Dodaj do listy

Niszczący wpływ obozów koncentracyjnych i wojny na kondycję człowieka. Refleksje o literaturze wojennej

Ostatnia wojna światowa wywarła ogromny wpływ na mieszkańców Europy. Nigdy wcześniej tyle osób nie było zaangażowanych w działania na wielu liniach frontu. Z chwilą zakończenia wojny, nie ustały jej tragiczne skutki. W pamięci pozostały przerażające wizje. Nic wiec dziwnego, że wspomniane wydarzenie historyczne znalazło swój oddźwięk w różnych dziedzinach sztuki. Apokaliptyczna tematykę odnajdziemy w prozie, poezji, filmie, czy malarstwie. Artyści bowiem włączyli się w proces upamiętnienia grozy tych niedawnych czasów. Chcieli tym samym zbudować wielką przestrogę dla kolejnych pokoleń. Równie ważne były rozważania o kondycji człowieka, bowiem wojna okazała się okresem próby dla wielu zasad moralnych.

Pisarze z jednej strony mówili o działaniach wojennych na licznych frontach świata, a z drugiej - prezentowali analizę systemów totalitarnych. Na swój warsztat wzięli założenia faszyzmu i stalinizmu. Przywołali także trudne momenty z powstania warszawskiego i zbrojnego zrywu w getcie. Dzięki temu powstał bogaty obraz Obraz W najogólniejszym znaczeniu: świat przedstawiony w utworze literackim jako odzwierciedlenie jakiejś rzeczywistości zewnętrznej, np. obraz XIX-wiecznej Warszawy w Lalce B. Prusa. Takie pojmowanie kategorii... Czytaj dalej Słownik terminów literackich okupowanej Polski. Kraj został wtedy pozbawiony życia kulturalnego, bowiem inteligencja Inteligencja B. Prus Lalka, bohater zbiorowy; warstwa ludzi wykształconych, którzy intelektualnymi umiejętnościami próbują zarobić na swoje utrzymanie. Niestety, zdolności i rzetelna wiedza nie mogą tego zapewnić:... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum została poddana licznym represjom. Ich przedstawicieli aresztowano, rozstrzeliwano, lub wywożono do licznych obozów koncentracyjnych lub sowieckich łagrów. Jest wiele dzieł literackich o tej tematyce, jednak nie sposób ich wszystkich omówić. W swojej pracy ograniczę się do najważniejszych pozycji, które reprezentują typowe postawy moralne człowieka wprzęgniętego w wir okrutnej historii. Zwrócę uwagę na niszczący wpływ obozów i łagrów na kondycję człowieka.

Warto wspomnieć o Tadeuszu Borowskim, który przeszedł przez najstraszliwsze doświadczenia. Po aresztowaniu w 1943 roku i przejściu przez Pawiak trafił do Auschwitz. Tam przez długi czas pracował fizycznie, jako członek komando, a potem był sanitariuszem w przy obozowym szpitalu. W 1944 został wywieziony do Rzeszy i doczekał wyzwolenia w Dachau. Po takich przejściach miał prawo do oceny rzeczywistości wojennej. Jeszcze w konspiracji wydał tomik wierszy zatytułowany "Gdziekolwiek ziemia". Jednak bardziej jest znana jego twórczość prozatorska. Zapewnił sobie rozgłos cyklem opowiadań pt. "Pożegnanie z Marią". W nim starał się podsumować swoje przeżycia z Auschwitz. Czyni bohaterem typowego więźnia, który całkowicie dostosował się do okrutnych obozowych praw. Poprzez wprowadzenie elementów autobiograficznych do historii Tadka, możliwe jest uprawdopodobnienie i urealnienie przedstawionego świata. Jest to o tyle istotne, że opisane zdarzenia są niezwykle brutalne i wprost trudno w nie uwierzyć. Co więcej daje się odczuć wszechobecną postać zła. W Auschwitz człowiek został odarty z podmiotowości i wyzuty z wszelkich praw. Traktuje się go jak materialną rzecz, z którą można zrobić wszystko, co tylko sobie oprawca zażyczy, a nawet zagazować, spalić. W Oświęcimiu powstała wszakże swoista fabryka śmierci. Cały proceder został w sposób przemyślany zorganizowany, co pokazuje opowiadanie Opowiadanie Podstawowa forma wypowiedzi (obok opisu), przedstawiająca przebieg zdarzeń w ich następstwie czasowym. Do głównych wyróżników opowiadania należą: gramatyczna forma czasu przeszłego, podkreślanie... Czytaj dalej Słownik terminów literackich "Proszę państwa do gazu". Zaraz po przyjeździe pociągu, na kolejowej rampie następuje pierwsza selekcja na tych, którzy zostaną na jakiś czas przy życiu i tych skazanych na śmierć. Do grupy pierwszej należą tylko zdolni do pracy, a do drugiej -starcy, chorzy, dzieci. Ludzie Ludzie J. R. R. Tolkien Hobbit, czyli tam i z powrotem, bohater zbiorowy; ludzie Trzeciej Epoki są zupełnie podobni do ludzi współczesnych. Tak jak dzisiaj zdarzają się wśród nich postacie niezwykłe, szlachetne,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum muszą także pozostawić tobołki, walizki, a wraz z nimi cały wcześniejszy świat. Odtąd już nic nie będzie takie same.

Stale obecne zagrożenie śmiercią niszczy psychikę jednostki. Właściwie jest bardzo cienka linia oddzielająca życie od śmierci. W innych okolicznościach zgon kogoś bliskiego wywołuje ogromne poruszenie, jednak w obozie, gdzie umieranie jest na porządku dziennym i ma charakter masowy, jest to niemożliwe. Następuje zobojętnienie na śmierć. Nikt nie przejmował się skazanymi na wywózkę do gazowej komory. Człowiek zlagrowany bowiem nie odczuwa współczucia, litości, żalu nad losem swoim bliźnim. Co więcej współwięzień często znajdywał się w roli kata, a co za tym idzie brał na siebie winę i odpowiedzialność za wyrządzoną krzywdę. Jednak dla pragnących przeżyć właściwie nie było innego wyjścia. Oni musieli się dostosować do panujących warunków, a więc zobojętnieć na ból, cierpienie oraz śmierć. Obóz bowiem dezintegrował psychikę, powodował wzrost Wzrost zwiększanie rozmiarów i masy ciała. Wzrost jest cechą wszystkich żywych organizmów i następstwem pobierania substancji odżywczych z otoczenia. U jednokomórkowców wzrost wiąże się ze zwiększaniem rozmiarów... Czytaj dalej Słownik biologiczny cynicznych zachowań, kazał wierzyć w prawo pięści. Borowski niezwykle precyzyjnie zobrazował metody upodlenia człowieka oraz i skutki takich działań. Zachowanie w warunkach obozowych zasad moralnych przerastało możliwości jednostki.

Także Zofia Nałkowska poświęciła "Medaliony" procesowi reifikacji. Pokazała negatywny wpływ obozu na poszczególne osoby. Paradokumentalny Paradokumentalny mający charakter dokumentalny, ale niebędący dokumentem w ścisłym znaczeniu tego słowa.
Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
zbiór opowiadań poświeciła na odtworzenie kilku ludzkich historii. Stara się zachować reportażowy charakter tekstu, by w pełni ukazać prawdę tych czasów. Oddaje głos ocalonym, którzy szczegółowo opowiadają o swoich niedawnych przeżyciach i pobycie w getcie, czy obozie. Ludzie ci można powiedzieć, że przeszli prawdziwe piekło. Niemniej teraz mówią o swoich dziejach z pewnym dystansem spokojnie i beznamiętnie, chociaż przytaczają najważniejsze fakty z własnej biografii. To psychicznego zobojętnienie może pokazywać, jak trwałe są skutki wojny. Chociaż naziści już nie działają, to pozostały po nich ślady w psychice. Spotęgowana, wszechobecna groza w pewien sposób "znieczuliła" ludzi. Oni nie są w stanie właściwie ocenić tego, co miało miejsce. Bowiem to, co widzieli przerasta wszelkie wyobrażenie i wprost nie mieści się w polu percepcji człowieka. Brakuje słów, pojęć, aby ogarnąć bezmiar cierpień. Potrzebna jest niejako nowa skala odniesienia, bo przykładania wojennych czynów do klasycznej hierarchii wartości nie spełnia swojej roli. Człowiek nie posiada takich miar, aby ocenić straszne, wynaturzone zjawiska. To, czego dokonali faszyści niemieccy było bestialstwem na niespotykaną wcześniej skalę. Nie mieści się ono w żadnych wymiarach. Autorka ma takie silne przeświadczenie i dlatego powstrzymuje się przed wyrażeniem komentarza. Człowiek, który przecierpiał prawdziwy koszmar już nawet nie potrafi się oburzać, ani rozpaczać. Być może przeżył już tyle grozy, że nadal nie potrafi tak reagować. Wszystkie formy oburzenia, gniewu już manifestował. Teraz jego wzburzenie nie ma racji bytu, bo koszmar na szczęście się zakończył. Przekroczył granicę, po której straci duchowe władze i możliwość ekspresywnego reagowania, czy osądzania innych. "Medaliony" są najwymowniejszym świadectwem trwałości oddziaływania systemu hitlerowskiego. Odtwarzają one duchowy proces pozbawiania jednostki jej człowieczeństwa i zabijania w niej wszelkich wartości moralnych, Po wojnie w duszy pozostały jedynie zgliszcza. Z tego popiołu trudno cokolwiek stworzyć.

Zbrodnie okupantów miały degradujący wpływ na ludzi. Ślady ich oddziaływania można odnaleźć nawet wiele lat po wojnie. Taki wniosek można wysnuć z analizy dramatu "Kartoteka" Tadeusza Różewicza. Główny bohater Bohater T. Różewicz Kartoteka, bohater główny; należy do pokolenia Kolumbów
Wygląd: Brak informacji w utworze, bohater niczym się nie wyróżnia, nie ma cech szczególnych, jest zwykły, przeciętny,...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
utworu występuje w imieniu pokolenia, któremu udało się przetrwać okupację, jednak nie potrafi o swej dramatycznej młodości zapomnieć. Nie posiada imienia, konkretnego zawodu, co jeszcze bardziej podkreśla jego reprezentatywność. Ze zrujnowaną psychiką i tożsamością nie potrafi ułożyć swojego życia wewnętrznego. Jego biografia Biografia życiorys; przedstawienie życia i działalności jakiejś osoby.
Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
przypomina rozsypaną kartoteką, którą niezwykle trudno ułożyć w sensowną całość. W dalszym ciągu dręczą go wspomnienia z czasów II wojny światowej, a w snach powracają do niego zmarli koledzy. Po niedawnych przejściach wybiera bierną postawę, nic nie jest w stanie zmobilizować go do podjęcia jakichkolwiek działań. Cierpi na chorobliwą niemoc, która wynika z osłabienia własnej psychiki. Podobnie jak bohaterowie Nałkowskiej zobojętniał całkowicie na krzywdy innych i nie może ułożyć hierarchii prawd moralnych. Ten sam problem przywołuje Różewicz w swoich wierszach zawartych w tomie "Niepokój". Bohater jednego z tekstów wyznaje: "ocalałem prowadzony na rzeź". Chociaż przeżył wojnę, nie umie spokojnie żyć, ciągle przeżywa koszmary, czego wyrazem są jego krzyki po nocach. Nie umie również oddzielić dobra od zła, bo poznał ludzi, którzy byli równocześnie zbrodniarzami i ofiarami. Obraz "furgonów ludzi porąbanych" jest na tyle przejmujący, że nie można o nim zapomnieć, ani wymazać go z pamięci.

Podobne doświadczenia były udziałem Gustawa Herlinga - Grudzińskiego. Były więzień łagrów poznał różne aspekty obozowego życia. Sam przeszedł śledztwo, wielotygodniowe podróże, aż dotarł do miejsca przeznaczenia. O swoim koszmarze opowiedział w "Innym świecie". Zwrócił najwięcej uwagi na życie w Jercewie -rosyjskim łagrze. Obowiązywały tam inne prawa moralne. Okazało się także, że ekstremalne warunki sprawdzały granice wytrzymałości psychiki człowieka i umożliwiały prawdziwe poznanie jego istoty. Pod znakiem zapytania zostały postawione wszystkie składniki systemu moralnego, włącznie z miłością. Grudziński nie oszczędza niczego, bowiem chce zbliżyć się do prawdy o jednostce. W obozie szansa przetrwania istniała dla tych, którzy nie okazywali żadnych uczuć, nawet współczucia. Dla niektórych wierzących pozostawała ufność w wyrównanie win po śmierci. Zdecydowana większość prowadziła bezwzględną walkę o przetrwanie chociaż do następnego dnia. Resztki człowieczeństwa podtrzymywano w trakcie pobytu w szpitalu i Domu Swidanij, gdzie w samotności można było z dystansem spojrzeć na własne katorżnicze życie. Stalinizm wyzwolił w ludziach najniższe instynkty. Zwierzchnicy bezkarnie mogli znęcać się i dręczyć więźniów. W zorganizowanym świecie bezprawia panuje jedynie prawo siły. Życie ofiary całkowicie zależy od kata, depcze się wszelkie wartości, czy to etyczne, czy intelektualne. Na porządku dziennym jest pogardliwe traktowanie rodzin więźniów. Grudziński w ten sposób dokonał analizy ustroju totalitarnego i opisał system obozów oraz sowieckich łagrów.

O wpływie wojny na ludzkie losy pisze także Andrzej Andrzej T. Borowski Proszę państwa do gazu..., bohater główny; marynarz z Sewastopola. Brutalnie ciągnie za włosy na ciężarówkę kobietę, która wyrzekła się własnego dziecka
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Szczypiorski w "Początku". Nadrzędnym problemem jest walka Żydów o przetrwanie lat wojny. Przy czym różny był stosunek Polaków do tej kwestii. Jedni w czasie okupacji z narażeniem własnego życia pomagali Żydom. Wszelki siłami przeciwstawiali się zagładzie narodu wybranego. Inni zachowywali się wręcz podle, bo zdolni byli do bogacenia się na krzywdzie innych. Nie mieli żadnych skrupułów tacy zdrajcy żydowscy jak Bronek, który wydał Irmę Seidenman w ręce przedstawicieli gestapo. Natomiast Henio Fichtelbaum potrafił zrezygnować z ocalenia i wyciągniętej ręki przyjaciela, bo chciał być solidarny z własnym narodem. W związku z tym wrócił do getta, aby tam zginąć. "Początek" jest prawdziwą mozaiką życia, zestawia różne postawy ludzkie, nie kieruje się stereotypami i odrzuca łatwo ferowane wyroki. Pokazuje dobre i złe cechy poszczególnych osób. Podkreśla siłę instynktu życia i mówi o złożoności natury człowieka.

Do pełności obrazu trzeba jeszcze spojrzeć na drugą linię frontu - na Niemców. Taką sposobność mamy podczas lektury "Rozmów z katem" autorstwa Kazimierza Moczarskiego. Jest to o tyle ważna pozycja, że reprezentuje ona literaturę faktu, jest rodzajem pamiętnika. Pisarz Pisarz literat.
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
relacjonuje poglądy, przedstawia wspomnienia Jürgena Stroopa, z którym spędził wiele dni w jednej więziennej celi. Miał więc okazję bliżej przyjrzeć hitlerowskiemu oprawcy. Okazuje się, że Niemiec stanowi doskonały i przerażający przykład wpływu nazistowskiej ideologii na człowieka. Ukształtowany został na mordercę dzięki warunkom wojennym. W młodości spędzonej na prowincji. w drobnomieszczańskiej rodzinie niczym szczególnie się nie wyróżniał. Całą swoją karierę zawdzięczał hitlerowskim zwierzchnikom. Dzięki ich poparciu szybko awansował i zdobył zaszczytną pozycję. Partia go popierała, bo idealnie nadawał się do wykonywania jej poleceń. Był odpowiedzialny za czystki w warszawskim getcie, przyczynił się do śmierci tysięcy Polaków, czym zdobył ponurą sławę. W pełni zaakceptował wojnę i hitlerowską teorię podziału ras, wedle której dokonywał oceny innych ludzi.

Liczne biografie ludzi, którym przyszło żyć w czasie II wojny światowej pokazują, jak decydujący wpływ miała wojna na ich koleje losu. Pisarze na wiele sposobów pokazywali tą prawdę. Dokładna analiza sytuacji i psychologiczne studia osobowości pokazują niezbicie, że człowiek pod wpływem wojny i bestialskich warunków życia w obozach, łagrach zdolny był do najgorszych zbrodni. Systemu faszystowski, czy stalinowski uczynił z ludzi prawdziwych zbrodniarzy. Niemniej, jak w przypadku Stroopa, pewne nawyki, cechy wpojone w trakcie wychowania uczyniły człowieka posłusznym narzędziem w rękach brutalnych mocodawców. Ogromny był wpływ okoliczności zewnętrznych na ludzkie postępowanie. Gdyby nie wojna, wiele osób prawdopodobnie pędziłoby spokojny żywot.