Dodaj do listy

Stylizacja językowa i jej odmiany

O stylizacji mówimy - jak czytamy w "Zarysie teorii literatury" pod redakcją Michała Głowińskiego i in. - "wtedy, gdy pisarz Pisarz literat.
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
kształtuje język swojego utworu na wzór stylu określonego dzieła, typu dzieł lub określonego gatunku literackiego". Jej celem nie jest więc ślepe naśladownictwo, ale stworzenie nowego utworu pisanego "stylizowanym" językiem. Archaizmy, dialektyzmy, mowa potoczna, środowiskowy żargon - to najczęstsze źródła stylizacji językowej. Może ona mieć charakter poetycki lub satyryczny, obejmować cały utwór bądź wybrane jego fragmenty. Stylizacja Stylizacja zamierzone wprowadzenie do tekstu realizującego określony styl cech innego stylu, wyraźnie rozpoznawalnego jako cudzy. Zabieg stylizacyjny może polegać na naśladowaniu języka dawnych epok - archaizacja... Czytaj dalej Słownik terminów literackich językowa uwidacznia się w literaturze, ale i codziennej mowie: języku publicznym i nieoficjalnym.

Z archaizacją języka spotykamy się np. w "Trylogii" lub "Quo vadis" Henryka Sienkiewicza, w "Grażynie" i "Konradzie Wallenrodzie" Adama Mickiewicza. Najczęściej - co oczywiste - jest ona wykorzystywana w gatunkach opisujących przeszłość (powieść historyczna, powieść poetycka).

Ma ona na celu wzmocnienie podniosłej wymowy utworu, wprowadzenie patosu, nobilitację opisywanych wydarzeń. Po archaizmy w Polsce zaczęto chętnie sięgać dopiero w wieku XIX.

Język "Trylogii" stylizowany jest na XVII-wieczną polszczyznę. Ważną funkcję pełni również łacina, której znajomość była szeroko rozpowszechniona w szlacheckiej Rzeczpospolitej. Używa jej szczególnie chętnie Onufry Zagłoba, nieoczekiwanie przeplatając zwrotami łacińskimi swoje wystąpienia, barwne opowieści, dialogi: "exemplum", "zalterować" - poróżnić, zaskoczyć czymś innym, od "alter" - inny.

W "Trylogii" obecne są archaizmy fonetyczne (np."harmaty" - armaty), fleksyjne (np. "jeślić się co we mnie" - jeśli się coś we mnie), leksykalne (np. "kompanionowie", "familianci", "synowiec", "waćpanna"), znaczeniowe: "siła o tym mówić" - dużo tym mówić)

Archaiczna w wielu elementach jest również składnia utworów, występują: okres zdaniowy, inwersja (szyk przestawny), czas zaprzeszły ("Chciał był pan Skrzetuski"). Narzędnik spełnia swoją dawną funkcję (np. "pychą ginie Rzeczpospolita" - tzn. Rzeczpospolita ginie na skutek pychy)

Doskonałym przykładem stylizacji gwarowej są "Chłopi" Władysława Stanisława Reymonta.

Stylizacja gwarowa - to ogólnie mówiąc - wprowadzenie do języka utworu elementów charakterystycznych dla danej gwary. Dzięki temu język wypowiedzi narratora i bohaterów jest bliski mowie mieszkańców danego regionu. Stylizacja gwarowa obejmuje fonetykę, fleksję, leksykę (charakterystyczne słownictwo) i w najmniejszym stopniu składnię.

Akcja "Chłopów" toczy się we wsi Lipce w okolicach Łowicza. Język powieści wykorzystuje więc przede wszystkim gwarę łowicką, pojawiają się również elementy kaszubskie, mazurskie i podhalańskie. Gwara wykorzystana w "Chłopach" to zlepek różnych dialektów.

Reymontowska stylizacja jest zatem pomysłem oryginalnym, do dziś będącym przedmiotem wielu badań językowych.

Gwarowe cechy fonetyczne języka "Chłopów":

  • gwara łowicka
  • końcówka "-ej" zamiast "-owi" (np. "kotej" - kotowi)
  • brak "a" pochylonego ("chłopok" - chłopak, "gospodorz" - gospodarz)
  • rozszerzenie "i", "y" przed "l", "ł" ("sielnie" - silnie)
  • inne gwary:
  • "j", "h" na początku wyrazu ("Jagata" - Agata, "hale" - ale)
  • bezprzegłosowe formy czasownika - obecność pierwotnego "e" ("biere" - biorę, "wiezła" - wiozła)
  • końcówka "-ta" w zakończeniu form trybu rozkazującego ("bierzta" - bierzcie!, "kopta" - kopcie!)
  • charakterystyczne dla obszarów północnych końcowe "m" ("chodzim" - chodzimy)
  • aorystyczna końcówka "h" ("byłeh" - byłem)

Gwarowe elementy leksykalne:

  • charakterystyczne dla gwary z okolic Radomia wyrazy ("połednie" - południe)
  • mowa z regionu śląskiego ("Ja do waju na wucug nie pójde")
  • łowickie nazwy strojów ("wełniak", "lejnik", "spenserek")

Stylizacja środowiskowa języka ma miejsce nie tylko w dziełach literackich, ale przede wszystkim w codziennej mowie. Zróżnicowanie społeczne współczesnej polszczyzny - w przeciwieństwie do dialektów gwarowych - nie sięga tak głęboko w gramatykę języka, ale uzewnętrznia się głównie w leksyce. Polega przede wszystkim na stosowaniu odrębnego słownictwa, związanego z przynależnością do danej grupy zawodowej. Charakterystycznymi dla siebie profesjonalizmami posługują się lekarze, nauczyciele, pracownicy budowlani, kierowcy, itd.

Istotną rolę odgrywa tutaj przynależność społeczna i kulturowa. Inny jest język inteligencji, chłopów czy robotników.

Interesującym materiałem dla stylizacji środowiskowej są: gwara środowisk przestępczych i żargon uczniowski. W pierwszym przypadku żargon obejmuje jedynie wybraną, wtajemniczoną grupę (tzw. grypserzy).

Uczniowie i studenci eksperymentują, bawią się językiem, tworzą środowiskowe neologizmy (charakterystyczne nazwy budynku szkolnego, przedmiotów, ocen, ubrań, rozrywek, itp.)

Stylizacja poetycka szczególną funkcję spełnia w prozie Stefana Żeromskiego - w "Popiołach", "Przedwiośniu", "Ludziach bezdomnych". Poetyzacja to nadanie cech poetyckich utworowi prozaicznemu. Dzięki poetyzmom (językowym środkom poetyzacji) Żeromski tworzy podniosły nastrój, wywołuje w czytelniku refleksję, budzi szlachetne uczucia, wzrusza go.

Przeciwieństwem poetyzacji języka jest jego prozaizacja. Autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum wprowadzając do utworów poetyckich prozaizmy osiąga przeciwny skutek. Oto fragment "Z wierszy o Małgorzatce"

"Pracowała najpierw w Kip-ie

w Katowicach

niezbyt długo była w Kip'ie

w Katowicach".

Wiersz nie przypomina wiersza, kobiecie daleko do ideału lirycznej bohaterki.

"Ziele na kraterze" Melchiora Wańkowicza, powieści Karola Makuszyńskiego, "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza to przykłady stylizacji satyrycznej. Efekt komiczny został w nich osiągnięty przez połączenie ze sobą różnych odmian stylowych języka. Wyszukane metafory, zdobne epitety dla nazwania zupełnie prozaicznych wydarzeń - to najczęstsze elementy tej stylizacji.

Główne jej gatunki to parodia i pastisz. Pierwszy z nich polega na satyrycznym naśladownictwie cudzego stylu w celu ośmieszenia jakiegoś gatunku, kierunku, maniery literackiej. Główną cechą pastiszu jest mistrzowskie naśladownictwo stylu innego pisarza.

Krasicki w swojej "Monachomachii" wykorzystuje epos, by ukazać winę mnichów, ośmieszyć ich daleki ascezie tryb życia i zwyczajne ludzkie przywary (lenistwo, zazdrość, ograniczenie myślowe). Oświeceniowe poemat heroikomiczny Heroikomiczny lit. przedstawiający błahe zdarzenia podniosłym stylem.
Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
doskonale parodiuje antyczny gatunek.

Znany badacz literatury Kazimierz Wyka zasłynął jako autor cyklu pastiszów pt. "Duchy poetów podsłuchane".

Stylizacja językowa jest zjawiskiem dynamicznym, coraz powszechniej wykorzystywanym nie tylko w tekstach literackich, lecz i codziennej mowie. Niektóre jej odmiany przeżywają swój renesans Renesans odrodzenie.
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
(stylizacja satyryczna, szczególnie pastisz, parodia). Zauważalny jest też powrót do archaizacji i poetyzacji języka, a dla równowagi - powszechna jest jego prozaizacja. Często obok siebie występują różne odmiany stylizacji językowej.