Dodaj do listy

Odpowiedzi i pytania z polskiego na maturę ustną

  1. Epos lub tragedia - wymień charakterystyczne cechy i przykłady utworów tego gatunku w literaturze różnych epok.

Nazwa tego najstarszego gatunku literackiego jakim jest epos zmieniła się od wieku XIX na epopeję. Jest to obszerny poemat epicki, najczęściej wierszowany, którego zadaniem jest ukazanie chwały bohaterów na tle istotnych dla danej społeczności wydarzeń historycznych , noszących znamiona przełomu. Epos swoje źródła ma w literaturze antycznej Gracji, a ściśle mówiąc w "Iliadzie" i "Odysei" Homera. Do najważniejszych wyznaczników eposu homeryckiego należą: wszechwiedzący, autorytatywny narrator, dialektyczna kompozycja utworu , dzieląca plan na realistyczny i fantastyczny ( ludzki i boski), ingerowanie bogów w świat ludzki , np. za sprawą Zeusa Trojańczycy wygrali wojnę , gdy wycofał się z niej Achilles, bohaterowie są wyidealizowani, antropomorfizacja Antropomorfizacja lit. - rodzaj przenośni polegającej na przypisywaniu cech ludzkich zwierzętom, roślinom, przedmiotom, zjawiskom lub pojęciom abstrakcyjnym.
Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
bogów- posiadają oni cech ludzkie, styl wysoki ,patetyczny, nagromadzenie porównań i epitetów złożonych, wstrzymywanie toku akcji za pomocą wprowadzana opisów ( retardacja), liczba ksiąg dzieli się przez 6. Dla epoki średniowiecza charakterystyczny był epos rycerski, np. "Pieśń o Rolandzie", ukazujący ideał rycerza średniowiecznego, który za sprawy najważniejsze uznawał honor, obronę wiary chrześcijańskiej oraz wierność królowi. Polski barok Barok epoka pomiędzy odrodzeniem a oświeceniem. Słowo "barok" zwykło się łączyć z włosko-portugalskim wyrazem barocco, oznaczającym surową, nie obrobioną perłę, oraz hiszpańskim baruecco, mającym... Czytaj dalej Słownik historyczny zrodził "Transakcję wojny Chocimskiej" Wacława Potockiego a romantyzm przyniósł nam "Pana Tadeusza, czyli ostatni zajazd na Litwie . Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 w dwunastu księgach wierszem" . W kolejnych epokach mianem epopei będzie określać się często obszerne, prozaiczne powieści, ukazujące jedną warstwę społeczną, np. "Nad Niemnem" Elizy Orzeszkowej, "Chłopi" Władysława Reymonta.

Tragedia z kolei jest jednym z podstawowych gatunków dramatycznych, przedstawiający konflikt pomiędzy dążeniem bohatera a trudnościami losu, które okazują się nie do pokonania a w konsekwencji prowadzącymi do jego klęski .Klasyczne przykłady tragedii to : antyczna "Antygona", "Król Edyp", renesansowa "Odprawa posłów greckich" szekspirowska "Makbet", "Król Lear", "Hamlet", "Romeo i Julia".

  1. "Antygona"- ludzkie życie i postawy wobec niego ukazane w tragedii

"Antygona" pokazuje typowe, tragiczne wybory bohaterów. Tu jest to kwestia poszanowania prawa boskiego a z drugiej strony prawa ludzkiego. To boskie, któremu podlega każdy człowiek, nakazuje bohaterce pochowanie zwłok zmarłego brata Polinejkesa. Prawo ludzkie reprezentuje Król Kreon i jego zakaz grzebania zwłok Polinejkesa jako zdrajcy Teb. Antygona Antygona Sofokles Antygona, bohaterka główna i tytułowa; córka Edypa, siostra Ismeny, Polinejkesa i Eteoklesa, narzeczona Hajmona
Wygląd: Dostojna, pełna majestatu, wygląda i zachowuje się jak prawdziwa...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
jest postacią tragiczna bo znalazła się w sytuacji , w której każdy jej wybór w konsekwencji doprowadzi ja do śmierci. Jej problem jest niemożliwy do rozwiązania ponieważ decydując się na pogrzebanie zwłok brata, zgodnie z wolą bogów, złamie tym samym prawo ludzkie. Z kolei jeśli posłucha woli Kreona i nie pogrzebie zwłok brata, to respektując prawo ludzkie niestety złamie to boskie i ściągnie z na siebie gniew i klątwę bogów. Bohaterka znalazła się więc w sytuacji bez wyjścia. Ten jej konflikt tragiczny sprawia że każda decyzja przez nią podjęta okaże się zgubną. Ale sam Kreona jest także postacią tragiczną gdyż działając zgodnie z prawem ludzkim i wydając zakaz grzebania zwłok zdrajcy sprowadził zgubę swojej rodziny (jego żona i syn popełniają samobójstwo) i złamał prawo ustanowione przez bogów. On także znalazł się w sytuacji bez wyjścia- w momencie, kiedy zdecydowałby się na uniewinnienie Antygony, mógłby stracić królewski autorytet co doprowadziłoby do anarchii i zguby Teb. Kreon wydał więc zakaz grzebania zwłok ponieważ nie chciał aby posądzono go o stronniczość. W momencie kiedy dowiedział się , że Antygona złamała ten zakaz , musiał podjąć decyzję odnośnie tego czy ją ukarać jako narzeczoną jego syna Hejmona. Kreon okazuję się nieustępliwy i przez cały czas toczą się kłótnie pomiędzy nim a synem. Poczucie obowiązku wobec praw boskich i miłość do brata wygrały a argumentem Antygony okazał się fakt, iż śmiertelnik nie może sprzeciwić się prawom boskim ,natomiast śmierć, która ją czekała przyśpieszy to co czeka wszystkich ludzi. A wszystko dlatego że Antygona chce "współkochać, a nie współnienawidzić".

  1. Biblia - czas powstania, język dzieła, autorzy, gatunki i najbardziej znane przekłady "księgi nad księgami".

To właśnie Biblia, obok antyku jest głównym źródłem europejskiej kultury. To arcydzieło pisane było przez wieki a jej wersję pisemną poprzedziła długa tradycja oralna - ustnie przekazywali ja Abraham Abraham Biblia, żydowski patriarcha (przywódca rogu), ojciec Izaaka, mąż Sary. Wyprowadził naród izraelski do Kanaan, Ziemi Obiecanej. Później jego rolę przewodnika przejął Mojżesz
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
(XIX w p.n.e.), Mojżesz (XII w p.n.e.) i Dawid ( XI w. P.n.e.).

Nad Morzem Martwym ,w Chirbet Qumran znaleziono najstarsze rękopisy w postaci skórzanych zwojów, które pochodzą z III w. P.n.e. Jest ich w sumie 1300 fragmentów. Czas powstania Nowego Testamentu określa się na I i II w. N.e.

Hebrajski ( używany przez Żydów zamieszkujących Palestynę) i grecki ( posługują się nim Żydzi mieszkający poza Palestyną, w tzw. Diasporach, np. w Aleksandrii) to języki , w którym napisany jest Stary Testament. Nowy natomiast napisany jest po grecku oraz aramejsku. Do autorów NT zaliczyć możemy : Mateusza, Marka, Łukasza, Jana, Tymoteusza, Tytusa, Filemona, Jakuba i Piotra. Kanon, który tworzą księgi biblijne sprawia, że ich liczba jest ściśle określona i nie można jej zmieniać. Ustanowiono go na Soborze Trydenckim w 1564 roku i podzielono Biblię na 45 ksiąg starotestamentowych ( pięć pierwszych to "Pięcioksiąg Mojżesza" a za najpiękniejszą uznaję się księgę Psalmów). ST można podzielić na 21 ksiąg historycznych, 17 proroczych i 7 mądrościowych. Na NT składają się 4 ewangelie ( napisane pod natchnieniem Ducha Świętego),które opisują losy i działalność Chrystusa, Dzieje Apostolskie, ukazujące działalność Św. Piotra i Pawła oraz Listy Apostolskie, objaśniające naukę Chrystusa.

ST traktuje o wydarzeniach poprzedzających nadejście Jezusa na świat oraz wykład wiary z tzw. starego zakonu. Jest on źródłem monoteistycznej religii żydowskiej.

NT natomiast opowiada o życiu Chrystusa i Świętej Rodziny i o działalności apostolskiej. Biblia Biblia jedno z najważniejszych źródeł kultury europejskiej, zarówno w sferze religijno-moralnej (dla ludzi wierzących Biblia jest Świętą Księgą, zbiorem prawd objawionych i przykazań, uczących jak... Czytaj dalej Słownik historyczny jest podstawą wiary chrześcijańskiej.

Do najważniejszych przekładów Biblii należą : przetłumaczona na grekę Septuaginta , która wg tradycji miało tłumaczyć 70 tłumaczy w przeciągu 70 dni oraz tłumaczenie łacińskie, prawdopodobnie św. Hieronima , z przełomu IV i V w. n.e. nazwane Wulgatą.

Polskie przekłady to Biblia królowej Zofii ( szaroszpartacka) z XV w., Biblia Leopolity z XVI w. ,Biblia Jakuba Wujka z 1593 r., tłumaczenia protestanckie : Biblia Brzezka z 1563 i Gdańska z 1572 r. Najważniejszy przekład w wieku XX to Biblia Tysiąclecia z 1965 r.

Biblia prezentuje przykłady wszystkich starożytnych gatunków literackich jak : poemat, kazanie, epos, saga rodzinna, psalm, modlitwa, przepowiednie, które pojawiają się w ST. NT zawiera zaś przypowieści, pieśni, hymny, apokalipsę.

  1. Nawiązywania i wykorzystywania postaci, motywów, wątków z mitologii greckiej lub Biblii w literaturze późniejszych epok.

Przede wszystkim Biblia jest źródłem naszej kultury europejskiej . Dla Chrześcijan i Żydów (ST) jest podstawą wiary, zawiera 10 przykazań jako kodeks moralny każdego człowieka, porusza problemy , stanowi źródło wątków fabularnych (np. wędrówka do Ziemi Obiecanej), zawiera wiele symboli i związków frazeologicznych (np. płonący krzew, jabłko, Kain, Alfa i Omega, wieża Babel, syn marnotrawny). Do Biblii bardzo często nawiązuje się w późniejszych epokach literackich : w średniowieczu "Bogurodzica", "Lament świętokrzyski", barok -korzystanie z biblijnych motywów przemijania przez J.A. Maorsztyna i D. Naborowskiego; romantyzm- mesjanizm w "Dziadach" cz. III (widzenie księdza Piotra) , J. Słowacki "Bogurodzica", Z. Krasiński "Nie- boska komedia"; pozytywizm -H. Sienkiewicz "Quo Vadis", "Rota" M. Konopnickiej; młoda polska- "Hymny" Kasprowicza; dwudziestolecie międzywojenne- "Mistrz i Małgorzata" M. Bułhakow; współczesność- "Modlitwa do Bogurodzicy" K.K. Baczyńskiego, "Piosenka o końcu świata" Cz. Miłosza, "Wieża" G.H. Grudziński.

  1. Na przykładzie przypowieści "O synu marnotrawnym" wskaż na cechy tego gatunku i uniwersalizm treści, które przedstawia.

Przypowieść nazywana jest inaczej parabolą i jest ona gatunkiem o charakterze dydaktycznym, zawierającym względnie stały schemat fabuły a postaci i zdarzenia są tak uformowane aby wyjaśniały prawdy uniwersalne natury moralnej, filozoficznej czy religijnej. Przypowieść zbudowana jest z dwóch członów- pierwszy stanowi obraz z życia codziennego, drugi odnosi się do pojęć moralnych jak dobro- zło, wina- kara, grzech- cnota. Przypowieść biblijna (ewangeliczna) posiada oprócz znaczenia dosłownego także alegoryczne. Przykładem takiej , jest przypowieść "O synu marnotrawnym". Jest historią o dwóch synach. Młodszy postanowił wyruszyć w świat zabierając wcześniej swoją cześć majątku. Wrócił jednak po jakimś czasie głodny i pełen skruchy a ojciec wystawił ucztę z tej okazji, czemu dziwił się starszy syn. Ojciec wytłumaczył mu , że cieszy się z powrotu syna , który był jak umarły a teraz ożył. Ojcem jest w tej przypowieści Bóg, cieszący się z każdego nawróconego grzesznika. Inne znane przypowieści to : "O siewcy", " O miołosiernym samarytaninie", " O zagubioenj owcy". "O wdowim groszu", " O dobrej i złej budowie".

  1. "Bogurodzica" jako zabytek piśmiennictwa polskiego.

Ta najstarsza pieśń religijna, maryjna , stała się z czasem hymnem polskim. Jej powstanie określa się prawdopodobnie na I połowę XII w. Jan Długosz wspominał, ze śpiewano ją jako polski hymn bojowy przed bitwą pod Grunwaldem i Warną . Z kolei Jan Łaski umieścił we stępie do swojego zbioru praw Królestwa Polskiego tekst pieśni, co wskazuje na jej narodowy charakter. Jest ona tworem całkowicie oryginalnym, gdyż nie znaleziono jej łacińskiego pierwowzoru. Jej anonimowy autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater Bohater T. Różewicz Kartoteka, bohater główny; należy do pokolenia Kolumbów
Wygląd: Brak informacji w utworze, bohater niczym się nie wyróżnia, nie ma cech szczególnych, jest zwykły, przeciętny,...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
wykazał się podczas jej pisania dużą kulturą literacką, być może wzorowaną na hymnach grecko - bizantyjskich lub pieśniach ludowych.

Utwór zawiera trzy najstarsze osobliwości językowe : "Bogurodzica"- wyraz pochodzenia staro-cerkiewno-słowiańskiego, który na grunt polski trafił poprzez Czechy, oznacza matkę Boga i poza tą pieśnią nigdzie nie występuje. Inne archaizmy to "dziela"- przyimek o znaczeniu "dla" oraz "bożycze" - nieprawidłowo utworzony wyraz od "bożyc" - syn Boga.

Pierwsza zwrotka, będąca apostrofą do Maryi , jest modlitwa do niej o pośrednictwo między ludźmi a Jezusem. Druga strofa to prośba skierowana do Chrystusa , aby przez wzgląd na Jana Chrzciciela, zapewnił ludziom życie wieczne po śmierci. Kompozycja utworu jest przemyślana, bowiem owe prośby, które okazują się ideałami człowieka średniowiecza, można pogrupować od najbardziej ogólnej , o pozyskanie Chrystusa, o wysłuchanie, usłyszenie i spełnienie do szczegółowej o zasobne życie na ziemi i o życie w raju po śmierci. Pieśn składa się z dwóch strof o charakterze niesylabicznym, w której występują rymy wewnętrzne i zewnętrzne. Pojawia się także sporo przeciwstawień np. Maryja jest zarazem matką i panną. Po każdej zwrotce pojawia się refren pochodzenia greckiego - "Alleluja".

  1. Wzorce osobowe epoki średniowiecza i ich przykłady w literaturze.

Asceta, rycerz, władca to wzorce parenetyczne epoki średniowiecza. Asceta, to człowiek, który aby osiągnąć zbawienie rezygnuje ze wszelkich przyjemności życia na ziemi, medytując przy tym i umartwiając swoje ciało. Św. Aleksy był bardzo pobożny i całkowicie posłuszny swemu Panu- złożył śluby czystości, opuścił swoją żonę zaraz po ślubie, wyrzekł się majątku i rozdał go potrzebującym, unikał rozgłosu i chwały. Św. Szymon Słupnik to inny przykład średniowiecznego ascety , który zdecydowanie nie przystoi do współczesnych czasów. Za wzór rycerza mogą służyć Roland czy tez Lancelot albo Gallaad z "Opowieści o rycerzach okrągłego stołu". Rycerz , którego atrybutami były herb, zbroja , na czele swojej hierarchii wartości stawiał wierność Bogu, władcy oraz damie swojego serca i w ich obronie był zawsze gotów stanąć do walki. Polskim, słynnym rycerzem był Zawisza Czarny z Grabowa. Dziś rycerzy już nie ma ale pozostałościami z tamtych czasów są frazeologizmy : rycerskość wobec dam, wierność danemu słowu i pojęcie honoru. Z takim ideałem rycerza wieków średnich polemizuje w swojej powieści poetyckiej "Konrad Wallenrod " A. Mickiewicz. Karol Wielki, z francuskiego eposu "O rycerzach okrągłego stołu" może być przykładem ideału władcy. Warto także wspomnieć o Królu Arturze, Królu Marku , Bolesławie Chrobrym i Bolesławie Krzywoustym , o których pisze Gall Anonim w swojej kronice. Idealny władcy posiada podobne przymioty i wartości jak średniowieczny rycerz- najważniejsze stają się Bóg, ojczyzna a cechują go pobożność, mądrość, waleczność, kierowanie się zawsze dobrem kraju, tolerancyjność, sprawiedliwość oraz przebiegłość w stosunku do wroga i także gospodarność. Niestety , jak powszechnie wiadomo, średniowieczni władcy słynęli ze swojego okrucieństwa, jak król Artur, który posłał swą żonę na stos czy Bolesław Chrobry, który zniesławił księżniczkę Przecławę i ukarał swojego wroga długoletnim więzieniem. Późniejsza literatura często wracała do problemu idealnego władcy , np. Szekspir w swoich dramatach.

  1. Wartość utworów niezwykłego humanisty -Mikołaja Reja.

Rej urodził się w 1505r. a zmarł w 1569 . Jego utwory dotyczyły spraw polityki- unii, elekcji króla, organizacji sądownictwa i obrony kraju a także spraw związanych z religią. Tłumaczył wiersze i spalmy, stworzył i przełożył prozą "Psałterz Dawidów". W swoich traktatach uformował ideał szlachcica, uczył jak żyć na wsi i dbać o dobra powszechne. Często pojawia się też krytyka katolicyzmu. Dziełom towarzyszyło przeświadczenie, iż język polski jest zdolny wyrażać uczucia równie dobrze jak łacina, dlatego też on jako pierwszy tworzył literaturę w narodowym języku. Rej był w swoim czasie najbogatszym człowiekiem w Polsce ze swoimi dwoma miastami i dziewiętnastoma wsiami. Był także fundatorem kalwińskich szkół. Wydawać by się mogło że był to typowy przedstawiciel renesansu jednak nie do końca. Typowy humanista był wykształcony, znał języki obce, tudzież łacinę , Rej natomiast był samoukiem i studiował tylko rok na Akademii Krakowskiej. Posługiwał się językiem potocznym, gwarą i nią też pisane były jego utwory, przesiąknięte rubasznością i szczerością, co sprawiało wrażenie jego dorodności. Swoim utworom nie poświęcał wiele czasu- pisał dużo, szybko i łatwo. Jego satyra " Krótka rozprawa między trzema osobami : Panem, Wójtem i Plebanem" przedstawia trzy warstwy społeczne : szlachtę, duchowieństwo i chłopstwo, które żalą się i narzekają na swoje życie i problemy. Autor krytykuje w satyrze wady (a w szczególności gadulstwo) tych poszczególnych stanów społecznych . Utwór dawał jasno do zrozumienia, że nikt w ówczesnej Polsce nie był zainteresowany jakimikolwiek reformami a żadne opory i polemiki niczego nie są w stanie zmienić.

Inne dzieło " Żywot człowieka poczciwego", ukazujący ideał epoki szlachcica i jednocześnie ziemianina gospodarującego na ziemi , wskazywał na następujące wartości, które zdaniem autora winny kształtować każdego obywatela, a mianowicie :sprawiedliwość, uczciwość, skromność, pracowitość, umiłowanie ojczyzny. Tym samym autor zdecydowanie idealizował życie na wsi .

  1. Fraszki Jana Kochanowskiego i ich żartobliwy oraz refleksyjny stosunek do świata.

Człowiek renesansu był wszechstronnie wykształcony i posiadał duże poczucie humoru humanisty. Taki właśnie wizerunek człowieka renesansu dawały "Fraszki" Jana Kochanowskiego. Fraszka jest utworem o charakterze żartobliwym o różnej tematyce ( frasca z łac. oznacza gałązkę). Można je podzielić na trzy podstawowe grupy. Do pierwszej zaliczymy żarty i dowcipne anegdoty, zainspirowane życiem codziennym oraz wierszyki ukazujące biesiadowanie i zabawy, np. "O doktorze Hiszpanie".

Wiersze traktujące o miłości i innych uczuciach zaliczymy do grupy drugiej , gdzie liczne są erotyki .Pojawiają się też fraszki, w których poeta zwraca się do swoich przyjaciół, np. "Do Hanny". Refleksje o egzystencji i jej sensie Kochanowski zawarł w innej grupie tematycznej swoich fraszek. Przykładem takowej może być " O żywocie ludzkim". W tych utworach Kochanowski jawi się nam jako filozof, ale taki , który nie narzuca się czytelnikowi i postępuje przy tym zgodnie z istotą fraszki , określonej w autotematycznej " Na swoje fraszki". Przedsawiają one życie polskiej szlachty w XVI wieku i choć często jest to obraz śmieszny ,ukazany w krzywym zwierciadle, to jednak zawsze jest on pełen życzliwości i uśmiechu dla ludzi i dlatego pomimo ,że wiele fraszek ma na celu wytykanie powszechnych wad to czyni to bez złośliwości . Trzeba jednak zaznaczyć ,że zdarzają się jednak wiersze, w których poeta żartuje sobie z wyglądu i charakterystycznych cech znanych mu osób. Na uwagę zasługuje także fakt, że oprócz uwag dotyczących otaczającego go świata , Kochanowski zawarł w nich siebie samego i była to niezwykła sztuka.

Ze względu na tematykę wyróżniamy fraszki : miłosne, filozoficzno- refleksyjne, autobiograficzne, obyczajowe, patriotyczne.

Miłosne- "Do Hanny", "O miłości",

Filozoficzne- "O żywocie ludzkim".

Obyczajowe- "O doktorze Hiszpanie", "O kaznodziei", "Na nabożną"

Patriotyczne- "Na sokolskie mogiły"

Autotematyczne- "Nazwy księgi", "Do fraszek"

Autobiograficzne- "Do gór i lasów"

  1. Stoicyzm i epikureizm w refleksjach o ludzkim życiu, na podstawie pieśni Jana Kochanowskiego.

Te dwie doktryny filozoficzne swą genezę mają w starożytności. Stoicyzm cechuje człowieka zrównoważonego w każdej sytuacji, zdystansowanego wobec skrajności życiowych.

Z kolei wg filozofii epikurejskiej warunkiem osiągnięcia szczęścia jest unikanie cierpienia i dążenie do przyjemności duchowych i cielesnych. Kochanowski swoje pieśni wzorował na klasycznych " carmine" Horacego. Zarówno u antycznego poety jak i Kochanowskiego w pieśniach przejawiają się motywy epikurejskie i stoickie , często połączone ze sobą, np. Pieśń IX z Ksiąg Wtórych "Nie porzucaj nadzieje" ,zawierająca elementy filozofii stoickiej, Pieśń IV z Ksiąg Pierwszych "Chcemy siebie być radzi", która podejmuje tematykę biesiadną i postuluje zabawę przy winie i muzyce bo niewiadomo co nas czeka kolejnego dnia. Poeta dochodzi do wnioski, że nasze życie toczy się różnie i dlatego trzeba podchodzić do niego ze spokojem i umiarem, zachowując przy tym poczucie własnej wartości moralnej.

  1. "Treny " Jana Kochanowskiego i kryzys wiary i światopoglądu w nich ukazany.

Cykl ten składa się z 19 utworów gdzie treny I, II przedstawiają temat Urszulki, treny III- VIII ukazują ból ojca po stracie córki, treny IX- XI są świadectwem zachwiania jego światopoglądu a od trenu XII następuję wyciszenie się i szukanie wytłumaczeń zaistniałej sytuacji. Geneza cyklu wiążę się ze śmiercią dwu i pół letniej córeczki Kochanowskiego ,Urszuli. W tym momencie runął cały wyznawany przez niego dotychczasowy system wartości filozoficzno - moralnych, jego wiedza, doświadczenie i poglądy , przeświadczenie ,że rozumem jest w stanie opanować nieszczęścia i troski, które okazały się mrzonką, czymś bezużytecznym wobec sytuacji śmierci własnego dziecka. Kryzys ten najpełniej widoczny jest w trenach X, XI, XI kiedy po załamaniu się filozofii stoickiej, pojawiła się wątpliwość czy wykształcenie, mądrość dają zbliżenie się do tajemnicy życia i śmierci. W końcu pojawią się zwątpienie w istnienie Boga i życie wieczne- poeta pyta " Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest". Poecie- filozofowi ostatecznie udaję się dźwignąć z tego kryzysu o czym świadczy ostatni , XIX tren. Zdołał odbudować wiarę w Boga i samego siebie. Jego Chrystianizm polegał na życiu zgodnym z życiem prawdziwego człowieka, w którym ból , płacz, cierpienie są konieczne ale jeszcze bardziej konieczne jest życie pomimo tego, że się zdarzają.

  1. Dramat szekspirowski i jego wyznaczniki.

a). Złamanie zasady trzech jedności - czasu, miejsca, akcji

- miejsca - Wrzosowiska, Zamek Dunkana, Zamek Makbeta, las (miejsce, gdzie Malcolm i jego wojska oblegają zamek Makbeta)

- czasu - kilkanaście dni ( zdarzają się luki czasowe)

- akcji - w "Makbecie" można wyróżnić trzy wątki: polityczny; psychologiczny- motywy postępowania Makbeta i Lady Makbet ; fantastyczny - obecność zjaw.

b) Brak chóru zrekompensowany monologiem głównego bohatera.

- Makbet i jego dwa monologi : pierwszy, gdy rozważa, czy zdolny byłby do morderstwa, drugi, w momencie utraty sensu życia, po czym następuje refleksja nad sobą samym, jak się zmienił.

c) złamanie zasady decorum- Szekspir wprowadził do tragedii sceny komiczne

e. Nieprzeciętni bohaterowie, cechujący się głębią przeżyć , którym cierpień dostarczają rozmaite konflikty , w które są uwikłani.

e) Psychologizm postaci, wnikanie w ich uczucia, duszę , zmienność nastrojów.

f) Z jednej strony ukazanie gromu zła ,a z drugiej godności ludzkiej.

g) Duże znaczenie monologów, ukazujących rozmaite uczucia szarpiące bohaterów

h. Wprowadzanie scen zbiorowych (uczty, bitwy) oraz tła akcji w postaci przyrody i towarzyszącymi jej zjawiskami atmosferycznymi.

i) Sceny grozy i niesamowitości, potęgowane przez zjawiska atmosferyczne

j) Wprowadzenie na scenę duchów, zjaw i istot fantastycznych

k) Nagromadzenie metafor, patetycznych przemówień i porównań

l. Stosowanie wiersza białego , czyli nie posiadającego rymu.

  1. Makbet lub jego żona i ich psychologiczny portret.

Makbet, kuzyn króla Dunkana, jest wodzem szkockich wojsk, charakteryzującym się męstwem, odwagą i umiejętnością podejmowania szybkich i słusznych decyzji ,dzięki czemu ma już na koncie wiele wojskowych zwycięstw i cieszy się opinią honorowego żołnierza i szlachcica. Jednak po przepowiedniach czarownic odnośnie objęcia przez niego władzy ujawnia się jego druga natura. Jego pragnienie zostania królem jest potęgowane argumentami żony , która popycha go do zbrodni na królu Dunkanie i tym bardziej jest to potworna zbrodnia bo dokonana na człowieku najważniejszym w państwie. Niestety, jedna zbrodnia pociąga za sobą kolejne i Makbet pokonawszy Dunkana musi pozbyć się dziedzica tronu Malkolma, następnie swojego przyjaciela, który słyszał przepowiednię. Morderstwa te jednak odbijają się na psychice Makbeta, który z czasem popada w szaleństwo, ma przywidzenia i tym bardziej rośnie jego przerażenie. To właśnie zjawy zamordowanych przez niego osób i jakieś tajemnicze głosy przepowiedziały jego zgubę. Bohater ten przez cały czas posiada wolną wolę- wybiera drogę zbrodni, na końcu której czeka na niego śmierć, która z jednej strony jest jego karą a z drugiej wyzwoleniem od dręczących go widzeń i obsesji. Zostaje on zabity przez Makdufa, kierującego się chęcią zemsty na zbrodniarzu.

  1. Wiersze J. A. Morsztyna oraz ich tematyka, nastroje i koncepty na przykładzie utworów " O swej pannie" i "Cuda miłości".

Poezja dla tego nieprzeciętnego, wykształconego artysty , dworzanina, była zajęciem mającym na celu rozweselanie przyjaciół i towarzyszy zabaw. Jego twórczość inspirowana była szkołą marinistyczną ( inna nazwa konceptyzm) stworzoną przez włoskiego poetę Giambatistę Marino, jednak polski twórca nie naśladował włoskiego artysty a stosował podobnie jak on metody twórcze ,mające na celu zadziwienie, zszokowanie odbiorcy głównie poprzez wyszukaną formę, gdyż treść była drugorzędna sprawą. Tematyka wierszy Morsztyna , podobnie jak innych poetów dworskich, oscylowała wokół wątku miłości, kobiet, choć zdarzały się stosunkowo odmienne jak "Nagrobek perlisi" traktujący o piesku. Takie środki stylistyczne jak anafory, paradoksy, oksymorony, hiperbole, gradacje, inwersje czy też puenty w zakończeniach utworów były często przez niego stosowane. Sonet "Do trupa" jest, dla przykładu, oparty na kontraście- paradoksie , gdzie koncept polega na zestawieniu sytuacji w jakiej znajduje się człowiek zakochany z sytuacją trupa. Okazuje się ,że w lepszym położeniu jest trup , który nie cierpi a zakochany owszem i to z powodu miłości. "Cuda miłości" są sonetem o charakterze refleksyjno- filozoficznym, gdzie osoba mówiąca szuka powodów paradoksalnej sytuacji , w której żyje pomimo tego, że nie ma już serca. Miłość okazuje się uczuciem nie podlegającym logice. Puenta wiersza wyjaśnia , że źródłem wszystkich cierpień są urokliwe oczy dziewczyny, na które nie sposób nie patrzeć.

15. Molier i jego komedie charakteru.

Moliera uważa się za twórcę nowożytnej komedii , która charakteryzuje się łączeniem różnych typów tego gatunku- są to zarazem komedie charakteru jak i intrygi , farsy. Zmysł obserwacji, którym wyróżniał się artysta, daje się odczuć podczas analizy jego utworów, w których dominują prawidła psychologii, obyczajowości i społeczności Francji XVII wieku. Takie wady jak obłuda religijna ("Świętoszek"), naiwność, głupota ludzka oraz skąpstwo ("Skąpiec") są częstymi tematami jego dzieł. "Świętoszek" ukazuje typową rodzinę mieszczańską i jej rozkład, którego sprawcą jest bohater , który jednej strony jawi nam się jako świętoszek a z drugiej obłudnik. Postaci molierowskie są skomplikowane jak każdy człowiek ,np. obłudny Tartuffe i to skomplikowanie sprawia, że każdy z bohaterów Moliera nabiera cech indywidualnych. I na tym też polega mistrzostwo Włocha, iż pokazując tak zindywidualizowanych ludzi XVII wieku, stały się one jednocześnie typami uniwersalnymi. Pokazuje mieszczan i arystokrację jako zarozumiałych pyszałków, głupców, spryciarzy, egoistów i też ich przeciwieństwa - ludzi szlachetnych i mądrych. Bohaterowie ci więc stwarzają razem obraz społeczeństwa XVII wiecznego i jednocześnie galerię wiecznych typów. Ciekawym chwytem stosowanym przez artystę jest także uwydatnienie zabawnych cech swoich bohaterów i refleksja towarzysząca ukazywaniu tych cech i zachowań, pozwalająca się domyślać poważnych skutków ich nawet najdrobniejszych występków. To sprawia ,że uchwytna jest ukryta głębia i wewnętrzna powaga przebijająca z jego utworów .

16.Idealistyczne i realistyczne ujęcia wsi w literaturze staropolskiej.

Postrzeganie wsi w literaturze staropolskiej odbywało się dwoma torami. Pierwszy miał na celu idealizowanie jej, ukazywanie uroków życia na wsi, drugi natomiast przedstawiał wieś prawdziwą, jej rzeczywisty stan. Jan Kochanowski zdecydowanie szedł tym pierwszym torem. Napisany przez niego cykl "Pieśń Świętojańska o sobótce" , składający się z 12 utworów ,sławi uroki życia w ziemiańskiej arkadii. Sobótka jest świętem przypadającym na dzień św. Jana, zawierającym pierwiastki pogańskie w związku z kultem ognia i wody. Według poety człowiek żyjący na wsi egzystuje uczciwie, pobożnie , świątecznie oraz dostatnio. Widzi w niej same zalety , wskazując przy tym na oracza, który wykonuje swą pracę z uśmiechem na twarzy. Innym razem wieś jawi się jako oaza spokoju, dająca bezpieczeństwo i natchnienie do twórczości , jak we fraszkach, np. " Na dom w Czarnolesie", "Na lipę", " Na zdrowie".

"Satyra na leniwych chłopów" jest najwcześniejszym utworem traktującym o wsi . Anonimowy autor, z pewnością szlachcic narzeka w nim na pańszczyźnianych chłopów, którzy unikają pracy i co więcej psują narzędzia rolnicze aby nie pracować. Z pewnością nie jest to obraz sielankowy. Rej w swoim utworze "Żywot człowieka poczciwego" ukazał idylliczny charakter wsi natomiast "Krótka rozprawa między trzema osobami : panem , wójtem a plebanem" ujmuje wieś w kategoriach realistycznych. O wsi pisał także Szymon Szymonowic, żyjący na przełomie XVI i XVII wieku. Jest on autorem sielanek, czyli utworów podejmujących tematykę wiejską, ze słabo rozwiniętą akcją z dużą ilością opisów i piosenek.

Sielanki dzielimy na realistyczne, ukazujące prawdziwe życie chłopów i konwencjonalne (umowne) , idealizującą wieś. "Żeńcy" Szymonowica to sielanka realistyczna, natomiast "Kołacze" konwencjonalna. "Żeńcy" przedstawiają tragizm losu chłopa pańszczyźnianego z początku XVII wieku. Bohaterki utworu, Oluchna i Pietrucha, odrabiają pańszczyznę ,przeklinają swój los i widzą jak ekonom pastwi się nad Maruszką, która nie radzi sobie z tempem pracy po przebytej chorobie. Przyglądające się jej niewiasty maja świadomość ,że i je może spotkać podobny los. To kwestia doświadczeń sprawia ,że czasem wieś ukazana jest jako arkadia, dająca radość a czasem wiąże się z przykrościami związanymi z ciężką pracą.

17. Literatura polskiego oświecenia i jej najważniejsze prądy artystyczne na podstawie przykładów.

Klasycyzm to główny nurt w literaturze oświecenia, choć sentymentalizm, okazał się równie istotny. Pojawiało się także rokoko ale jest to schyłek baroku. Klasycyzm oświeceniowy podlegał celom dydaktycznym. Cechowały go prostota, jasność, harmonia i dbałość o czystość języka. Uprzywilejowanymi gatunkami literackimi były w tym czasie bajka, satyra, komedia polityczna i poemat heroikomiczny. Jego przedstawicielami byli Ignacy Krasicki, Julian Ursyn Niemcewicz, Franciszek Zabłocki.

Literackie przykłady:

- bajki Krasickiego: "Szczur i kot", "Dewotka", "Malarze", "Groch przy drodze", "Jagnię i wilki"

- satyry Krasickiego: "Żona modna", "Do króla", "Pijaństwo"

- poematy heroikomiczne: "Monachomachia"

- komedie: "Powrót posła" J.U. Niemcewicza

Sentymentalizm był kierunkiem nakierowanym na kult uczuć, postulujący w powrót do życia w naturze i przeciwstawiał się oświeceniowemu racjonalizmowi. Nazwa nurtu ma swą genezę w powieści Sterna "Podróż sentymentalna" a głównym przedstawicielem tego nurtu był J.J. Rouse. Typowe dla sentymentalizmu były sielanki i powieści sentymentalne. Na polskim gruncie reprezentowali go : Franciszek Karpiński: "Do Justyny", "Tęskność na wiosnę", "Laura i Filon" , Franciszek Kniaźnin, Wojciech Bogusławski.

18. Charakterystyka Charakterystyka zestawienie cech charakterystycznych osoby lub rzeczy, analiza, interpretacja, oddanie (w dziele naukowym, artystycznym) cech zewnętrznych i wewnętrznych osoby, postaci literackiej, zjawiska itp.
...
Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
najpopularniejszych gatunków literackich oświecenia.

"Ridento castigare mores" to łacińskie przysłowie, które oznacza "Śmiechem naprawiać obyczaje". Epoka oświecenia, której towarzyszyło to hasło preferowała takie formy literackie, które łączyły komizm z moralistyką, dydaktyzmem. Do takich gatunków należały : bajka, satyra, komedia , poemat heroikomiczny, powieść. Bajka Bajka gatunek literatury dydaktycznej; utwór pisany prozą lub wierszem, którego bohaterami są najczęściej zwierzęta, ludzie bądź przed- mioty. Przedstawiona w bajce historia jest pretekstem do wypowiedzenia... Czytaj dalej Słownik terminów literackich jest utworem z pogranicza epiki i liryki, o charakterze dydaktycznym, stworzonym przez Ezopa, której bohaterami są najczęściej zwierzęta , rzadziej rośliny czy ludzie. Charakteryzuje się alegorycznością- tzn., że określone postaci bajki mają inne, alegoryczne znaczenie, często reprezentują określone typy ludzkie, np. wół to pracowitość, osioł to upór, sowa- mądrość, lis- chytrość, jagnię- naiwność i niewinność, wilk- zło i siła. Bajki dzielimy na epigramatyczne, krótkie zwięzłe oraz dłuższe (opisowe) o charakterze narracyjnym z fabułą i tłem akcji. W kompozycji bajki wyróżniamy wprowadzenie do tematu i krótki opis zdarzenia.

W bajce Krasickiego "Szczur i kot" bohaterem jest szczur , siedzący podczas nabożeństwa na ołtarzu. Czuje się dumny z tego powodu lecz niestety nie zauważył w porę kota. Jego zadufanie w sobie sprawiło, że został pożarty przez większe zwierzę bo nie był ostrożny. Morał bajki zawierający przestrogę, iż pycha , zarozumiałość i zbytnia pewność siebie stają się przyczyną zguby , odnosił się do polskiej szlachty, która zbyt pewna siebie nie zauważyła niebezpieczeństwa w postaci rozbiorów.

W innej bajce pt. "Dewotka" Krasicki demaskuje fałszywą pobożność. Ukazana jest w niej kobieta żarliwie się modląca i w tym samym czasie będąca niemiła dla swej służącej . Nasuwa się więc pytanie czy pobożność polega tylko i wyłącznie na odmawianiu pacierza.

Ignacy Krasicki jako pierwszy polski twórca użył formy poematu heroikomicznego, który jest utworem parodiującym poematy heroiczne , takie jak "Iliada" i podobnie jak one pisany jest podniosłym , patetycznym, stylem. "Monachomachia" Krasickiego ukazuje rywalizację dwóch zakonów i opiera się ma dwóch stałych elementach eposu , tzn. narady i bitwy.

19. Prawda o sarmatyzmie w barokowych utworach i komedii "Powrót posła" J.U. Niemcewicza.

Sarmatami określamy starożytną ludność rycerską, która zamieszkiwała tereny polskie. Odznaczali się oni walecznością i bohaterstwem. Szlachta polska XVII miała przeświadczenie o swoim pochodzeniu od tego właśnie rodu i przypisywała sobie ich niezwykłe zalety, co zapewniało im poczucie wyjątkowości i wyższości oraz podnosiło ich ambicje. Niestety w praktyce było inaczej ,ponieważ typowy siedemnastowieczny szlachcic był awanturnikiem i pijakiem choć z pewnością mieli także zalety w postaci przywiązania do tradycji, religijności i kultu Matki Boskiej czy gościnności i oratorstwa. Szkoda tylko, że z czasem z tych zalet wynikły wady takie jak kosmopolityzm, ksenofobia, nietolerancja w stosunku do innych niż katolicyzm wyznań , pijaństwo przy okazji świętowania wszystkich rocznic, gadulstwo.

Sarmatów ukazywali w literaturze XVII Jan Chryzostom Pasek w "Pamiętnikach" czy Wacław Potocki w "Pospolitym ruszeniu", gdzie autor ukazuje obóz wojskowy zaatakowany przez Kozaków. Ukazana szlachta dba tylko o własne potrzeby i nic innego jej nie obchodzi do tego stopnia, że Doboszowi , który budzi ich i wzywa do walki ,grozi śmiercią.

W "Powrocie posła" Niemcewicz przedstawia karykaturę Sarmatów, reprezentowanych prze starostę Gadulskiego. Akcja Akcja papier wartościowy będący dowodem udziału jego właściciela w spółce akcyjnej. Posiadanie akcji upoważnia właściciela do głosowania na zebraniach akcjonariuszy oraz do uzyskiwania dywidendy,... Czytaj dalej Słownik geograficzny tej XVII wiecznej komedii politycznej rozgrywa się podczas obrony sejmu czteroletniego. Sama intryga komedii jest nie istotna ,natomiast najważniejsze staje się zestawienie poglądów politycznych dwóch stronnictw : patriotycznego i konserwatywnego. Ludzie pokroju Gadulskiego chwalą się swoim brakiem wykształcenia, głupotą i fanatycznym przywiązaniem do dawnych przywilejów szlacheckich, jak liberum veto, wolna elekcja czy konfederacja. Sam o sobie mówi : " Ja co nigdy nie czytam, lub przynajmniej mało, wiem ,że tak jest najlepiej jak dawniej bywało". Poza tym jest zdania, iż Polska powinna zawierać sojusze z państwami położonymi daleko od niej. W parze z tymi cechami idzie także kłótliwość. Jest on Sarmatą w negatywnym tego słowa znaczeniu, który jest w stanie poświęcić swoją córkę Szarmanckiemu, który jest w stanie wsiąść ją za żonę pomimo braku posagu.

20. Obserwacja i demaskowanie wad Polaków XVIII wieku w twórczości Ignacego Krasickiego.

Ten wybitny oświeceniowy twórca i biskup warmiński nazwany został księciem poetów. Poczuwał się do roli wychowawcy społeczeństwa , które baczenie obserwował i krytykował ale po to by dbać o jego morale, kształtować. Walkę z zacofaniem, ciemnotą, fałszywym patriotyzmem, podejmował w swoich satyrach, bajkach i powieściach oraz poematach heroikomicznych, gdzie da się zauważyć dbałość o język poetycki i zwalczanie naleciałości obcych. Powieść "Mikołaja Doświadczyńskeigo przypadki" ma formę pamiętnikarską a spełniać miała cele dydaktyczne. Doświadczyński wyjeżdża do Francji lecz tam miast się uczyć roztrwania majątek rodziców , płynie statkiem, który rozbija się i bohater trafia do idealnego społeczeństwa, gdzie poddaje się procesowi reedukacji. Następnie wraca do Polski i wiedzę nabytą w tym społeczeństwie chce realizować w praktyce- uwalnia swoich chłopów z poddaństwa.

Gatunek literacki nazywany satyrą, wyraża krytyczny stosunek autora do przedstawianej rzeczywistości i na celu stawia sobie ośmieszenie danego negatywnego zjawiska jednak nie w postaci konkretnej osoby. Krasicki jest autorem 22 satyr. Jedną z nich jest "Do króla".

21.Romantyzm i jego charakterystyczne gatunki literackie.

Gatunkami cenionymi w romantyzmie są :

- ballada, zawierająca elementy folkloru

- powieść poetycka, której twórcą jest George Byron

- poemat dygresyjny

- sonet

- dramat romantyczny

- romantyczna epopeja narodowa

Powieść poetycka , jest gatunkiem uformowanym w epoce romantycznej i powstała z połączenia epiki z liryką. Powieść poetycką wyróżniają:

1. Fragmentaryczna, tajemnicza fabuła

2.Fabuła staje się pretekstem do prezentacji wyznań lirycznych, dzięki czemu narracja staje się subiektywna i dystans pomiędzy bohaterem a narratorem zanika

3.Narracja nie chronologiczna, której tok jest nierównomierny.

4. Nagromadzenie refleksji lirycznych, wywołujących pewien nastrój, oddziałujących na psychikę odbiorcy.

5. Synkretyzm rodzajowy ( pomieszanie elementów epiki, liryki i dramatu).

6. Niezwykłość i tajemniczość, wzmożone przez orientalizm i historycyzm

7. Bohater naznaczony samotnością, tajemniczością o bogatym życiu wewnętrznym.

Rok wydania "Ballad i romansów" Mickiewicza w 1822 r. jest umowną data rozpoczynającą polski romantyzm. Przed polskim wieszczem ballady pisał Goethe. Ballada jest formą synkretyczną, opierającą się na motywach ludowych , w której bohaterami często są istoty fantastyczne , gdzie świat realistyczny miesza się z irracjonalnym. Ballada wyróżnia się także nastrojem grozy, obecnością fabuły i narratora.

Przykładem powieści poetyckiej jest "Konrad Wallenrod" Mickiewicza.

Dramat romantyczny i jego wyznaczniki na przykładzie "Dziadów" :

-złamana zasada trzech jedności: czasu- Zaduszki, scena w Wigilię świat Bożego Narodzenia, widzenie ks. Piotra w Wielkanoc; miejsca- w Wilnie, Warszawie, pod Lwowem, ; akcji - wątek polityczny , związany z martyrologią polskiej młodzieży( proces Filomatów i Filaretów), losy Konrada, watek fantastyczny, ocena społeczeństwa polskiego i rosyjskiego oraz mesjanizm ( "Polska Chrystusem narodów")

-sceny zbiorowe, np. bal u senatora, scena więzienna

-monologi bohatera ( wielka improwizacja)

-bohater jest jednostką indywidualną, jest reprezentantem odpowiedzialnym za cały naród.

-świat rzeczywisty jest równy światu fantastycznemu

-niesceniczność dramatu ( trudności związane z wystawieniem utworu na scenie)

-otwartość kompozycji, losy bohatera często nie są wyjaśnione

-muzyczność, np. w widzeniu ks. Piotra w tle śpiewają aniołowie "alleluja"

22. Bohater romantyczny w literaturze polskiej i powszechnej.

Bohaterami romantycznymi są m.in. : Konrad Wallenrod i Jacek Soplica . Wallenrod jest postacią tajemniczą, wyalienowaną, odważną a przy tym wrażliwym, honorowym patriotą. Mimo przeżywanej miłości musiał z niej zrezygnować. Poza tym cechują go bunt, mściwość i podstępność oraz przebiegłość i duma , czyli jego druga natura. Ma też skłonności do alkoholu, ponure uosobienie, zawsze pogrążony jest w myślach z powodu rozterek i dylematów. Literatura romantyczna ukształtowała kilka typów bohaterów. Należą do nich : bohater werterowski ( termin z "Cierpień młodego Wertera"), bajroniczny ( G. Byron "Giaur"), wallenrodyczny ( "Konrad Wallenrod" i "Kordian"), czyli bohater - spiskowiec, który za pomocą nieetycznych środków zmierza do osiągnięcia swojego celu. Kolejny typ bohatera to prometejski, np. Konrad z III cz. "Dziadów". Można wyróżnić też typ społecznika, świadomego konieczności zaangażowania w walkę ogółu społeczeństwa a nie tylko jednej warstwy, np. Jacek Soplica.

Cechy bohatera bajronicznego, na podstawie "Giaura" :

- tajemniczość, brak imienia

-bunt i pogarda wobec rzeczywistości

- sprzeciw wobec zastanym normom ( miłość do żonatej kobiety Leilii, która za zdradę została utopiona. Giaur w ramach zemsty morduje cały dwór męża kobiety a potem znajduje schronienie w klasztorze).

- samotność

- jego wybranka była obiektem jego kultu, idealizacji

-determinowany przez wielkie namiętności, jak miłość, zemsta, zazdrość

-odwaga, duma, porywczość, gwałtowność

- głęboka wiara

Bohater bajroniczny okazuje się niezmiernie skomplikowaną, niezwykłą postacią, którą trudno jednoznacznie ocenić.

23. Motyw przemiany wewnętrznej jako element specyficzny dla polskiego romantycznego bohatera.

Motyw przemiany jest stosowany stosunkowo często w naszej rodzimej literaturze i zwykle jest ona podkreślona przybraniem innego imienia. Takiej przemianie ulegli :

-Konrad Wallenrod ( wcześniej Walter Alf)

-Konrad ( wcześniej Gustaw)

-ks. Robak ( wcześniej Jacek Soplica)

-Kordian ( przeszedł przemianę na szczycie Mont Blanc)

Przemiana Konrada następuje wtedy kiedy przełamuje swoje rozterki moralne i postanawia działać za pomocą podstępu i zdrady. Gustaw zmienia się w Konrada w III części "Dziadów" , w prologu, kiedy więzień pisze na ścianie w celi "Umarł Gustaw, narodził się Konrad". Wcześniej Gustaw był typowym romantycznym kochankiem, nieszczęśliwe zakochanym w kobiecie, która wybrała innego i wtedy tez stracił on sens swojego życia. Powrót do życia zapewniło mu zaangażowanie w sprawy wyzwolenia ojczyzny. Jacek Soplica włożył habit i został emisariuszem po tym jak popełnił przypadkowe zabójstwo na Stolniku Horeszko i został posądzony o spisek z moskalami. Stał się pokornym, skromnym patriotą, pragnącym zorganizowania powstania na Litwie. Bohater Słowackiego - Kordian przemianę przeżywa na górze Mont Blanc, po tym jak przeżył wiele rozczarowań w życiu i uznał je za puste.

24. "Szczęścia w domu nie zaznał, bo go nie było w ojczyźnie"- o tragizmie Konrada Wallenroda.

Tragizm jest taką kategorią estetyczną, która zestawia ze sobą równorzędne racje. Jednak

obie te racje są tragiczne i wiążą się z tragicznymi sytuacjami, z których nie ma żadnego dobrego wyjścia, bowiem każde przynosi nieuchronną klęskę bohatera. Takim tragizmem naznaczony był los Konrada Wallenroda. Wiedzie spokojny żywot u boku swej żony Aldony, nie czuje się jednak spełniony, gdyż mając świadomość, że ojczyzna jest niespokojna, dręczą go wyrzuty sumienia odnośnie tego , że jej nie broni ,kiedy Krzyżacy ją grabią. To właśnie naród krzyżacki wychował Wallenroda .Znał zatem ich słabe punkty oraz metody walki i postanowił to wykorzystać, rezygnując z kodeksu rycerskiego i niestety do końca życia nie będąc przez to szczęśliwym i spokojnym. Wszystko to sprawiło ,że w końcu popadł w alkoholizm Alkoholizm nałogowe picie alkoholu; choroba powstająca na skutek nadużywania napojów alkoholowych.
Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
aby zapomnieć o przytłaczającym go fakcie ,że postępuje nieetycznie. Koniec jego życia zwieńczyła samobójcza śmierć gdyż chciał ochronić resztki honoru. Wcześniej uzgadnia ze swoją żoną, że ona też ma w ten sposób zakończyć żywot kiedy zgaśnie lampa, będąca umownym sygnałem. Jego losy kończą się zatem tragicznie.

25. A. Mickiewicz i jego twórczość bazująca na motywach ludowych.

Romantyzm ukazywał ludowość z dwóch perspektyw. Przede wszystkim literatura tego okresu stosowała i czerpała z motywów folklorystycznych ale także ludowość wiązała się z działalnością poszukiwawczą zmierzającą do wiernego zbierania tworów i obyczajów ludowych (działalność Oskara Kolebergera). Motywy ludowe do literatury wprowadzał Mickiewicz. W 1822 roku wydał tom poezji zawierający ballady i romanse, oparte na źródłach folklorystycznych. Fabuła ballady była jak najbardziej uproszczona w celu ukazania ludzkich prawideł rządzących światem i ich wartości moralnych. Akcja tego typu utworów toczyła się na wsi a ich bohaterami byli prości wieśniacy lub mieszkańcy dworu. Pojawiają się także postaci fantastyczne , takie jak : rusałki, świtezianki i duchy, które tworzą nastrój grozy , przerażenia i tajemniczości w utworze. "Świtezianka" opowiada o skutkach łamania przysięgi miłosnej. Inna ballada, zatytułowana "Rybka" mówi o paniczu, który po uwiedzeniu wiejskiej dziewczyny, zostawił ja dla innej , bogatszej. Cześć III "Dziadów" także zawiera pierwiastki folklorystyczne, przejawiające się w przedstawieniu święta wywoływania duchów w Zaduszki w cmentarnej kaplicy. Zgromadzeni tam wieśniacy wzywają poszczególne duchy i pytają o przyczynę niemożności dostania się ich do nieba. Dzieci Józia i Rózio reprezentują grzechy najlżejsze. Ich winą było brak trosk za życia bowiem zgodnie z przeświadczeniem romantyków prawdziwy , pełny człowiek musi zaznać na ziemi oprócz szczęścia także chwil goryczy, cierpienia i bólu. Zosia jest kolejnym duchem, której grzech polegał na tym ,iż za życia nikogo nie pokochała, mimo że rozkochała w sobie wielu mężczyzn.

Do życia bowiem potrzebna jest także miłość. Widmo złego pana ,które pojawia się na końcu , jest reprezentantem najcięższych grzechów, polegających na okrucieństwie i braku serca. Dlatego też trzeba mieć to serce , aby być prawdziwym człowiekiem.

26. Podróże kształcą. Problem przedstaw w świetle "Kordiana" i na podstawie własnych doświadczeń.

Motyw podróży prezentuje "Kordian" i jego akt II, przedstawiający głównego bohatera w różnych europejskich miastach. Jednak podroż ta nie jest typową, turystyczną lecz ma charakter edukacyjny- Kordian jako wędrowiec i pielgrzym pragnie poznać ludzi i tam osiąga swój cel. Pierwszym miastem w podróży jest Londyn, gdzie w parku podczas rozmowy z dozorcą , który sprzedaję pozycję społeczną za pieniądze, uświadamia sobie , ze świat pogrążony jest w materializmie i to pieniądze są najwyższą wartością ludzi. W Dover podczas lektury "Króla Leara" Szekspira stwierdza, że na próżno szukać uczuć idealizowanych w książkach - świat okazuje się bezduszny. Następnie nasz bohater zjawia się we Włoszech u boku Wioletty. Kordian postanawia wystawić jej uczucia na próbę, oznajmiając jej , iż stracił swój majątek. Okazało się, że "miłość" Wioletty była warunkowana pieniędzmi Kordiana. Dochodzi więc do kolejnego przykrego wniosku , iż nawet uczucia są w jego czasach kwestią ceny. Kolejne rozczarowanie spotyka go w Watykanie, kiedy licząc na błogosławieństwo Polski i jej planu zorganizowania powstania, papież krytykuje ów pomysł i nakazuje czcić prawosławnego cara. Nawet tak ważna postać jak papież, która wydawać by się mogła nieskazitelna w swym postępowaniu, utwierdza Kordiana w przekonaniu, iż w świecie nie liczy się wiara, intencje a polityka. Wnioski płynące z podróży bohatera są zdecydowanie pesymistyczne. Świat okazał się zły a ludzie obłudni, dla których wartością jest tylko i wyłącznie pieniądz. To wszystko wywołuje u niego głębokie rozczarowanie.

Podróże zagraniczne dają okazję do poznania kultury i tradycji ludzi. Dzięki nim zwiększamy nasze doświadczenie życiowe a poza tym mamy możliwość nauki języka.

27.Miłość w utworach romantyzmu.

Uczucie miłości stanowiło inspirację dla artystów wszystkich epok. Jednak romantyzm wykreował i utrwalił specyficzny jej rodzaj, a mianowicie miłości niespełnionej, nieszczęśliwej. Powodem jej było, tak jak w utworze "Cierpienia młodego Wertera" , nieodwzajemnione uczucia przez kobietę czy tez bariery społeczne jak w IV części "Dziadów".

Z kolei Konrad Wallenrod musi dokonać wyboru pomiędzy kobieta a służba dla ojczyzny. Jacek Spolica także przezywał cierpienia z powodu miłości. W przypadku Giaura ,uczucie dwojga kochanków było zakazane i w konsekwencji kochanka poniosła śmierć. Cierpienie i ból spowodowane tym uczuciem często pojawia się w życiu bohaterów na ich własne życzenie. Mickiewicz z kolei ukazał miłość spełnioną w "Panu Tadeuszu". Tadeusz musiał dokonać wyboru pomiędzy Zosia a Telimeną i w końcu wybrał Zosię. A . Fredro w swojej komedii " Śluby panieńskie" przedstawił dwie pary młodych ludzi, gdzie dwie panny składają śluby dotyczące tego, iż nigdy nie wyjdą za mąż. Albin Albin A. Fredro Śluby panieńskie, bohater drugoplanowy; zakochany w Klarze, parodia romantycznego kochanka
Wygląd: Pozuje na sentymentalnego kochanka - wciąż płacze, jest gotów na każde skinienie...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
darzy sympatią Klarę , jednak ta nie odwzajemnia jego uczuć. Dzięki intrydze Gustawa, która pozwoliła zerwać śluby panien, Klara wreszcie zaczyna interesować się Albinem a on sam zyskuje przychylność Anieli.

Komedia Fredry jest swoistą polemiką i rozrachunkiem z romantycznymi ideałami miłości wiecznie nieszczęśliwej. Przedstawia w ostateczności małżeńskie szczęście i odwzajemnioną miłość.

28.Poezja C.K. Norwida jako pomnik dla nieprzeciętnych jednostek.

Problematyka utworów Norwid często tyczyła się niezrozumienia przez ludzi współczesnych wybitnych indywidualności. Następujące utwory są swoistym rodzajem hołdu złożonego jednostkom wybitnym:

  1. "Fortepian Chopina"- wspomnienie ostatniej wizyty poety u Chopina
  1. "Do obywatela Johna Brown"- utwór w formie listu poetyckiego, skierowany do społeczeństwa amerykańskiego
  1. "Coś ty fanom zrobił Sokratesie?"- wymienia w nim różnych wybitnych ludzi, połączone faktem bycia wygnańcami, banitami a po śmierci ich zwłoki ekshumowano i przenoszono.
  1. "Bema pamięci żałobny rapsod"- poświęcony żołnierzowi Bemowi, który brał udział w powstaniu styczniowym i Wiośnie Ludów.

29. Program polskiego pozytywizmu i jego odbicie w literaturze tego okresu.

  1. Zaprzestano walki w imię romantycznych ideałów ponieważ oba powstania upadły i walka ta przyczyniła się do wielu nieszczęść.
  1. Scjentyzm- pokładanie ufności do nauki bazującej na doświadczeniu i racjonalizmie
  1. Praca organiczna- praca nad podniesieniem poziomu gospodarczego kraju
  1. Praca u podstaw- postulat podniesienia poziomu umysłowego klas najniższych i najbiedniejszych to znaczy ludu i biedoty miejskiej

6. emancypacja kobiet- nadanie im praw takich jak mężczyznom

  1. Asymilacja Żydów- akceptowanie ich przez większość społeczeństwa, np. "Mendel Gdański"
  1. Lojalizm wobec zaborcy- zakończenie okresu powstań i sprzeciwów zbrojnych.

Przykłady w literaturze.

-ABC..." Orzeszkowa -praca u podstaw (Joasia Lipska)

-Nad Niemnem" Orzeszkowa praca u podstaw i praca organiczna (Witold Korczyński)

-Emancypantki "Lalka" " Prusa-- praca u podstaw (Kiedy pomaga ludziom ubogim, mieszkańcom Powiśla)- praca organiczna (daje przykład, namawia innych, założył spółkę do handlu ze wschodem)

30. Nowela pozytywistyczna i jej tematyka, bohaterowie i poruszane problemy.

Nowela była najpopularniejszą formą literacką pozytywizmu gdyż jako jednowątkowy utwór doskonale realizowała propagandę pozytywistycznych programów. Utwory te poruszały rozmaite społeczne problemy, np.:

- problem rodzącego się polskiego kapitalizmu

- wykorzystywanie zacofania mieszkańców wsi przez jednostki bardziej wykształcone lecz kierujące się niemoralnymi środkami.

H. Sienkiewicz w swej noweli "Janko Muzykant" i "Antek" ukazał ciężką sytuację dziecka wiejskiego, które w żaden sposób nie mogło zrealizować swoich marzeń. Brak tolerancji i akceptacji Żydów w społeczeństwie polskim przedstawia nowela "Mendel Gdański".

31. Złożona postać Wokulskiego- romantyk czy pozytywista?

"Lalka" przedstawia nam Wokulskiego , 45 letniego kupca. Jest mądrym, wykształconym wdowcem ,który zakochuje się w kobiecie z innej klasy społecznej. Pomimo zauważania jej kokieterii w stosunku do innych mężczyzn , uczucia Stanisława nie zmieniają się. Jego życie składa się z pasm przeciwieństw i paradoksów. Jako naukowiec z zamiłowania, swoje pieniądze zdobyte w winiarni przeznacza na książki naukowe. Poczucie obowiązku wymusza na nim udział w powstaniu i kiedy zostaje zesłany na Sybir , zamiast pracować otrzymuje pozwolenie od rosyjskich uczonych, którzy zwrócili na niego swoją uwagę, aby zajmować się badaniami . Jego życie nie jest więc typowe dla powstańca. Dzięki swojej inteligencji jest w stanie poradzić sobie w życiu, zarobić pieniądze na wystawach a w obecności Izabeli nie potrafi być sobą do tego stopnia , że się jąka, co naturalnie wynika z faktu, iż jest w niej zakochany. Jest on postacią skomplikowaną- na poły romantykiem i pozytywistą

Romantyczne cechy przejawiają się w jego samotności, przyjaźni z Rzeckim ,patriotyzmie, poczuciu obowiązku, udziale w powstaniu, idealizowaniu kobiety, do której czuje ślepą, nieodwzajemnioną miłość. Warto także dodać , że przez nią usiłował popełnić samobójstwo.

Z kolei zainteresowanie nauką, pragnienie zdobycia wykształcenia, kontakty z naukowcami rosyjskimi, umiejętność robienia interesów czy działalność filantropijna wskazują na jego pozytywistyczne nastawienie do życia. Można próbować oceniać go z różnych perspektyw także z takiej, iż jako człowiek posiadający wiele talentów, niestety zmarnował je, co spowodowane było miłością do Łęckiej. To przecież z jej powodu wziął udział w powstaniu.

32. Henryk Sienkiewicz i jego dzieła.

Henryk Sienkiewicz stosował różnorodne gatunki literacki, tudzież nowelę pozytywistyczną , jak np. "Szkice węglem", "Latarnik", " Sachem", "Za chlebem" jednak głównie popularność swą zyskał dzięki powieściom historycznym "Quo Vadis", " Krzyżacy "i trylogii "Ogniem i mieczem", "Potop" , "Pan Wołodyjowski ". Dzieła te są swoistym połączeniem powieści dokumentalnej i walterskotowskiej a pisane były "ku pokrzepieniu serc". Powieści obyczajowe reprezentuje "Rodzina Połanieckich" a powieść przygodową "W pustyni i w puszczy". Wydał także dwa tomy "Listów z podróży" ( z Ameryki i Afryki). Autor był także redaktorem czasopisma "Słowo".

33. Literatura romantyzmu i pozytywizmu oraz problem walki w obronie niepodległości w niej ukazany.

Obrona wolności Polski była dla romantyków tożsama z walką , która była ich zdaniem najskuteczniejszą metodą. Toteż ich literatura miała na celu zachęcanie do tej walki, zawierała więc motywy tyrtejskie. O walce na zasadzie podstępu opowiada "Konrad Wallenrod" Adama Mickiewicza. W III części "Dziadów" ukazany jest wątek martyrologiczny Polaków, którzy znoszą cierpienia pod zaborem rosyjskim, nadzorowanym przez cara. Wieszcz chciał tym sposobem ukazać nastroje Polaków przed wybuchem powstania. "Przygotowanie" jako część "Kordiana" Juliusza Słowackiego tyczy się powstania listopadowego, gdzie autor stara się ocenić przywódców tego zbrojnego wystąpienia przeciw zaborcy. Krytykuje w nim ich nieumiejętności przywódcze, zdradę Krukowieckiego, który podpisał akt zezwalający na zagładę Warszawy i oddanie jej carom.

Poprzez czyny Kordiana, który w konsekwencji podejmuje się samodzielnego zabicia cara, nawiązuje do powstańców, którzy podjęli samotną, nieskuteczną walkę. Główny bohater dramatu okazał się nieodpowiedzialny i nie myśli o tym co będzie skutkami tego zabójstwa.

Z kolei utwór "Śmierć pułkownika" przedstawia scenę, w której umiera dowódca wojsk. Wychudzona postać okazuje się w końcu kobietą, która jednak walczyła niczym mężczyzna. W poemacie "Grób Agamemnona" Słowacki odwołując się do klęsk starożytnych greków pod Termopilami i Cheroneą ,doszukał się w nich analogii do klęski powstania Polaków. Jednak w przypadku bitwy pod Termopilami ginęli ludzie, jak przywódca Leonidas, którzy odznaczyli się honorem i walczyli do ostateczności a o polskim powstaniu nie można wywieść podobnych sądów i jest ono przyrównane z Cheroneą, która okazała się klęską niehonorową, która zapoczątkowała całkowita zgubą antycznej Grecji.

Pozytywiści mieli inne zdanie na temat walki narodowowyzwoleńczej. Pierwiastki takiego myślenia zawiera już dramat Krasińskiego "Nie- boska komedia", która nawołuje do zaprzestania walk zbrojnych, co uchroni przed wywozem Polaków na Syberię. Pozytywiści często wracali do tego wątku i traktuje także o tym "Nad Niemnem " E. Orzeszkowej, której akcja rozgrywa się po 20 latach od powstania styczniowego, gdzie polegli Korczyńscy i Bohaterowiczowie, których połączył wspólny grób. Pamięć o tej mogile i tych , którzy w niej spoczywają zachowują Bohaterowiczowie, którzy są pozytywnie ukazaniu , w utworze. Ci , z kolei , którzy o mogile nie pamiętają stają się bohaterami negatywnymi. Orzeszkowa jest także autorką noweli "Gloria Victis", której akcja rozgrywa się w podlaskiej puszczy. O miejscu jednej z walk powstańczych pamięta tylko przyroda i dąb , który opowiada całą historię bo ludzie niestety o niej zapomnieli. Była to walka, w której z rąk

wojsk rosyjskich zginęli wszyscy powstańcy biorący w niej udział. Głównym bohaterem jest tu przywódca powstania - Romuald Traugutt ,którego nawiasem mówiąc, Orzeszkowa skrywała w swoim domu jako młoda kobieta i którego Orzeszkowa uśmierciła w swoim utworze, co było fikcją literacka, bo tak naprawdę zginie on później. Jego zachowanie w ujęciu autorki okazuje się niezwykłe- stylizując jego przedstawienie na sposób religijny , wskazuje na świętość i męczeństwo dowódcy. Stosuje także zabieg mitologizacji i hiperbolizacji, czyli wyolbrzymienia jego cech aby ukazać jego wielkość. Istotny jest także fakt, iż bohater był świadomy tego , że powstanie nie ma szans na pełne powodzenie.

34. Młoda Polska czyli : dekadentyzm, impresjonizm, symbolizm w wybranych utworach..

Terminy te stosujemy zamiennie z terminem Młoda Polska, kiedy też powstały ,jednak każdy z nich w swej istocie wskazuje na inne wartości. Epoka ta , nazwana także przełomem wieków z racji ram czasowych , odnoszących się do niej, a mianowicie lat 1890- 1918, była czasem , w którym panowały przeświadczenia katastroficzne, najsilniej odczuwane właśnie u schyłku wieków. Dekadentyzm to termin, mający swe źródła w psychologii i odnosi się do postawy pesymistycznej, gdzie sens życia zostaje zatracony a pojawia się oczekiwane na nadchodzącą katastrofę, która spowodowana miała być szybkim postępem przemysłowym Jedyne co pozostaje człowiekowi tak patrzącemu na świat to bierne oczekiwane na nadchodzącą śmierć. Filozofia ta była najczęściej filozofią samobójców, jak Artura Schopenchauera, myśliciela podkreślającego w swoich utworach, iż śmierć można przyśpieszyć. Chwilową ucieczka od tego przeświadczenia miał zapewnić stan Nirwany lub narkotyki i alkohol, które stawały się metodą ucieczki od przerażającej rzeczywistości. Tego typu nastroje pojawiają się w twórczości Kazimierza Przerwy - Tetmajera, np. "Hymn do Nirwany". Inny z kolei jego utwór "Koniec wieku XIX", którego kompozycja oparta jest na ciągu retorycznych pytań, ukazuje osobę mówiącą w wierszu, która dochodzi do przekonania, że w życiu nie ma odpowiedzi na pytanie, jaka wartość jest w nim najważniejsza i którą powinno się wybrać.

To co czeka człowieka podczas jego egzystencji jest nieuchronne. Ukojeniem w tym życiu może się okazać sztuka i jej poświęca Tetmajer utwór "Evviva l'arte" ( z włoskiego - niech żyje sztuka). Sztuka jawi się w tym wierszu jako coś chroniącego przed bezsensem życia.

Impresjonizm jest terminem ,który na początku dotyczył sztuki malarstwa. Impresjoniści francuscy swoje obrazy tworzyli , wykorzystując podstawowe barwy a techniką malowania było stosowanie punktów, położonych blisko siebie co dawało efekt polegający na tym, iż to co przedstawiał obraz uchwytne było z dalszej perspektywy. Obrazy te cechowały się brakiem konturów, przez co stawały się mało wyraźne. Na tle literatury prąd ten przeszedł jako metoda pozwalająca uchwycić ulotne, przemijające wrażenie, chwilę ,którą artysta przeżywa.

Metodę impresjonistyczną zastosował Tetmajer w "Melodii mgieł nocnych". Także cykl sonetów "Krzak dzikiej róży" odwołuje się do impresjonizmu w sposobie obrazowania. Cykl ten układa się kolejno w następujące obrazy : sonet I pokazuje obraz przed burzą, II narastanie napięcia, III krajobraz po burzy natomiast IV przedstawia ten krajobraz po burzy ale wieczorem. Impresjonizm stwarza możliwość postrzegania krajobrazu na różny sposób, dobrze operuję barwą a zasadniczym jego wyznacznikiem jest możliwość oddania chwilowego, ulotnego nastroju.

Symbolizm wykorzystywał symbol, jako sposób do wyrażania uniwersalnych i powszechnych problemów psychologicznych. W cyklu "Krzak dzikiej róży..." pojawia się symbol limby , która odnosi się pokolenia pozytywistów- starości, śmierci , bezsilności , odchodzącego XIX wieku

oraz symbol róży, która oznacza młodość , życie, siłę i najogólniej rzecz biorąc generację modernistów i wieku, w którym żyli. Burza z kolei staje się symbolem przełomu. Symbole zawiera także powieść Stefana Żeromskiego "Ludzie Bezdomni" , gdzie tytułowy epitet można potraktować dosłownie i odnosić się wtedy będzie do osób pozbawionych dachu nad głową a także w sposób symboliczny, który mówić będzie o bezdomności w sensie emigracyjnym, o ludziach bez swojej ojczyzny. Bezdomność Korzeckeigo wskazuje na jego zagubienie i niemożność odnalezienia się wśród ludzi a Tomasza Judyma na jego samotność idąca w parze z jego nieszczęściem. Joasia Podgórska była guwernantką pozbawioną domu i rodziców toteż mieszkała tam gdzie pracowała. Ostatni rozdział książki zatytułowany "Rozdarta sosna" wskazuje na wewnętrzne rozdarcie Judyma, który zawieszony pomiędzy dwoma wyborami- miłością i życiem z Joasią a

z drugiej strony pragnieniem pomocy bezdomnym jako lekarza nie mógł podjąć tak trudnej decyzji. Bezdomność w tej powieści to przede wszystkim bezdomność odnosząca się do braku sensu życia. Dramatem symbolicznym jest także "Wesele". Widoczne jest to głównie w jego III akcie, gdzie poszczególnym uczestnikom biesiady weselnej, zjawiają się duchy , zjawy i widma i każde z nich czegoś pragnie od osoby, której się ukazuje. Gospodarzowi ukazuje się Wernyhora i wręcza mu róg, którym zwoła do walki wszystkich jej uczestników. Pan młody, którym jest Hetman Branicki symbolizuje zdradę, Stańczyk, błazen, to mędrzec, rycerz Zawisza Czarny, który ukazuje się poecie symbolizuje męstwo, odwagę bohaterstwo narodowe. Dziadowi z kolei ukazuje się upiór Jakuba Szeli. Chochoł oznaczać może symbol uśpienia, marazmu narodowego, co też jest powodem tego, iż Polacy nie są zdolni jeszcze do kolejnego powstania.

35. "Wesele" Stanisława Wyspiańskiego i jego różne interpretacje.

Dramat Wyspiańskiego podlega różnym interpretacjom : symbolicznej ( o tym wyżej), dramat o klęsce powstań narodowych ( symbol rogu jest tu znaczący), dramat realistyczny o charakterze satyry na dwie różne warstwy społeczne.