu "Potęga smaku" Zbigniewa Herberta:

- estetyki wpływa na niezgodę, odmowę wobec rzeczywistości,

- w "Traktacie moralnym" Czesława Miłosza:

- w życiu potrzebny jest cel, konformizm i uleganie wpływom są karygodne, w konstrukcji

własnego życia konieczna jest aktywność.

- w "Campo di Fiori" Czesława Miłosza:

- konieczna jest aktywna walka o to, aby dawne okrucieństwa nie powtórzyły się,

"Kiedyś na nowym Campo di Fiori bunt wznieci sława poety"

- w przedmowie do tomiku "Ocalenie" Czesława Miłosza:

- aby życie i poezja miały sens, potrzebują szczytnego celu,

- w wierszu "Święty Szymon Słupnik" Stanisława Grochowiaka:

- siła poety tkwi w buncie przeciw powszechnemu zakłamaniu, sztuczności i hipokryzji,

"Powołał mnie Pan na bunt"

b) poczucie osobistej wartości oraz honor. Postulaty wierności wartościom moralnym pomimo

występowania stereotypów, ograniczonego myślenia i rozmaitych przeciwności losu.

- w wierszu "Dlaczego klasycy" Zbigniewa Herberta:

- skrytykowanie twórców współczesnych oraz ich słabości w obronie racji i tchórzostwa w

próbach przyznania się do klęski, zarzut zapominania o słowach wielkich i używania małych,

- w wierszu "Przesłanie Pana Cogito" Zbigniewa Herberta:

- nakaz utrzymania godności i siły w obronie schematów moralnych. Krytykowane są

samouwielbienie, duma, egoizm i zarozumiałość, oschłość i wygodnictwo.

- w wierszu "Pan Cogito o postawie wyprostowanej" Zbigniewa Herberta:

- główny bohater jako jedyna ostoja moralności i wartości w zagrożonym mieście, sam siebie

skazuje na zniszczenie właśnie w imię tego, czym jest.

III. "Człowiek nosi w sobie większego od siebie" (Antoine de Saint - Exupery) - człowiek XX wieku także poprzez literaturę stara się stanowić sam o sobie oraz wywierać wpływ na otaczającą go rzeczywistość. Jest gotów w imię tego na niewyobrażalne wręcz wyrzeczenia.

- ratowanie swojej tożsamości za pomocą walki, uczucia do ludzi, poświęcenia własnego życia,

- zdolność do odrzucenia szczęścia osobistego, własnego zdrowia a czasem i życia dla osiągnięcia

ważnego z punktu widzenia społecznego celu,

- zrozumienie połączone z podziwem okazywane jednostkom, które dają swoim postępowaniem

dobry przykład,

- krytykowanie przypadków wyboru najłatwiejszej drogi lub unikania wyboru jako takiego i

postępowania zgodnie z presja otoczenia,

- człowiek zwalczający swoje słabości, przeciwności losu, wroga tkwiącego w człowieku bądź zagrażającego mu z zewnątrz. Walka z sobą i o siebie przeciwko złu jest nieodłączną częścią życia.

Hitlerowskie obozy i sowieckie łagry - warunki życia.

Polska stała się pierwsza ofiara militarnej agresji dwóch totalitarnych potęg - nazistowskiej Trzeciej Rzeszy Niemieckiej oraz stalinowskiego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Totalitarny reżim jako taki bazuje na ideologii - w przypadku Niemiec był to nazizm, w przypadku Rosji - stalinowska wersja komunizmu. Podstawą skuteczności władzy totalitarnej jest strach, użycie przemocy oraz całkowite podporządkowanie jednostki państwu.

Po zajęciu naszego kraju przez wrogie potęgi zaczęto wprowadzać w życie proces naginania polskiego społeczeństwa do potrzeb okupantów. Podstawą było oczywiście zniszczenie polskiej kultury. Objawiało się to destrukcją zbiorów sztuki, literatury czy historii - fizycznemu zniszczeniu ulegały zbiory muzealne, szkoły, biblioteki. Okupanci poszli jednak dalej - starali się dokonać fizycznej likwidacji ludzi, których zadaniem było dbanie o narodową kulturę, czyli warstw inteligencji. Przykładem takiego postępowania można szukać od zachodu (aresztowanie profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego przez władze niemieckie) i od wschodu (mord na polskich oficerach, masowe aresztowania nauczycieli przez władze sowieckie).

Właśnie z bezpośrednim atakiem na ludzi wiąże się temat, który już do końca historii kojarzył się będzie z totalitaryzmem jako takim i II wojną światową - obozy. Hitlerowskie obozy pracy, koncentracyjne i zagłady (niemieckie wyrażenie brzmi "lager") miały za zadanie unicestwić rasy niearyjskie (przede wszystkim Żydów, ale i Romom czy Polaków) a przy tym (zwłaszcza w późniejszym okresie wojny) dostarczyć Rzeszy siłę roboczą. Sowieckie obozy pracy (zwane łagrami) były narzędziem oczyszczania społeczeństwa radzieckiego z "elementu ideologicznie niepoprawnego", czyli ludzi, którzy odważyli się samodzielnie myśleć oraz ważną częścią sowieckiej gospodarki.

Codzienne życie w obozach poznajemy głównie za sprawą literatury - statystyki czy dokumenty rzadko o nim wspominają - i jej twórców, którzy byli przymusowymi uczestnikami tej tragedii na skale ludzkości. Także późniejsi badacze zbierali czasem opinie byłych więźniów, aby lepiej poznać świat za drutami.

W hitlerowskich obozach człowiek traktowany był na zasadach przysługujących materiałowi budowlanemu - włosy więźniów wykorzystywane były na materace, tłuszcz na mydło i chemikalia. Im trudniejsza stawała się sytuacja wojenna, tym po więcej sięgano do obozów. Również niemieccy naukowcy, z których usług tak chętnie korzystały później zwycięskie mocarstwa, stawiali podwaliny swoich osiągnięć na trupach wykorzystywanych do doświadczeń więźniów. Sowieci z kolei nie dążyli po prostu do zagłady więźniów, lecz najbardziej zależało im na sile roboczej. W gruncie rzeczy rozwiązania po obu stronach frontu wschodniego były podobne - jednak inne było ich podłoże ideologiczne. Nazizm wymagał usunięcia "podludzi", zatem przyczyna powstania machiny śmierci była ideologiczna. Sowieci natomiast potrzebowali ogromnej siły roboczej do pracy w ciężkich warunkach, toteż za pomocą ideologii jedynie uzasadniali skazywanie ludzi na łagry. Gustaw Herling - Grudziński skazany został za to, że nosił oficerskie buty oraz jego nazwisko brzmiało po rosyjsku podobnie do nazwiska znanego nazisty. Został zatem skatalogowany jako "oficer polski na usługach niemieckiego wywiadu". Inne oskarżenia były podobnie lub bardziej absurdalne - brak wypracowania norm przez fabrykę, korespondencja z zagranicą a nawet po prostu bycie rodzina skazanego. Wiele, jeśli nie większość, oskarżeń opierało się na donosie nieznanego donosiciela oraz założeniu, że nie ma tak naprawdę niewinnych ludzi ("jest człowiek, znajdzie się paragraf"). W połączeniu z praktyka sadowniczą uznającą przyznanie się za wystarczający dowód winy, skazanie było szybkie i tanie. Do skłonienia oskarżonego do przyznania się do winy stosowano tortury, zarówno psychiczne, jak i fizyczne. Czasem zdarzało się, że po kilku dniach w "szkółce" NKWD sam oskarżony uwierzył w stawiane mu zarzuty i domagał się kary. Często też z radością wydawał wspólników - zwykle nie mających tak naprawdę nic do sprawy. Początkowo uznawano, ze standardowym wyrokiem jest 10 lat łagru. Z rozdziału "Jeden dzień Iwana Denisowicza" dowiadujemy się, że po ataku Niemiec na ZSRR standardem stało się 25 lat. Oczywiście różnica istniała jedynie na papierze - nie zdarzało się, żeby ktoś opuścił łagier z powodu odbycia całości kary - za najdrobniejsze przewinienie mógł w końcu otrzymać kolejne 5 lub 15 lat… w przypadku obozów nazistowskich nie było w ogóle potrzeby sadzenia - już samo oskarżenie o pochodzenie żydowskie lub związek z osoba pochodzenia żydowskiego wystarczało do schwytania i przeniesienia do lagru. Czasem też chwytano ludzi tak po prostu, z ulicy.

Ogromne ilości ludzi, których chwytano, sadzono (lub nie) i zamykano w obozach były przyczyną poważnych wyzwań dla służb transportowych. Szybki transport był konieczny dla utrzymania szybkiego tempa produkcji bądź destrukcji. Rozwiązaniem oczywistym był transport ludzi w bydlęcych wagonach kolejowych - praktykowali to zarówno Niemcy, jak i Rosjanie. Warunki podróży były najgorsze z możliwych - jeśli standard nieco by się obniżył, nie byłyby już potrzebne obozy. Podróż przez całą Azję - z okolic Moskwy na Wyspy Sołowieckie - kosztowała życie wielu pasażerów, nie było to jednak istotne - jeśli były braki, w każdej chwili można było skazać następne dziesięć tysięcy ludzi. Podobnie straty w Niemczech nie były istotne - było dzięki nim mniej roboty na miejscu. Wszyscy "obozowi pisarze" - w tym Gustaw Herling - Grudziński, Tadeusz Borowski i Zofia Nałkowska - wzmiankują warunki transportu więźniów.

Przybycie do obozu było dopiero początkiem męczarni. W hitlerowskich obozach wpierw odbierano więźniom wszelka własność - od walizek, poprzez kosztowności, buty po ubrania. Otrzymywali w zamian słynne "pasiaki". Krotko po przybyciu transportu odbywała się selekcja, podczas której spośród więźniów wybierano tych, którzy są zdolni do pracy. Przydatni, to znaczy młodzi, silni, zdrowi lub posiadający przydatne umiejętności - zostawali zamknięci w obozie. Pozostali - starcy, dzieci czy chorzy - od razu ruszali do komór gazowych. W sowieckich łagrach każdy musiał pracować. Nie do pomyślenia byłoby marnowanie siły roboczej, lecz nie znaczyło to, ze najsłabsi mogli liczyć na jakiekolwiek przywileje. Selekcja w łagrach rozciągnięta była na dłuższy czas. Schemat był prosty - najsilniejsi pracowali wydajnie, a wiec wyrabiali normy. Otrzymywali za to pożywienie w miarę wystarczające do przeżycia. Słabi nie mogli wypracować norm, a więc jedli mniej lub wcale, przez co słabli jeszcze bardziej. W końcu umierali. Wyposażenie, które miało umożliwić więźniom prace w ekstremalnych warunkach północnej zimy było bardzo skromne - ubranie, buty, najprostsze narzędzia. Tak, jak i w lagrach, posiadanie rzeczy osobistych było karane.

Pora na słowo o karach. Zarówno w niemieckich, jak i sowieckich obozach, strażnicy nigdy nie wahali się przed okrucieństwem. W obozach koncentracyjnych najwyższym wymiarem kary była śmierć w komorze gazowej, sowieci byli bardziej tradycyjni - rozstrzeliwali. Łagry obfitowały w bardziej skomplikowane kary - izolatka, więzienie pozbawione szyb w oknach, stójka na mrozie. Swego rodzaju kara administracyjną i formalna było przedłużenie wyroku - o 2, 5, 10 czy 15 lat. Lub anulowanie czasu dotąd spędzonego w obozie i rozpoczęcie kary od nowa - NKWD miało chore poczucie humoru.

Pomimo wszelkich dowodów natury ideologicznej, podstawowym celem systemu obozowego była ludzka praca. Szczególnie widać to na przykładzie łagrów. W rejonach, w których zakładano obozy temperatura często wahała się około minus 30 stopni. Warunki takie do dziś uznawane są za zabójcze dla maszyn. Ludzie natomiast zdolni są do przezwyciężenia mrozów, wiatru czy lodu - choć nie są oczywiście trwali i wydajni jak maszyny. Dla decydentów zbrodniczego systemu ważna była jednak jedynie produkcja, więc jeśli brakowało rąk do pracy, skazywano nowych ludzi i tak dalej. Wyposażenie i narzędzia dostępne Łagiewnikom były ubogie i niewystarczające, podobnie rzecz się miała z pożywieniem. Dla najlepszych i najsilniejszych - "stachanowców" łagru - było najlepsze, choć i tak kiepskie jedzenie, kolejna grupa, więźniowie robiący swoje, ale nieprzekraczający norm jedli skromniej, ale mogli przeżyć. Ci, którym nie udało się wyrobić normy pozostawał "trzeci kocioł" - resztki jedzenia i gorąca woda. Kto nie pracował, ten nie jadł wcale (chyba, ze leżał w szpitalu). Praca trwała po kilkanaście godzin każdego dnia, do czego należy dodać jeszcze dotarcie i powrót z miejsca pracy. Więźniowie połączeni byli w grupy, toteż sami pilnowali, aby każdy pracował najciężej, jak mógł - norma a przez to i jedzenie, zależała od wspólnych wyników. Nie da się ukryć, że żadna brygada nie chciała mieć w swoich szeregach słabych i chorych. Dotąd w literaturze pojawiał się etos pracy jako czynności uszlachetniającej, użytecznej i przynoszącej honor. Łagry rozwiały ten mit - praca za drutami miała służyć jedynie produkcji, pracownik nie liczył się wcale, podobnie zresztą, jak tysiąc czy milion pracowników - jeśli normy nie zostały wykonane, efektem był gniew władzy i kilku nowych więźniów. Praca z błogosławieństwa przeistoczyła się w przekleństwo człowieka.

Łagiernicy mieli w swym życiu jeden jedyny cel. Nie była nim wolność - to marzenie było zbyt odlegle w obliczu głodu i chłodu. Marzyli o odpoczynku. Najpopularniejszym sposobem na zdobycie wolnego była choroba lub rana uzasadniająca pobyt w szpitalu. Sam szpital był nadspodziewanie dobrze wyposażony i skuteczny, choć lekarze i pielęgniarki także często byli więźniami. Gdy temperatura spadała poniżej określonego poziomu również odwoływano roboty - w żadnym kierunku więźniowie nie patrzyli z taką nadzieją, jak w kierunku termometru. Również niektóre święta państwowe czczono dniem wolnym, choć takie wypadki zdarzały się rzadko.

O ile w obozach niemieckich panował jako taki porządek (na poziomie bardziej zapuszczonego wiezienia), to łagry były ostoją brudu, robactwa i nieporządku. Zresztą po obu stronach frontu więźniom zapewniano jedynie to, co absolutnie konieczne - brudne prycze i baraki o cienkich ścianach.

W obozach hitlerowskich przeciwnikami więźniów byli przede wszystkim strażnicy i będący na ich usługach oficerowie funkcyjni, tak zwani kapo, to w łagrach sowieckich najgorszymi wrogami więźniów byli inni więźniowie. Urkowie, czyli recydywiści, pastwili się nad słabymi "politycznymi". Zważywszy fakt, że w łagrach przebywali zarówno mężczyźni, jak i kobiety, także na tym tle występowały często tarcia. W najgorszej sytuacji były oczywiście młode i atrakcyjne kobiety - to o nie bili się urkowie, na nie polowali, je wreszcie gwałcili.

Aleksandr Sołżenicyn w swoim pomnikowym dziele "Archipelag gułag" przedstawił rozmaite sposoby ułatwiające przetrwanie w łagrze, podobnie zresztą postąpił Gustaw Herling Grudziński w "Innym świecie". Pierwszą zasadą było odpowiednie odżywianie - należało jak najwolniej jeść i przy każdej okazji zdobywać dodatkowe jedzenie. Ważna jest także odpowiednia praca - trzeba uważać, by się nie przemęczyć, nie zaziębić a w baraku znaleźć odpowiednie miejsce - cieple i z dala od przeciągów. Istniało wiele sposobów na oszukanie normy ściętych drzew czy przerzuconej ziemi - można ich się było nauczyć od doświadczonych więźniów za niewielką opłatę w chlebie. Innymi ważnymi dla przeżycia zasadami były: nie wychylać się, bo ochotnicy krotko żyją, nie narażać silniejszym, nie pyskować strażnikom. Przede wszystkim jednak, należało myśleć tylko o sobie.

W obozach, tak nazistowskich, jak i stalinowskich, podstawowym zagrożeniem dla więźniów były choroby. Wynikały one najczęściej z głodu i osłabienia organizmu i dawały lekarzom szerokie możliwości badań nad głodem i jego skutkami. Wszyscy pamiętają, jak wyglądały ciała więźniów obozów koncentracyjnych wyzwolonych przez Aliantów - ledwo stojące lub wyłącznie leżące wraki istot ludzkich, w których ciałach nie pozostało już niemal nic. W łagrach wybuchały nieraz na skale epidemii szkorbut, gruźlica, bronchit, tak zwana kurza ślepota. O wielu dolegliwościach nie wiadomo, bo ich ofiary nie zostały zbadane, czasem dzisiejsi historycy medycyny nie znają nawet pierwszych objawów. Czasem po prostu nikt nie przeżył epidemii. Co do chorób psychicznych, do dziś przetrwało niewiele danych, lecz i one musiały być powszechne. Swego rodzaju chorobą był także kanibalizm - przypadki jedzenia zwłok zdarzały się na pewno tak w obozach niemieckich, jak i sowieckich.

Niewielu ludzi wydostało się z obozów. Resztki wyzwolone w Europie to zaledwie ułamek tych, których zesłano. Z kolei wyroki łagru mogły być przedłużane w nieskończoność. Zdarzały się jednak próby ucieczki. W Europie pod nazistowska okupacją ucieczka miała sens - w końcu miasta i wsie nie są tak bardzo oddalone od siebie a w każdym z nich uciekinier miał szanse znaleźć pomoc. Co innego w Rosji - kopalnie czy miejsca wycinki lasów leżały często dziesiątki tysięcy kilometrów od ośrodków cywilizacji, która również była nieprzyjazna więźniom. Sowieci rzadko zabijali uciekinierów - w końcu ręce do pracy były wciąż potrzebne. Hitlerowcy nie mieli skrupułów - zabijali za każdego uciekiniera nawet kilkunastu innych więźniów.

W każdym rodzaju obozów istnieli więźniowie, którzy lepiej lub szybciej potrafili przystosować się do życia za drutami. W przypadku łagrów byli to urkowie - zatwardziali bandyci i recydywiści, którzy znaleźli się w obozie i postanowili wprowadzić w nim własne prawa. Mieli najlepsze prycze, najwięcej jedzenia, kobiety i niewiele pracy. Ulubionym obiektem ich agresji byli "polityczni" - intelektualiści, którzy nie dostosowali się do linii partii, skazani po donosach i inni, których winą było myślenie lub nie było jej w ogóle. W obozach koncentracyjnych istniała instytucja więźniów służbowych - kapo - pomagającym strażnikom w utrzymaniu porządku. Byli oni szczególne znienawidzeni - w końcu byli więźniami, którzy maltretowali innych więźniów. Niektórzy z kapo usiedli po wojnie na tej samej ławie oskarżonych, co ich mocodawcy.

Szczególnym sposobem działania obozów na ludzi, który być może był, a być może nie był przewidziany przez twórców, było niszczenie psychiki i moralności. Miedzy ogrodzeniami stworzono osobny świat, w którym dawniej uznawane wartości moralne straciły swój wektor - dobro stało się złem a zło dobrem. Stąd pojęcia "człowiek zlagrowany" - "człowiek złagrowany". Opisuje ono ludzi, którzy odrzucili dawne normy i przystosowali się do życia w nowym, okrutnym świecie. Dla nich moralność nie miała znaczenia - liczył się tylko egoizm i fakt przetrwania kolejnego dnia. Gwałt, donos, kradzież i zabójstwo - dawniej przestępstwa lub zbrodnie - w obozie straciły negatywny wydźwięk moralny. Zyskały inny standard oceny - jeśli się udało i pomogło sprawcy, to było dobre.

Niektórzy z tych, którzy przetrwali obóz, nie mogli już przystosować się na powrót do dawnych zasad. Często popełniali samobójstwo (jak Tadeusz Borowski). Nawet ci, którzy wyzwolenie przywitali z radością, do końca swoich dni zachowali część obozu we własnych sercach. Bądź co bądź, często ci, którzy przetrwali, dokonali tego kosztem życia innych - wielu właśnie z tym nie mogło żyć. Inni mieli cel - opowiedzieć światu jak było, by taki schemat już nigdy się nie powtórzył. Hitlerowskie obozy zostały zniszczone lub zachowane jako pomniki ofiar. Sowieckie lagry działały jeszcze wiele lat po wojnie, pozostałości niektórych można dziś obejrzeć i odnaleźć w doskonale zakonserwowanych przez mróz budynkach skrawki gazet z lat siedemdziesiątych. Zresztą nadal działa kilka obozów pracy w Rosji. Wielu sadzi, że kara ciężkich robot jest adekwatna do niektórych przestępstw. W Chinach i Korei Północnej działają obozy reedukacyjne, których zadaniem jest dostarczanie państwu siły roboczej i nowych, prawomyślnych obywateli. Nie przeszkadza to cywilizowanemu światu utrzymywać stosunków dyplomatycznych z krajami, w których do dziś w tak okrutny sposób niszczy się człowieka.