Dodaj do listy

Epos- charakterystyka gatunku epickiego

Najwcześniej w kulturze antycznej rozwijały się gatunki epickie. Epika to jeden z trzech, obok rozwiniętej później liryki i dramatu, podstawowych rodzajów literackich omawianych już przez Arystotelesa w "Poetyce". Najważniejszą cechą epiki była narracja i fabularny charakter opowieści. Najstarszym gatunkiem epickim był epos- bardzo rozbudowana, bogata w wątki forma należąca do stylu wysokiego. Styl wysoki funkcjonował obok stylu niskiego jako dychotomia zawarta w pojęciu zasady decorum. Zasada ta nakazywała dobieranie odpowiedniego z dwóch stylów do opisywania wydarzeń i postaci o różnej randze. Bohaterami eposów były wielkie narody, wspaniali bojownicy, herosi, bohaterowi a nawet bogowie, wydarzenia w jakich brali udział były przełomowe, niezwykle ważne dla całej przedstawionej w eposie społeczności. Dlatego też i język, jakim opowieść była prowadzona musiał być odpowiedni, godny przedstawiania takich sławetnych postaci i czynów. Styl wysoki charakteryzował się zrytmizowaniem (miarą eposu był heksametr- metrum sześcioakcentowe), styl podniosły, pełen patosu i powagi. Odpowiednio dobrane słowa, ich melodia, brzmienie podkreślane dodatkowo rytmem wiersza tworzyły płynną, śpiewną i pełną rozmachu opowieść. Cechy te widoczne są w obu dziełach Homera. Bohaterami "Iliady" i "Odysei" są najdzielniejsi królowie, wodzowie i wojownicy greccy i trojańscy, bogowie opowiadający się po różnych stronach konfliktu, wreszcie, nieziemsko piękna kobieta. Tłem wydarzeń w Iliadzie jest wielka wojna Greków z Trojanami zakończona klęską i upadkiem Ilionu (Ilion to inna nazwa na Troję, stąd tytuł- Iliada). W Odysej przedstawione są losy wielkiego rycerza walczącego pod Troją -Odyseusza, który przez dwadzieścia lat, w wyniku gniewu Posejdona tuła się po świecie w poszukiwaniu zagubionej drogi do rodzinnej Itaki. Losy Odysa stały się uniwersalnym symbolem ludzkiej podróży przez życie, wiecznej tułaczki człowieka poszukującego swojej przystani, sensu i celu życia.

Konstrukcyjnie każdy epos rozpoczynać się musiał inwokacją, zwrotem do muz, które miały zesłać na poetę natchnienie, piękne słowa, którymi opisze historię herosów. Charakterystycznym elementem konstrukcji formalnej są także liczne retardacje, czyli elementy opóźniające, powstrzymujące na dłuższy czas bieg akcji. Są to np. bardzo rozbudowane opisy, porównania, dodatkowo wprowadzane epizody, dygresje.

Charakterystycznym elementem ukształtowania świata przedstawionego w eposie jest jego dwudzielność, obok siebie współistnieje świat ludzi i bogów. Co więcej, świat bogów często wkracza w świat ludzi, realizując zasadę "deus ex machina" stają się bogowie głównymi motorami działań ludzi, decydując o ich losach, zwycięstwach lub porażkach. Warto chwilę uwagi poświęcić też językowi eposu. Jak było powiedziane wcześniej, epos pisany był stylem wysokim. Oznaczało to nie tylko poważny, podniosły nastrój, patos, zrytmizowaną, śpiewną narrację, ale także konkretne konstrukcje składniowe i słowotwórcze, np. wykorzystanie stałych epitetów występujących przy określonych postaciach i zjawiskach np. Zeus Gromowładny (czasem nawet pojawiał się sam epitet, a przez to, że przypisany był jednej tylko postaci, wiadomo było o kogo chodzi). Charakterystyczna konstrukcja części owych epitetów to złożenia, tzw. composita. Epitet złożony jest z dwóch wyrazów, np. gromowładny= władający+ gromami, różanopalca- mająca różowe palce, szybkonogi, itd. Opisy stosowane w eposach były niezwykle plastyczne, miały w jak najpełniejszy sposób oddać wygląd, charakter, przymioty danej postaci lub zjawiska do jakiego się odnosiły. Czasem opis przytłaczał sam przedmiot, rozwijając się do osobnego, bardzo rozbudowanego obrazu (np. opis tarczy Achillesa). Podobnie rzecz miała się w charakterystycznych dla eposu porównaniach homeryckich, tzn. takich konstrukcji, w których druga część porównania charakteryzująca cechę danego przedmiotu jest rozbudowana do osobnego obrazu lub nawet epizodu.

Pod względem założeń konstrukcyjnych i stylistycznych oba eposy Homera realizują ten sam wzorzec. Różnią się jednak bardzo swoją tematyką. "Iliada" jest wielkim dziełem poświęconym wojnie i jej bohaterom, "Odyseja" to powieść podróżnicza, przygodowa z elementami fantastycznymi o dużym ładunku refleksyjnym i filozoficznym.