Dodaj do listy

Pytania i odpowiedzi do maturalnego egzaminu ustnego z języka polskiego. Starożytność-renesans

I. ANTYK

1. Cechy tragedii antycznej i jej miejsce na tle starożytnej kultury greckiej.

Powszechnie uważa się, że tragedia powstała ze świąt na cześć Dionizosa, który był opiekunem narodzin i śmierci, sprawował on również pieczę nad urodzajem i beztroskim życiem. Na czas świąt Grecy organizowali procesje i odprawiali tradycyjne obrzędy. Tzw. Wielkie Dionizje Dionizje święta obchodzone w starożytnej Grecji ku czci Dionizosa (boga ekstazy, wina i żywotnych sił natury).
· Dionizje Małe (wiejskie) Odbywały się na przełomie grudnia i stycznia dla uczczenia...
Czytaj dalej Słownik historyczny
obchodzone były głównie w miastach, przeważnie w okresie wiosennym, na przełomie marca i kwietnia, początkowo trwały pięć, później sześć dni. Ich wiejskim odpowiednikiem były, odprawiane jesienią, na przełomie grudnia i stycznia Małe Dionizje,

Pierwszego aktora tragicznego na scenę wprowadził Tespis, drugiego Ajschylos, zaś trzeciego Sofokles. W tej formie definicja tragedii greckiej przetrwała po dzień dzisiejszy. Była ona podzielona na siedem zasadniczych części: Prolog - wstęp, podczas którego widz poznaje bohaterów oraz następuje zawiązanie akcji., Parodos - część, podczas której występuje Chór, jest to tzw. wstępna pieśń chóru (tradycyjnie złożony był tylko

z mężczyzn, miał za zadanie komentować wydarzenia na scenie), Epeisodion - część dialogowa, na scenie występują aktorzy, Exodos - zakończenie, następuje rozwiązanie narastających konfliktów.

Tragicy podczas tworzenia obowiązani byli do przestrzegania zasad: jedności miejsca (cała akcja Akcja papier wartościowy będący dowodem udziału jego właściciela w spółce akcyjnej. Posiadanie akcji upoważnia właściciela do głosowania na zebraniach akcjonariuszy oraz do uzyskiwania dywidendy,... Czytaj dalej Słownik geograficzny utworu odbywała się w jednym miejscu, o wydarzeniach spoza sceny informowali widzów posłańcy), jedności czasu (wydarzenia nie mogły trwać dłużej niż dwadzieścia cztery Cztery Liczba cztery symbolizuje wszechświat materialny, cztery pory roku, cztery strony świata, cztery kwadry księżyca, cztery wiatry, cztery wieki ludzkości, cztery rzeki Hadesu, cztery konie Apokalipsy,... Czytaj dalej Słownik symboli literackich godziny, najczęściej od wschodu do wschodu słońca), jedności akcji (wydarzenia były przedstawiane tylko za pomocą jednego wątku, wszelkie wątki poboczne nie były dozwolone). Poza tym, na scenie mogło w tym samym czasie występować, co najwyżej, trzech aktorów, wyłącznie mężczyzn. Obowiązującym strojem były buty na wysokim koturnie, dozwolone było także przebieranie się za kobiety.

2. "Antygona" jako przykład klasycznego konfliktu tragicznego.

Położenie bohatera, kiedy to musi on wybrać pomiędzy dwoma równoprawnymi wyjściami z okoliczności mających znamiona konfliktu, nazywamy sytuacja tragiczną. Charakteryzuje się ona tym, że negatywne konsekwencje dosięgną bohatera niezależnie od powziętej decyzji (nie istnieje idealne rozwiązanie z takiej sytuacji, nie można dokonać racjonalnego wyboru). Każda tragedia osadzona jest na bazie takiego właśnie konfliktu.

Sofokles w treść "Antygony" wplótł konflikt na linii powinności wobec bogów - powinności wobec ludzi. Tytułowa bohatera sprzeciwia się woli króla i potajemnie składa do grobu ciało swego brata. Gdy przyznaje się do swego czynu ujawnia się konflikt, w którym każda ze stron ma swoje racje. Król Kreon hołduje wartościom związanym z rozumem, ma na uwadze przede wszystkim państwo i porządek, który musi w nim utrzymywać. Nie może, więc zgodzić się na pochowanie ciała zdrajcy w ojczystej ziemi. Antygona Antygona Sofokles Antygona, bohaterka główna i tytułowa; córka Edypa, siostra Ismeny, Polinejkesa i Eteoklesa, narzeczona Hajmona
Wygląd: Dostojna, pełna majestatu, wygląda i zachowuje się jak prawdziwa...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
zaś kieruje się miłością, pochowanie zmarłego jest dla niej obowiązkiem najważniejszym, gdyż tylko wtedy jego dusza będzie wolna. Narastający konflikt ma wiele poziomów; miłość, prawo jednostki do godnego pochówku zostaje skonfrontowane z rozumem kierującym się dobrem ogółu obywateli. Racje obu ze stron, pomimo równorzędności, całkowicie się wzajemnie wykluczają, co czyni konflikt niemożliwym do rozwiązania i musi prowadzić do nieuchronnej klęski, w tym wypadku Antygony, która zostaje skazana na śmierć. Triumf Kreona jest jednak również bardzo gorzki. Dręczą go wyrzuty sumienia (ostatecznie trzy osoby tracą życie na skutek jego działań).

3. Powstanie mitów i ich istota na kilku przykładach wybranych z mitologii greckiej.

Mitem możemy nazwać opowieść, w której odzwierciedlenie znajdują wierzenia całej społeczności, bądź jej wyodrębnionej części. Zazwyczaj traktuje o powstawaniu świata, pierwszych ludzi, bogów. Charakterystyczną cechą mitów jest również wyrażanie emocji. W dzisiejszej literaturze, ale również sztuce, języku, czy nawet kulturze masowej odnajdujemy bardzo wiele odniesień do pradawnych mitów. Dzieje się tak ze względu na fakt, iż mity zajmują się przede wszystkim uniwersalnymi wartościami ludzkimi, które nie podlegają upływowi czasu i zawsze będą aktualne.

Charakterystykę mitów można rozpocząć od zapoznania się z ich trzema podstawowymi funkcjami: funkcja poznawcza miała na celu tłumaczenie niezrozumiałych wcześniej zjawisk przyrody (zaćmienie słońca, zmiany pór roku, powodzie, susze), funkcja światopoglądowa to przede wszystkim tworzenie zrębów greckich wierzeń religijnych, funkcja sakralna polegała na pokazywaniu sposobów modlitw, uświadamiała też Greków, co do sposobów oddawania czci bogom.

Ze względu na treść mity możemy pogrupować następująco: mity teogoniczne traktujące o powstaniu i czynach pierwszych bogów, mity kosmogoniczne opisują powstawanie świata, antropogeniczne dotyczą początków rozwoju ludzkości, zaś mity genealogiczne przedstawiają historię największych rodów.

4. Dramat i teatr grecki w okresie świetności kultury ateńskiej.

Kult boga Dionizosa, patrona urodzaju, lecz także narodzin i śmierci stał się początkiem dramatu greckiego. Chodzi tu przede wszystkim o obrzędy nazywane Wielkim Dionizjami. Trwały one zazwyczaj pięć lub sześć dni. Obrzędowe pieśni, które były podczas nich śpiewane nazywano dytyrambami. Na ich podstawie stworzono dialog aktora z chórem. Do pierwszemu aktorowi Ajschylos dodał partnera, zaś trzecia postać na scenie zawdzięczamy Sofoklesowi. Po dziś dzień na scenie klasycznej tragedii greckiej nie ujrzymy więcej niż trzech aktorów. W dużym skrócie można stwierdzić, iż geneza dramatu wywodzi się z Wielkich Dionizji, zaś Małe Dionizje są protoplastą komedii. Tragedia, którą znamy współcześnie jest tworem zasadniczo różnym od swej poprzedniczki, tragedii antycznej, która tradycyjnie była podzielona na następujące części: Prologos, Parodos, Epeisodion, Stasimon, Epeisodion, Stasimon, Exodos.

Tragedia opierała się na regule jedności czasu, miejsca i akcji. Jej osią był zazwyczaj konflikt tragiczny. Aktorami mogli być wyłącznie mężczyźni - występowali w butach na koturnach, w razie konieczności przebierali się za kobiety.

5. Antyk - przebogaty punkt odniesienia dla twórców kolejnych epok.

Najpopularniejszym punktem odniesienia dla twórców żyjących w epokach, które nastały po Antyku, pozostają bez wątpienia mity. Mitem możemy nazwać fabularną opowieść dotyczącą części wierzeń i tradycji właściwych jednej społeczności bądź też narodu. Charakteryzuje się rozbudowaną metaforyką, licznie stosowane są również symbole, co nadaje mitom charakter uniwersalny. To sprawia, że odegrały one istotną rolę w powstawaniu kultury europejskiej. Po dziś dzień stanowią przebogate źródło motywów wykorzystywanych w literaturze

i sztuce.

Najpełniejszym obrazem ogromnego wpływu Antyku jest literatura renesansowa, na czele z twórczością Jana Kochanowskiego. Podczas pisania "Odprawy posłów greckich" ten poeta z Czarnolasu opiera się na fragmencie mitu zaczerpniętego z "Iliady", który opisuje porwanie i uprowadzenie do Troi Heleny przez Parysa. Lokując akcję utworu w szesnastowiecznej Rzeczypospolitej Kochanowski stwarza sobie możliwość rozległej krytyki sytuacji państwa polskiego, warstw nim rządzących a przede wszystkim króla, którego niezdecydowanie jest groźne dla interesów i bezpieczeństwa Polski. Posługując się wieszczką Kasandrą przepowiadającą bliski koniec Troi poeta ukazuje się czytelnikowi jako zatroskany o przyszłość kraju obywatel.

"Pieśń świętojańska o Sobótce", a szczególnie pieśń Panny XII zaczerpnięta jest z tzw. mitu arkadyjskiego wychwalającego zalety życia na wsi. Jest to chyba najbardziej eksploatowany motyw antyczny w poezji renesansowej, często pojawia się również w czasie dominacji rokoka czy jeszcze później, w okresie sentymentalizmu. Dominują w tej poezji nuty smutne i melancholijne tak charakterystyczne dla elegii.

Romantyzm i Młoda Polska sięgają do tradycji antycznych mając na celu wydobycie z niej postaw mitycznych bohaterów, które można "zawłaszczyć" dla aktualnych dążeń. Czyni tak chociażby Stefan Żeromski wykorzystując mit o Syzyfie i czyniąc go osią powieści "Syzyfowe prace".

Współczesna literatura czerpie z osiągnięć Antyku np. za sprawą Zbigniewa Herberta (wiersze: "Nike, która się waha", "Apollo i Marsjasz").

Również mistrzowie pędzla i dłuta bardzo często i chętnie korzystają z natchnienia, jakie niesie obcowanie

z kulturą starożytnych Greków i Rzymian.

6. Kulturoznawcza rola Biblii - gatunki literackie wywodzące się z Biblii- podział Biblii.

Biblie traktować należy jako bogate źródło postaw moralnych, źródło ustalające wzorce zachowań, rozgraniczające dobro od zła. Jest również obfitym katalogiem przeróżnych symboli, metafor, również fabuł i opowieści, bez których literatura nie może się obejść. To lekturze Biblii i inspiracjach w niej zawartych zawdzięczamy utwory najwybitniejszych poetów, pisarzy, filozofów, wreszcie malarzy i rzeźbiarzy. Ze względu na ogromne oddziaływanie Biblii na niemal wszystkie sfery życia społecznego, wytworzył się pewien krąg kulturowy oddziałujący na świadomość współczesnych ludzi niezależnie od wyznawanych przez nich światopoglądów.

Biblia, jako że nie jest dziełem jednolitym, o długim czasie powstawania, zawiera bardzo wiele różnych gatunków literackich:

  • Psalmy
  • Przypowieści / parabole (np.: "O synu marnotrawnym)
  • Pieśni ("Pieśń nad pieśniami")
  • Sagi rodu (dzieje patriarchów)
  • Eposy
  • Poematy
  • Nowele
  • Dialogi filozoficzne
  • Listy
  • Hymny
  • Aforyzmy
  • Modlitwy

Stary Testament składa się z trzech części: Prawo (Tora), Prorocy, Pisma. Torę nazywamy tez Pięcioksięgiem (Księga Rodzaju, Księga Wyjścia, Księga Kapłańska, Księga Liczb, Księga Powtórzonego Prawa). Opisane są w nim koleje losu ludzkości od czasu stworzenia Ziemi przez Boga, dzieje patriarchów od czasów Noego po czasy Mojżesza, opuszczenie Egiptu i wyjście na poszukiwanie, pod wodzą Mojżesza, Ziemi Obiecanej, oraz dzieje ludu izraelskiego po króla Salomona. Prorocy, ta część Biblii dotyczy wydarzeń po Mojżeszu, opisuje też losy królestwa Izraelitów i królestwa judzkiego do czasu upadku. Pisma zawierają przede wszystkim utwory poetyckie, najważniejsze to Księga Psalmów, Pieśń nad pieśniami, ale również traktaty z dziedziny filozofii i historii.

W skład Nowego Testamentu wchodzą: Księgi Historyczne obejmujące cztery Ewangelie oraz Dzieje Apostolskie, Księgi Dydaktyczne to przede wszystkim listy św. Pawła, zaś Objawienie św. Jana opisane jest w Księdze Prorockiej.

7. Uniwersalna wymowa przypowieści zawartych w Biblii na przykładzie Hioba oraz przypowieści o synu marnotrawnym i miłosiernym Samarytaninie.

Zróżnicowanie Biblii pod względem gatunków literackich sprawia, że wiele gatunków literackich swoja genezę ma właśnie na kartach Starego bądź Nowego Testamentu. Przypowieści zajmują poczesne miejsce pośród wszystkich innych utworów biblijnych. Często termin "przypowieść" jest stawiany na równi z parabolą. Charakterystyczną cechą tego gatunku jest rozbudowana narracyjność z elementami moralitetu, zaś wszystkie występujące postaci i zdarzenia mają na celu uzmysłowienie czytelnikowi najważniejszych praw dotyczących moralności, religii czy też filozofii. Przykładowo, opisywany Samarytanin jest wzorem cnót kierującym się w życiu miłością i poświęceniem, człowiekiem, który nie waha się zaryzykować w imię wyznawanych wartości, który jest gotów pochylić się z troską i zaangażowaniem nad bliźnim. Opowieść o synu, który opuszcza ojca i wraz z częścią rodzinnego majątku wyrusza w świat, by powrócić w biedzie i upokorzeniu, dotyczy wzorców postaw moralnych, umiejętności przebaczania w imię miłości. Trzej najważniejsi bohaterowie są przedstawicielami trzech, diametralnie różnych postaw, z których każda ma elementy uniwersalistyczne. Ojciec kieruje się w życiu przede wszystkim miłością, jego zachowanie nacechowane jest troską o zapewnienie swoim dzieciom warunków do prawidłowego rozwoju umysłowego. Miłość ta wyraża się również w bezgranicznym miłosierdziu. Bez wahania decyduje się puścić w niepamięć haniebne czyny syna, wyraża szczerą radość z powodu jego powrotu, organizuje ucztę z powrotu szczęśliwego nawrócenia swego dziecka. W stosunku do starszego syna jest cierpliwy i wyrozumiały, stara się nakłonić go do udziału w zabawie, bo tylko wtedy ojcowska radość będzie pełna. Postępowanie młodszego syna uzmysławia czytelnikowi, że wolna wola, którą posiada jest ogromnym szczęście, ale i odpowiedzialnością. Każdy ma prawo do uczynków grzesznych, nie można jednak w nich trwać. Wyrażenie skruchy i chęci poprawy są niezbędne, aby uzyskać przebaczenie.

Dzieje Hioba zostały opisane w Księdze Hioba, która jest częścią Ksiąg Mądrościowych. Jest to postać historyczna, kojarzona najczęściej z przymiotnikiem "sprawiedliwy". Nieszczęścia dotykające Hioba są okrutne i niezawinione. Nie są one w stanie zachwiać głębokiej wiary człowieka, w to, że plany boskie są nieodgadnione, ludzki umysł nie jest w stanie ich pojąć, lecz zawsze są sprawiedliwe. Bóg nagradza go za tę żarliwą wiarę.

Przypowieści biblijne są przebogatym skarbcem wartości i postaw wartych naśladowania. Odcisnęły się mocnym piętnem na kulturze europejskiej, co dostrzec można również dziś.

8. Podaj kilka przykładów wykorzystania motywów biblijnych w polskiej poezji.

Najwcześniejsze odniesienia do Biblii odnajdujemy w średniowiecznej poezji polskiej. Przede wszystkim chodzi tu o "Bogurodzicę", ale również "Lament świętokrzyski" znany także jako "Żale Matki Boskiej pod krzyżem".

W okresie Renesansu z nawiązaniami biblijnymi stykamy się w poezji Jana Kochanowskiego. Przekładał on na język polski Psalmy. Do Biblii odnosi się także w swoich pieśniach. Najpopularniejsza jest chyba, "Czego chcesz od nas Panie, za Twe hojne dary", zwana też zwyczajowo "Hymnem".

Poeci romantyczni również nawiązywali do motywów biblijnych. Adam Mickiewicz zrobił to chociażby w IV części "Dziadów", w "Księgach narodu i pielgrzymstwa polskiego". Odwołuje się do Biblii także Juliusz Słowacki w hymnie "Smutno mi Boże" oraz w "Balladynie".

W kręgu poetów oświeceniowych biblijnymi nawiązaniami zajmował się przede wszystkim Franciszek Franciszek F. Kafka Proces, bohater epizodyczny; STRAŻNICY
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Karpiński pisząc kolędy.

W tym zestawieniu nie można pominąć, nagrodzonej nagrodą Nobla w 1905 roku, powieści Henryka Sienkiewicza "Quo Vadis" dotyczącej czasów pierwszych chrześcijan.

Hymny Kasprowicza są najpiękniejszych kolei jednym z najpiękniejszych sposobów wykorzystywania treści biblijnych w poezji młodopolskiej.

Z poetów współczesnych warto wymienić Wisławę Szymborską i jej utwór "Żona Lota".

9. Dobro i zło - ich pochodzenie i miejsce na tle mitologii greckiej.

Stworzenie mitologicznego świata jest zjawiskiem całkowicie różnym od tego opisywanego w Biblii. Biblijne stwarzanie świata było nacechowane miłością i troską Boga, aby to, co tworzy było doskonałe i było na Jego podobieństwo. Bogowie mitologiczni w swoim postępowaniu nie kierowali się zasadami etycznymi. Ich głównym celem było przejęcie władzy. Odbywało się to często za cenę życia najbliższych. Na porządku dziennym były podstępy i mordy. Ludzi traktowali jako gatunek Gatunek zespół organizmów o podobnej budowie, wspólnym pochodzeniu, mogących się swobodnie krzyżować, dając płodne potomstwo. W procesie specjacji powstają nowe gatunki. Gatunek jest podstawową jednostką... Czytaj dalej Słownik biologiczny gorszy, nie czuli się zobowiązani do opieki nad nimi. W kulturze Greckiej nie było czegoś, co w kulturze chrześcijańskiej znamy pod pojęciem "wzór do naśladowania". Bogowie byli nieobliczalni, budzili grozę, obowiązkiem ludzi było składanie ofiar, które miały zapewnić im szczęśliwy żywot na Ziemi. Pod względem charakteru istoty boskie były równie słabe jak ludzie

i często nie potrafiły właściwie wykorzystywać przynależnych im mocy.

II. ŚREDNIOWIECZE (966-1480)

1. Średniowiecze na ziemiach polskich - główne założenia i rola Kościoła.

Średniowieczna filozofia chrześcijańska.

Jednym z systemów filozoficznych stworzonych w Średniowieczu jest tomizm. Jego autor, św. Tomasz z Akwinu oparł się na założeniach filozofii Arystotelesa i wzbogacił ją o treści religijne.

Powołaniem człowieka jest doskonalenie cnót, należy wzbogacać sferę duchową poprzez miłosierdzie i wyrzeczenia. Drogą życiową jest ciągłe doskonalenie się. Tomasz ukuł pojęcie "rozumnego ładu świata", świata, który zbudowany jest harmonijnie, a każde istnienie pochodzi od Boga i ma przeznaczone dla siebie miejsce na Ziemi. Jest to, zaczerpnięta z Arystotelesa tzw.: "drabina bytów".

Kolejnym system filozoficznym jest augustynizm Augustynizm filoz. - doktryna filozoficzno-teologiczna Augustyna z Hippony (354-430), głosząca teocentryzm, zależność świata i człowieka od Boga; oficjalna filozofia katolicyzmu przed tomizmem; współcześnie... Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych stworzony przez św. Augustyna. Głosi ona wyższość sfery duchowej nad sferą cielesną. Najważniejszym i podstawowym bytem pozostaje Bóg, który jest dobrem i pięknem, ale zarazem źródłem wiary i wiedzy. Człowiek jako istota niższa musi się bogu bezsprzecznie podporządkować.

Św. Franciszek z Asyżu jest z kolei autorem radosnej filozofii chrześcijańskiej, znanej pod nazwą franciszkanizmu. Opierała się ona na miłości do wszystkich żyjących istot, głosiła, że wszystkie żyjące istoty są równe i powinny żyć w braterskiej przyjaźni. Człowiek, jako że stworzony na podobieństwo Boga musi być radosny i ufny w stosunku do swojego Stwórcy. Świat jest piękny, zaś do prawdziwego szczęścia prowadzi droga pozostawiania w ubóstwie i pochylania się na słabszymi.

Wszystkie wymienione wyżej chrześcijańskie systemy filozoficzne wyznają Boga w duchu teocentryzmu. Stwórca jest w centrum świata, wszystkie sfery życia ludzkiego (sztuka, literatura) są mu podporządkowane. Stawiano dobra duchowe ponad sferą cielesną i dobrami doczesnymi.

Historyczne granice epoki:

Okres średniowiecza zawiera się pomiędzy wiekiem V a drugą połową wieku XV. Granicę epoki, z jednej strony wyznacza upadek Bizancjum Bizancjum kolonia grecka założona w VII w. p.n.e. na europejskim wybrzeżu cieśniny Bosfor. Znaczenie miasta wzrosło w III w. n.e. za sprawą cesarza Septymiusza Sewera, który zaczął je rozbudowywać. Kiedy... Czytaj dalej Słownik historyczny (cesarstwa zachodnio - rzymskiego) w 476r. (polskie średniowiecze datuje się zwyczajowo od roku przyjęcia Polski do grona krajów chrześcijańskich - 966), z drugiej strony jest to wynalezienie prasy drukarskiej przez Gutenberga w 1450r., lub odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba w 1492 roku.

2.Średniowieczne wzorce osobowe w utworach tej epoki (rycerz, władca, asceta).

Literatura średniowieczna opiera się na trzech głównych wzorcach osobowych, zwanych też parenetycznymi, godnymi do naśladowania, szeroko rozpowszechnianymi w okresie średniowiecza.

Niewątpliwie wzorem cnót, godnym naśladowania była postać rycerza. Spotykamy się z nim chociażby we francuskiej "Pieśni o Roladzie". Najbardziej zaufany kompan króla francuskiego odznaczał się niebywałą odwagą w trakcie starć zbrojnych, był lojalny w stosunku do swego króla i kraju, ponad wszystko czcił Boga. Był dobrym towarzyszem i przyjacielem, odznaczał się niemal nadludzką siłą i doskonałymi umiejętnościami technicznymi. O jego wielkości świadczył jednak przede wszystkim honor. Stojąc na straconej pozycji w trakcie bitwy z przeważającymi siłami Saracenów, nie decyduje się, aż do ostatniej chwili, na wezwanie na pomoc króla i rycerstwa francuskiego. Umiera otoczony chwałą, zaś do Nieba wkracza w asyście orszaku anielskiego, który wychwala jago czyny.

"Legenda o św. Aleksym" przedstawia czytelnikowi kolejny wzór do naśladowania. Tytułowy bohater Bohater T. Różewicz Kartoteka, bohater główny; należy do pokolenia Kolumbów
Wygląd: Brak informacji w utworze, bohater niczym się nie wyróżnia, nie ma cech szczególnych, jest zwykły, przeciętny,...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
jest, według średniowiecznych wyznaczników, ascetą. Poświęca swe życie Bogu. Znaczny majątek pozostawia do dyspozycji żebrakom, po czym udaje się w odosobnione miejsce, aby prowadzić pustelniczy tryb życia. Pod koniec życia powraca w rodzinne strony, nie zostaje rozpoznany i umiera w biedzie. Po jego śmierci dochodzi do wielu cudownych zdarzeń, dzięki którym ciało zostaje zidentyfikowane i Aleksy może uczestniczyć w procesie kanonizacji.

Postać władcy idealnego opisuje w "Kronice polskiej" Gall zwany Anonimem. Bolesław Krzywousty, na którego dworze pozostawał autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum kroniki, opisywany jest jako prawdziwy chrześcijanin, który potrafi wcielać w życie ideały religii, którą wyznaje. Cechuje go sprawiedliwość i odwaga, w imię Chrystusa walczy z poganami. Jest to władca mądry i sprawiedliwy, jest też surowy, wzbudza respekt u poddanych. Pod jego panowaniem Polska jest krajem dostatnim i szczęśliwym.

3. Średniowieczna hagiografia - geneza i literackie realizacje.

Hagiografia obejmuje ogół gatunków literackich opisujących żywoty świętych. Była bardzo ceniona i popularna w epoce średniowiecza. Utwory hagiograficzne przedstawiają życiorys świętego, jednocześnie rozpowszechniają jego osobę jako wzór parenetyczny (w tym wypadku wzór ascety) warty naśladowania. Typowe żywoty świętych miały ściśle określoną konstrukcję. Utwór rozpoczynał prolog, w którym autor przytaczał argumenty za tym, że osoba świętego jest godna, aby poświęcić mu utwór. Z bohaterem spotykamy się po raz pierwszy zwykle podczas rozbudowanego opisu narodzin. Pierwsze cudowne wydarzenia mają miejsce już podczas wczesnego dzieciństwa, zaś wiek młodzieńczy bohater wykorzystuje na doskonalenie cech charakteru, co w przyszłości ma zadecydować o jego wielkości. Związek małżeński zawierany jest przeważnie wraz ze ślubami dochowania czystości, po czym zwykle następuje ucieczka bohatera i poświęcenie się czynieniu cudów powiązane z umartwianiem ciała i ducha. Pozawala to też na godne znoszenie różnego rodzaju prześladowań, które w efekcie przyczyniają się do śmierci przyszłego świętego, o czym decydują również cuda dokonywane niejako "zza grobu".

Doskonałym przykładem utworu hagiograficznego realizującego niemalże wszystkie powyższe założenia jest "Legenda o świętym Aleksym". Bohater żyje w czystości, całe życie spędza na obczyźnie jako pustelnik, rozdawszy wcześniej majątek. Wraca do domu po wielu latach jak człowiek ubogi i umiera nierozpoznany. Podczas śmierci i po niej następują różne cudowne zdarzenia, dzięki którym zostaje rozpoznany i rozpoczyna się jego kanonizacja.

4. Średniowieczna historiografia-geneza, charakterystyka, twórcy i dzieła.

Historiografia obejmuje wszystkie gatunki literackie zawierające w treści wątki historyczne. Gatunkiem historiograficznym jest np. kronika, której głównym celem jest opisanie historii państwa. W uproszczeniu można powiedzieć, że historiografia zajmuje się opisem procesów zachodzących w państwie w danym wycinku historycznym. Do polskich kronik średniowiecznych zaliczamy: "Kronikę polską" autorstwa Galla zwanego popularnie Anonimem, "Kronikę polską" Mistrza Wincentego Kadłubka oraz "Roczniki, czyli Kroniki Królestwa Polskiego" Jana Długosza.

Gall Anonim pisał swoje dzieło w latach 1112 - 1116 podczas pobytu na dworze królewskim Bolesława Krzywoustego. Opisuje w niej wydarzenia i przemiany zachodzące w państwie polskim od okresu panowania legendarnego księcia Popiela do czasów autorowi współczesnych. Centralną postacią utworu jest właśnie Krzywousty. W "Kronice…" znajdziemy również charakterystykę przodków królewskich, rodu Piastów. Główny nacisk położny jest jednak na osobę Bolesława i jego czyny. Na przykładzie króla przedstawiono ideał władcy, człowieka kierującego się zasadami zgodnymi z doktryną chrześcijańską, godnego naśladowania i godnego, aby sprawować najwyższy urząd w chrześcijańskiej Polsce.

"Kronika polska" została napisana po łacinie prozą rytmiczną. Pojawiają się również wiersze. Autor korzysta do dostępnych mu źródeł, jakimi były prastare podania i legendy. Aby zachować przejrzystość Anonim podzielił utwór na trzy części. Pierwsza obejmuje dzieje rodu Piastów, zaś dwie pozostałe dotyczą przede wszystkim osoby Bolesława Krzywoustego.

5. Najstarsze zabytki piśmiennictwa polskiego.

I. Najdawniejsze słowa polskie pojawiają się nielicznie w tekstach łacińskich:

  • W "Geografie Bawarskim", dziele opisującym średniowieczną Europę w IX wieku odnajdujemy polskie nazwy jak Opolanie czy Dziadoszanie.
  • W dokumencie "Dagome iudex", oddającym młodą polską państwowość pod protektorat papieski w 990 roku, pojawiają się między innymi nazwy Krakowa i Odry
  • Opisująca potyczki polsko - niemieckie kronika Thietmara zawiera słowo "Dziadoszycy"

II. W datowanej na XII wiek tzw. "Bulli Gnieźnieńskiej" znajduje się katalog majątku arcybiskupstwa gnieźnieńskiego; jest to około czterystu dziesięciu najstarszych polskich wyrazów:

  • nazwy miejscowe:

- wywodzące się od właściwości terenu: Dolisko, Łęczyca

- pochodzące od nazw osobowych: Hermanowo (ziemia Hermana)

  • nazwy osobowe

- imiona składające się z dwóch członów: Bogu - sław

- zdrobnienia i skrótowce - Sławik

- przezwiska - Gęba

III. Pierwsze zdanie zapisane w języku polskim pochodzi z XIII wieku. Odnaleziono je w tzw. "Księdze Henrykowskiej", kronice zakonu cystersów. Oto jego brzmienie:

"Daj, ać ja pobruszę, a Ty poczywaj" (w oryginalnej staropolskiej pisowni brzmiało ono: "Day ut ia pobrusa, a ti poziwai")

IV. Pierwsze utwory i księgi napisane całkowicie w języku polskim pochodzą z przełomu XII

i XIV wieku:

  • "Bogurodzica" datowana na pierwszą połowę XIII wieku (zachowała się legenda, według której jej autorem miał być św. Wojciech, nie znalazła jednak potwierdzenia
  • w prowadzonych współcześnie badaniach)
  • "Kazania świętokrzyskie" powstałe w XIV wieku
  • "Kazania gnieźnieńskie" powstałe w wieku XV
  • "Psałterz floriański" datowany na XIV wiek
  • "Psałterz puławski" (XV w.)
  • "Biblia królowej Zofii" napisana w wieku XV

Oraz szereg mniejszych utworów:

  • wiersz "O zachowaniu się przy stole" znany także pod nazwą "Wiersz Słoty
  • o chlebowym stole"
  • "Satyra na leniwych chłopów"
  • "Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią"

6. Epos rycerski - jego znaczenie w kulturze średniowiecza.

Utworem, który chyba najpełniej wciela w życie założenia średniowiecznego eposu rycerskiego jest francuskie dzieło "Pieśń o Roladzie". Tytułowy bohater jest dowódcą tylnej straży Karola Wielkiego podczas wycofywania się z Hiszpanii. W wąwozie garstka żołnierzy pod komendą Rolanda zostaje zaskoczona przez przeważające siły wroga. Wywiązuje się nierówna walka. Pomimo próśb swoich kompanów Roland nie decyduje się na użycie rogu, który sprowadziłby na pomoc króla Karola. Czyni to dopiero tuż przed bohaterską śmiercią, której rozbudowany opis zajmuje sporą część utworu. Umiera otoczony aniołami, zaś król w odwecie za stratę najlepszego rycerza wypowiada Saracenom krwawą wojnę. Roland jest uosobieniem idealnego rycerza. Męstwo i lojalność wobec króla i Francji łączy z pobożnością. Jest doskonale wyszkolony, posiada nadludzką moc. Dobry z niego przyjaciel i kompan.

Epos został napisany, aby wezwać rycerstwo chrześcijańskie do udziału w wojnie przeciwko islamowi. Roland symbolizował siłę i przewagę, jaką daje rycerstwu religia chrześcijańska nad poganami. Utwór jest również apoteozą Francji jako ojczyzny, za którą najwięksi bohaterowie przelewali krew i oddawali życie stając się męczennikami i świętymi.

7. Motywy maryjne w średniowieczu.

Najstarszymi utworami odwołującymi się do kultu Maryi są "Bogurodzica" i "Lament świętokrzyski", który należy do gatunku wiersza lamentacyjnego, nazywanego inaczej skargą bądź żalem. Maryja trwająca pod krzyżem umierającego Syna to jeden z najbardziej popularnych motywów wykorzystywanych w europejskiej sztuce. Przemowa udręczonej matki ma wymiar przede wszystkim ludzki, Maryja łączy się w bólu ze wszystkimi matkami, które utraciły potomstwo. Ten uniwersalny, wykraczający poza ramy chrześcijaństwa, akcent utworu wykorzystywany był przez wiele wieków w dziełach licznych poetów. Tłem matczynej wypowiedzi jest rozpięty na krzyżu Chrystus i Jego fizyczne cierpienie. Te dwa współgrające i przenikające się motywy tworzą prawdziwie wstrząsającą aurę utworu. Maryja odczuwająca ból na równi ze swoim Synem staje się na równi z Nim Odkupicielką świata, zaś jej ludzkie cierpienie czyni ją pośredniczką między Bogiem a ludźmi na Ziemi.

8.,,Bogurodzica,, jako pieśń religijna, rycerska i zabytek języka polskiego.

"Bogurodzica" uznawana jest za najstarszą polska pieśń religijną. Najstarszą jej część stanowią dwie pierwsze zwrotki, pochodzą najprawdopodobniej z pierwszej połowy XIII wieku. Kolejne zwrotki zostały dopisane przez innych autorów. Jan Długosz przytacza legendę, według której pieśń była śpiewana przez polskie rycerstwo tuż przed rozpoczęciem bitwy pod Grunwaldem. Została uznana także za nieoficjalny hymn polski. Niegdyś autorstwo dwóch pierwszych zwrotek przypisywano biskupowi czeskiemu, Wojciechowi. Utwór jest prośbą do Matki Boskiej o orędownictwo u Jej syna, o odpuszczenie grzechów. Druga część zawiera apostrofę do Chrystusa, aby za pośrednictwem Jana Chrzciciela ofiarował ludziom dostatnie życie ziemskie.

"Bogurodzica" jest prośbą wyrażoną w formie modlitwy. Napisana jest wierszem intonacyjno - zdaniowym. Zawiera liczne archaizmy leksykalne: gospodzin (pan), bożyc (boży Syn), zbożny (pobożny, ale również dostatni), przebyt (przebywanie); archaizmy fonetyczne ( bez przegłosu): zwolena, sławiena.

III. RENESANS (1480 - 1655)

1. Związki kultury odrodzenia z tradycją antyczną.

Antyk wywarł na Renesans wpływ silniejszy nawet od Biblii. Artyści renesansowi rozpoczynali studia nad starożytną literaturą, sztuką, historią czy też filozofią i odkrywali bogactwo zapomniane w okresie "ciemnych" wieków średniowiecznych. W efekcie wiele zapomnianych gatunków literackich przywrócono do łask. Zaczęto na nowo tworzyć pieśni, formy epigramatyczne "odżyły" w postaci fraszek, zajmowano się tragediami, elegiami, modna była forma dialogu. Umysły renesansowe zaczęły kierować się wskazówkami pozostawionymi przez starożytnych filozofów, dyskutowano o epikurejczykach czy stoikach, rozpoczęły się nowe poszukiwania horacjańskiego "złotego środka". Na wyobraźnię oddziaływali znów wielcy antyczni bohaterowie mityczni. Sięgali do nich tacy wielcy pisarze i poeci jak Jan Kochanowski i Andrzej Andrzej T. Borowski Proszę państwa do gazu..., bohater główny; marynarz z Sewastopola. Brutalnie ciągnie za włosy na ciężarówkę kobietę, która wyrzekła się własnego dziecka
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Frycz Modrzewski, który tworząc receptę na uzdrowienie państwa posiłkował się Platonem i Cyceronem. Pojęcie humanizmu pozwalało na zupełnie nowe spojrzenie na wzajemne zależności człowieka od Boga. Teraz, odwrotnie niż w średniowieczu, to człowiek był w centrum uwagi i to ludzkie potrzeby winny być zaspokajane w pierwszej kolejności, zaś jego kontakty z Bogiem powinny być sprawą indywidualną.

2. Nowe spojrzenie na człowieka i świat w literaturze odrodzenia.

Średniowiecze kojarzone jest do dziś z pojęciem teocentryzmu. Bóg znajdował się w centrum wszystkich aspektów życia człowieka, był jedynym sędzią. Wszystkie wytwory literatury

i sztuki były Mu dedykowane, co objawia się chociażby anonimowością tych dzieł, gdyż miały przysporzyć sławy Bogu, nie zaś twórcom. Kiedy eksplodował Renesans spojrzenie na świat i człowieka uległo diametralnej zmianie. Nowym obowiązującym pojęciem stał się humanizm stawiający w centrum ludzi wraz z ich potrzebami. Prawo jednostki do indywidualnego rozwoju stało się prawem podstawowym i niepodważalnym. Uczeni rozpoczęli badania nad naturą człowieka, chcąc zgłębić, ten stosunkowo słabo do tej pory poznany cud natury. Hasłem doskonale opisującym tę epokę stało się zawołanie Terencjusza: "Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie nie jest mi obce!"

3. Wyjaśnij pojęcie Humanizm i Reformacja jako prądy renesansu i ich odbicie w literaturze.

Renesans jest stosowany zamiennie z odrodzeniem. Miało być to odrodzenie wzorców antycznych zapomnianych w trakcie trwania "ciemnej" epoki średniowiecza. Miało dotyczyć tylko formowanie się państw na wzór antyczny, zostało przeniesione także na literaturę i inne dziedziny sztuki. Zaczęło być wreszcie pojmowane jako ogół działań prowadzących do rozwoju ludzkości. Renesans narodził się w czternastowiecznych Włoszech. Renesans w Polsce trwał od przełomu XV i XVI wieku do końca lat trzydziestych wieku XVII. Okres szczytowy przypadł na czasy panowania Jagiellonów.

Humanizm i reformacja najpełniej określają kształt i charakter tej epoki.

Humaniści za najważniejszy swój cel uznali poznanie człowieka, którego postawili w centrum uwagi. Człowiek renesansu powinien kształtować silna osobowość i charakter. Wartością podstawową jest talent jednostki. Humanizm zawiera w sobie antropocentryzm, który sytuował człowieka w centrum zainteresowania. Za motto humanizmu służy dziś zdanie Terencjusza:,,Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie nie jest mi obce"

Reformacja była wielkim prądem religijnym i myślowym, który wyrósł na gruncie humanistycznego postrzegania Boga i miał na celu doprowadzenie do znaczących reform w Kościele katolickim, do zaprzestania wielu hańbiących jego autorytet praktyk. Początkiem reformacji stało się słynne wystąpienie Marcina Lutra i przybicie do drzwi kościoła

w Wittenberdzedziewięćdziesięciu pięciu tez skierowanych przeciwko Kościołowi katolickiemu. Efektem rozłamu kościelnego były liczne wojny religijne na terenie całej Europy, które wzmogły dążenia niepodległościowe niektórych narodów. Osłabiona została władza kościelna na rzecz władzy świeckiej.

4 Rozwój europejskiego renesansu ( Włochy, Niemcy, Anglia).

Renesans narodził się we Włoszech w czternastym wieku. Zwiastunem nowych czasów było wydanie "Boskiej komedii" Dantego, swoistego pomostu łączącego średniowiecze i Renesans. Prężnie rozwija się także nowelistyka, mistrzowską formę prezentuje Giovanni Boccaccio pisząc "Dekameron". Powstaje i przeżywa czasy świetności komedia dell'arte. W owym czasie tworzy też jeden z najwybitniejszych poetów włoskich Francesco Petrarca. Jest on autorem "Sonetów do Laury".

Półwysep Iberyjski również wniósł znaczący wkład w rozwój Renesansu. W Portugalii i Hiszpanii żyją i tworzą tacy twórcy jak Lopez de Vega, wybitny dramaturg oraz Miguel de Cervantes Saavedra, autor słynnego "Don Kichota".

Literatur angielska święci triumfy za sprawą dramatu reprezentowanego przez tragedię elżbietańską oraz, nieco później, za sprawą twórczości Williama Szekspira, uważanego do dziś za najwybitniejszego literaturze dramaturgów światowych. Jest on autorem takich dzieł jak "Makbet", "Romeo i Julia" czy też "Hamleta".

5. Rozwój renesansu w Polsce - złoty wiek.

Renesans w Polsce rozpoczął się około połowy wieku XV i trwał mniej więcej do przełomu XVI i XVII wieku. Dla większej przejrzystości można wyróżnić cztery fazy rozwoju tej epoki:

  • Prerenesans - datowany jest od drugiej połowy XV wieku do koronacji Zygmunta Starego w 1506 roku. Nowe prądy literackie i umysłowe zostały przeniesione do Polski za sprawą tworzących tu cudzoziemców. Jednym z nich był Kallimach, Włoch z pochodzenia. Utworzył on Nadwiślańskie Towarzystwo Literackie, do którego należeli najwybitniejsi krakowianie. Literatura w tym okresie tworzona była przede wszystkim po łacinie.
  • Lata 1506 - 1543 - do roku 1516 aktywni są piszący po łacinie Jan Dantyszek, Klemens Janicki i Andrzej Krzycki. Dynamicznie rozwija się drukarstwo. W języku ojczystym tworzy, zaliczany do grona Sowizdrzałów, Biernat z Lublina. W 1543 roku ukazuje się dzieło Mikołaja Kopernika "O obrotach sfer niebieskich".
  • Lata 1543 - 1584 - tworzą w tym okresie najwybitniejsi poeci i pisarze: Kochanowski, Rej, Górnicki, Modrzewski i Sęp Szarzyński. Umowną cezurą kończącą ten okres jest data śmierci Jana Kochanowskiego.
  • Lata 1584 - 1629 - życie i twórczość ostatniego wybitnego poety polskiego Renesansu, Szymona Szymonowic, jego śmierć w 1629 roku uważa się za koniec epoki odrodzenia w Polsce.

6. Problematyka polskiej publicystyki renesansowej: Andrzej Frycz Modrzewski, Łukasz Górnicki, Piotr Skarga.

Publicystyka jest działem literatury, który ma na uwadze przede wszystkim wydarzenia bieżące dotyczące sfery politycznej, obyczajowej i kulturalnej. Przeważnie jest reprezentowana w formach felietonów, recenzji i szkiców.

"Kazania sejmowe" Piotra Skargi zawierają przestrogi, co do dalszych losów Rzeczpospolitej, jeżeli nie dojdzie do niezbędnych reform. Jako główne grzechy przeciw zdrowej państwowości autor wymienia nieustanne kłótnie polityczne, brak jednolitej religii państwowej, podatną na wpływy słabą władzę królewską, niską karalność przestępstw i niesprawiedliwe, chroniące warstwy uprzywilejowane, prawo. Skarga przyrównał Polskę do tonącego okrętu.

Andrzej Frycz Modrzewski w swoim dziele "O poprawie Rzeczypospolitej" roztacza wizję idealnego, mocnego państwa, które potrafi zorganizować się zarówno w sferze wewnętrznej jak i międzynarodowej. Autor zgłasza propozycję, aby Polska była silną monarchią, gdzie król mógłby liczyć na wsparcie światłych urzędników, a społeczeństwo było by rządzone sprawiedliwie. Utwór składa się z pięciu ksiąg. Księga pierwsza "O obyczajach" traktuje

o źródłach wszechobecnego zła. W księdze drugiej pt.: " O prawach" autor odnosi się do obowiązującego prawa i postuluje o równe traktowanie wszystkich obywateli bez względu na pochodzenie społeczne. Księga "O wojnie" dotyczy koniecznych reform w dziedzinie wojskowości i umocnienia militarnego kraju. Czwarta księga nosząca tytuł "O kościele" nawołuje do tolerancyjności oraz swobody wyznaniowej a także postuluje przeprowadzenie reform kościelnych i oddzielenie sfery kościelnej od sfery państwowej. Księga ostatnia "O szkole" zawiera propozycje mające na celu przeznaczanie większych pieniędzy na oświatę, co zaowocuje w przyszłości wyższym poziomem nauczania.

7. Nurt patriotyczny polskiej literatury renesansowej.

Literatura odrodzeniowa bardzo często podejmowała temat stosunku obywateli do państwa. Sugestie takie pojawiają się w twórczości niemal wszystkich najwybitniejszych polskich humanistów. Mikołaj Rej wymienia najważniejsze obowiązki obywatelskie literaturze "Żywocie człowieka poczciwego". Formę moralitetu społecznego ma również "Krótka rozprawa między trzema osobami…", w której autor doskonale wytyka wszystkie dysfunkcyjne zachowania społeczeństwa prowadzące do powiększania się różnic międzystanowych. Piotr Skarga w "Kazaniach sejmowych" wytyka obywatelom wiele wad, kreśląc na ich podstawie gruntowny program przebudowy państwa. Najpoważniejsze zaniedbania obywateli względem ojczyzny to według Skargi: zanikające poczucie patriotyzmu, wewnętrzne spory i kłótnie osłabiające Rzeczpospolitą na arenie międzynarodowej, upadający autorytet Kościoła katolickiego, słaba władza królewska oraz złe prawo i postępująca degeneracja warstw rządzących. Głównego winowajcy upatruje w szlachcie oskarżając ją o egoizm. Ojczyzna zostaje przyrównana do okrętu, który tonie gdyż przez dziurawe dno na pokład dostaje się woda.

Wobec polityki państwowej nie pozostaje obojętny także Jan Kochanowski. Temat ten podejmuje w "Pieśni o spustoszeniu Podola", która jest wezwaniem do obrony państwa przed zagrożeniami płynącymi od strony południowej. Poeta nawołuje do podjęcia ogromnego wysiłku. Apeluje do uczuć patriotycznych, aby Ci, których obowiązkiem jest obrona granic mężnie odpierali ataki wroga, zaś reszta społeczeństwa musi podjąć trud walki w postaci materialnego wsparcia żołnierzy.

Renesans był epoką, w której wielu światłych obywateli dostrzegało słabości Rzeczpospolitej i nie wahało się o tym głośno mówić. Ich postępowe rozwiązania były jednak spychane na margines jako niewygodne do rządzącej szlachty.

8. Bogactwo tematów lirycznych w twórczości J. Kochanowskiego.

Mnogość tematów lirycznych, jakie zastosował Jan Kochanowski w swojej twórczości wynika niewątpliwie z przebogatego życiorysu poety. Będąc młodym człowiekiem studiuje w Krakowie i Królewcu, po czym udaje się na niemalże dziesięcioletnią wyprawę do Włoch. Zapewne tam powstają jego pierwsze utwory. Podczas pobytu w Padwie napisał po łacinie cykl erotyków skierowanych do bliżej nieznanej nam Lidii. Pierwszym utworem, którego datę możemy dokładnie określić jest łaciński wiersz nagrobny "Epitaphium Cretcovii" napisany w 1558 roku i umieszczony na grobie Erazma Kretkowskiego. Z kolei pierwszym polskim wierszem o znanej dacie powstania jest utwór "O śmierci Jana Tęczyńskiego… do syna jego, Jana Krysztofa" napisany w 1561 roku. Jest to utwór epicedialny, opisujący życie zmarłego i jego czyny oraz mający na celu pocieszenie bliskich poprzez nakreślenie przyszłego życia wiecznego.

Około roku 1562 zostaje wydany w Krakowie poemat "Zuzanna", którego treść została zaczerpnięta ze Starego Testamentu, z księgi "Proroctwa Daniela". Oto kąpiącą się Zuzannę podglądają dwaj starcy, kiedy zostają odkryci, żądają, aby im się oddała, inaczej bowiem oskarżą ją o cudzołóstwo. Kobieta nie pozawala się zhańbić, zostaje wtrącona do więzienia. Kochanowski opisuje w utworze ową dramatyczną noc, kiedy Zuzanna zostaje sama i czyni swoisty rachunek sumienia.

Do wydania poematu dołączono pieśń, "Czego chcesz od nas, Panie", która jest manifestem światopoglądowym poety. Poeta czarnoleski opisuje Stwórcę przez pryzmat Jego dzieła. Oto świat jest tworem pięknym, harmonijnym i doskonałym. Każda jego cząstka ma właściwe sobie miejsce i zastosowanie. Bóg jest genialnym rzemieślnikiem, doskonałym w swoim fachu mistrzem, co w epoce Renesansu stawiane było wyżej niż tzw. sztuki mimetyczne (Platon nazywał tak sztuki nieużytkowe).

Około roku 1559 Kochanowski powraca do Polski, w spadku otrzymuje połowę Czarnolasu, lecz decyduje się na rozpoczęcie kariery dworskiego urzędnika. Rozpoczyna się około dziesięcioletni tzw.: "okres dworski" w życiu poety. Pierwszymi ważnymi utworami tego okresu są dwa poematy poetycko - publicystyczne: "Zgoda" oraz "Satyr albo Dziki Mąż". Są one związane z ówczesną sytuacją polityczną, która była zdominowana przez spory egzekucyjne i religijne.

Kolejnym utworem nawiązującym do aktualnej poecie sytuacji politycznej są "Wróżki", prozaiczny dialog rozgrywający się pomiędzy Plebanem i Ziemianinem.

Ale okres dworski obfitował nie tylko w utwory o problematyce społeczno - politycznej. Ulegając ówczesnym trendom Kochanowski pisuje również utwory pochwalne i żałobne. Jednym z nich jest "Pamiątka wszystkimi cnotami hojnie obdarzonemu Janu Baptyście, hrabi na Tęczynie…". Jest to bez wątpienia utwór epicedialny, wiele w nim jednak elementów czysto epickich zaczerpniętych z Homera i Wergiliusza.

Poeta próbował tłumaczyć Homera, pośmiertnie ukazuje się fragment trzeciej księgi "Iliady" pt.: "Monomachija Parysowa z Menelausem"

W okresie padewskim lub dworskim powstaje poemat "Szachy", opis szachowego pojedynku dwóch rycerzy o rękę królewskiej córki.

Najprawdopodobniej około roku 1567 napisany zostaje wiersz, który dziś uznawany jest za poetycki manifest Jana Kochanowskiego. Nosi on tytuł "Muza". Autor wyraża w nim dumę z powodu bycia artystą, który to zawód daje mu moc stwórczą, moc kreowania zjawisk

i postaci. Sława zaś poetycka jest przede wszystkim nagrodą za cnotliwe życie.

Pośmiertnie, około 1586 roku w Krakowie zostają wydane "Pieśni… Księgi dwoje". Księga ta obejmuje 25 pieśni ksiąg pierwszych, 24 pieśni ksiąg wtórych oraz kilka pomniejszych utworów. Termin "pieśń" Kochanowski zaczerpnął niewątpliwie z horacjańskiego terminu "carmen". Jest w tej odmianie gatunkowej miejsce zarówno na język potoczny jak i podniosły. Daje to artyście szerokie pole do popisu i pozawala opisywać za pomocą pieśni niemalże wszystkie sfery życia człowieka. Znajdujemy w pieśniach zarówno piękno świata stworzonego przez Boga, patriotyczną troskę o ojczyznę obywateli, jak również przeżycia miłosne i pogodne wychwalanie zalet wiejskiego żywota.

Razem z "Pieśniami" drukowano także "Pieśń świętojańską o Sobótce", która stanowiła odrębny zbiór. Tematycznie nawiązuje on do liryki pastoralnej (sielankowej). Kochanowski nawiązuje do georgicznej pochwały życia wiejskiego, wyraźne są znów odniesienia do Horacego i Wergiliusza.

"Fraszki" pisane przez poetę w okresie całego życia, ze względu na tematykę, możemy podzielić na: refleksyjne, w których poeta wyraża swoje poglądy otaczające go świat i sprawy bieżące, patriotyczne będące wyrazem troski o Polskę i jej obywateli, filozoficzne. Sama nazwa "fraszka" oznaczająca błahostkę, rzecz nieważną, podpowiada, w jakim tonie Kochanowski je pisał. Pomysł na cały cykl zaczerpnął ze starożytnych tradycji epigramatycznych, jednakże samej fraszki nie można do końca z epigramatem utożsamiać. Większość fraszek jest napisanych do kogoś bądź do czegoś ("Do doktora", "Do Jana", "Do fraszek"), na coś lub kogoś ("Na Barbarę", "Na dom w Czarnolesie"), często są one komuś przeznaczone ("Nagrobek opiłej babie", "Nagrobek dziecięciu"), są opowieścią o kimś/czymś ("O Miłości", "O gąsce"), lub są odniesieniem się autora do jednego z zapożyczeń ("Z Anakreonta", "Z greckiego").

"Odprawa posłów greckich" ostatnie wielkie dzieło Kochanowskiego zostaje wystawione w Jazdowie (dzisiejszy Ujazdów) pod Warszawą 12 stycznia 1578 roku, podczas zaślubin Jana Zamoyskiego z Krystyną Radziwiłłówną. Nie wiemy, kiedy utwór powstał, doskonałość jego formy pozwala przypuszczać, że jest to raczej jedno z późniejszych dzieł czarnoleskiego poety. Akcja utworu jest to fragment zaczerpnięty z homeryckiego mitu trojańskiego, a mianowicie okres, kiedy po porwaną Helenę przyjeżdżają do Troi posłowie, aby doprowadzić do pokojowego zakończenia konfliktu. Ukazanie wewnętrznie skłóconego miasta daje Kochanowskiemu sposobność do otwartej krytyki społeczeństwa polskiego. Rzecz dzieje się, co prawda w Troi, ale czasem akcji jest ówczesna Rzeczpospolita. To Polska jest "nierządnym królestwem i zginienia bliskim, gdzie ani prawa ważą ani sprawiedliwość ma miejsca".

Jest to utwór całkowicie oryginalny, nie ma on swojego pierwowzoru w literaturze światowej, zachowana została klasyczna budowa tragedii.

W roku 1579 w Drukarni Łazarzowej wychodzi "Psałterz Dawidów". Składa się nań 150 przełożonych na język polski, psalmów znajdujących się w starotestamentowych Księgach Pism, podzielonych na pięć różnej wielkości części.

"Treny" powstały na cześć przedwcześnie zamarłej córeczki poety, Urszuli. Ból po śmierci ukochanego dziecka jest tylko pretekstem dla Kochanowskiego do poetyckiego wyeksponowania kryzysu światopoglądowego, jaki ujawnił się na tle tej tragedii. Otóż przez całe swoje życie poeta był gorliwym wyznawcą stoicyzmu, co kilkukrotnie podkreślał chociażby w "Pieśniach":

"(...) na szczęście wszelakie

Serce ma być jednakie."

(Pieśni II, 9)

"Nigdy nie zabłądzi,

Kto tak umysł narządzi,

Jakoby umiał szczęście i nieszczęście znosić."

(Pieśni I, 9)

Śmierć Urszuli zastaje poetę całkowicie nieprzygotowanego, jego dotychczasowa pewność siebie pierzcha. Kochanowski nie wie, do kogo się udać, komu zawierzyć, jak zinterpretować tę śmierć. Nie jest nawet pewien, dokąd udała się dziewczynka:

"Orszulo moja wdzięczna, gdzieś mi się podziała?

W którą stronę, w którąś się krainę udała?

Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest, lituj mej żałości."

(Tren X)

W swoim bólu poeta rzuca nawet wyzwanie Bogu i religii, że nie uchronili go od tak potwornych cierpień:

"Kogo kiedy pobożność jego ratowała?

Kogo dobroć przypadku złego uchowała?

Nieznajomy wróg jakiś miesza ludzkie rzeczy

Nie mając ani dobrych, ani złych na pieczy."

(Tren XI)

9. Związki twórczości J. Kochanowskiego z Antykiem.

Jan Kochanowski jest uznawany przez potomnych za najwybitniejszego poetę renesansowego na ziemiach polskich. Był nazywany poetą uczonym, biegle władał łaciną, greką, językiem hebrajskim. Jego pierwszymi utworami były napisane w języku łaciński elegie, co najdobitniej potwierdza jego wiedzę z zakresu literatury starożytnej. Dzięki twórczości mistrza z Czarnolasu została dla ówczesnego, ale i późniejszego piśmiennictwa polskiego odkryta spuścizna Antyku. Poeta był jej wierny poprzez realizowanie postaw filozoficznych, które powstały w umysłach genialnych starożytnych myślicieli. Starał się także wcielać w życie dewizę życiową greckiego poety Terencjusza: "Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie nie jest mi obce". Często pojawiającym się wątkiem w twórczości Kochanowskiego jest Cnota, będąca wybawieniem od tymczasowości i zmienności tej chwili, w której zawiera się ludzki żywot. Humanistyczną podwaliną było też przekonanie, że jednostka obdarzona talentem poetyckim jest wyjątkowa i należy jej się szacunek. Wpływy Horacego zaowocowały przekonaniem, że poeta to człowiek o niemalże boskiej sile stwórczej. Liczne są także odwołania mitologiczne, zwłaszcza do mitologii greckiej. Autor często wprowadza do utworów postaci bogów i herosów, częste są nawiązania do nieco zapomnianych gatunków literackich. Jako przykład niech posłuży "Odprawa posłów greckich"- pierwsza tragedia klasyczna napisana w języku polskim. Kochanowski zachował tradycyjny podział na trzy jedności, na scenie nie pojawia się jednocześnie więcej niż trzech aktorów, obecny jest także chór. Temat został zaczerpnięty z "Iliady", jest to część mitu trojańskiego opisującego porwanie Heleny. Zarówno "Pieśni" jak i "Treny" mają swój rodowód w Antyku. Te ostatnie są przeniesieniem na grunt polski wiersza żałobnego. Talent artystyczny poety i artystyczna intuicja doskonale podpowiadały mu, jakie motywy i treści należy wykorzystać, aby swoją twórczość uczynić jeszcze ciekawszą i klasycznie doskonałą.

10. Mikołaja Reja "Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem", jako satyra społeczna.

Utwór jest zbudowany na bazie dialogu, jaki prowadzą między sobą reprezentanci najważniejszych stanów: szlacheckiego (Pan), duchownego (Pleban) i chłopskiego (Wójt). Na pierwszym planie bardzo wyraźny jest niepokój autora o bieżące sprawy. Rej krytycznie odnosi się do kwestii sejmu, starostów, spraw wojskowych i społecznych. Najsurowiej ocenia stany mające największy wpływ na wizerunek Rzeczpospolitej. Szlachta jest uwikłana w hazard, jest rozrzutna i obojętna. Cechuje ją także egoizm i życie ponad stan. Duchowni są również chciwi i pazerni, nie przestrzegają reguł, którymi powinni się kierować, gromadzą ogromne majątki i zaniedbują obowiązki duszpasterskie. Wójt jest przedstawicielem stanu, którego wina jest stosunkowo najmniejsza. Chłopi są jednak bezwzględnie wykorzystywani przez pozostałe warstwy społeczne.

12. Dramat antyczny --dramat szekspirowski próba porównawcza.

W stosunku do dramatu klasycznego Szekspir wprowadził następujące zmiany:

  • nie obowiązywała w dramacie szekspirowskim zasada trzech jedności
  • wprowadził do akcji kilka pobocznych wątków
  • na scenie przebywało więcej niż trzech aktorów jednocześnie
  • dopuszczone zostało pokazywanie scen zbiorowych, a nawet batalistycznych
  • zrezygnował z obowiązującej do tej pory zasady "decorum"
  • w trakcie trwania akcji bohaterowie pokazywali zmienność charakteru