Dodaj do listy

Motywy biblijne i ich obecność w tekstach literackich różnych okresów.

Biblia wpływała na piśmiennictwo i literaturę polską, ponieważ nasza kultura była ściśle związana z tradycją chrześcijańską. Wynikało to również z relacji społecznych i politycznych. To decydowało o tym, że wybierano wątki tematyczne i korzystano z rozpoznawalnego stylu Biblii.

Tradycja biblijna bardzo często zaglądali do Biblii; jest tak we wszystkich epokach - odniesienia do symboli, postaci biblijnych są bardzo widoczne. Literatura nowożytna wykorzystuje z powodzeniem uniwersalny przekaz motywów z Biblii, tworząc liczne nawiązania; przyjmują one różne kształty.

1.

Najpopularniejszym motywem jest z pewnością Apokalipsa. Jest ona obecna przy każdym niemal tekście katastroficznym, ponieważ wzmaga ona uczucie grozy; jest obrazem totalnego zniszczenia, chaosu, klęski ziemskiego świata, upadku ludzi, walki dobra i zła. W Apokalipsie występują symbole, które pozwalają ją rozpoznać - "siedem pieczęci", "siedem trąb", "Bestia-Antychryst", "lew, wół, orzeł i zwierzę o ludzkiej twarzy".

W romantyzmie adaptowana całą Apokalipsę, czyli upadek świata, ale też wyłonienie się nowego świata;

- "Uspokojenie" Juliusza Słowackiego - Apokalipsa jest wpisana w dzieje polityczne narodu, który w przyszłości zmartwychwstanie i będzie wolny;

- "Dziady" cz. III Adam Mickiewicza - scena "Widzenie Księdza Piotra" i "Wielka Improwizacja" to stylizacja na Apokalipsę i profetyzm'

- "Nie - Boska komedia" Zygmunta Krasińskiego - upadek i katastrofa są tylko elementem przejściowym do nowego życia.

W Młodej Polsce skoncentrowano się przede wszystkim na wymiarze katastroficznym Apokalipsy;

- "Dies irae" Jana Kasprowicza - tytuł oznacza dzień gniewu; utwór ma formę hymnu; stanowi wizję apokaliptycznej sceny Sądu Ostatecznego. Ten temat wynikał z fascynacji modernistów, dekadentów, zbliżającym się końcem świata i ludzkości. U Kasprowicza rolę pierwszą odgrywa postawa buntu wobec okrutnego Boga, a także walka dobra ze złem. Odzywa się tu echo manicheizmu, czyli koncepcji, która uznaje dobro i zło za dwie równorzędne siły, które stwarzają świat. Ścierają się one ze sobą cały czas, ale jest to konieczne.

W XX - leciu międzywojennym zaczęto przewidywać nadejście Apokalipsy;

- "Roki" Czesława Miłosza - świat jest pogrążony w zupełnym nieładzie, ulegnie on zagładzie; wizja Apokalipsy musi wnieść do naszego życia naukę - nie możemy zostać obojętni, ponieważ zawsze jest coś, co można uratować;

- "Walc" Czesława Miłosza - zapowiada poeta I wojnę światową, potem II wojnę światową; jest to nowa zagłada, katastrofa; to pesymistyczna zapowiedź wojen, która niestety się spełniła; wiersz jest zapowiedzią śmierci, zniszczenia, niewoli;

- "Żal" Józefa Czechowicza - wojna przedstawiona jako apokalipsa, która w okrutny sposób ma sprawdzić człowieczeństwo; oznacza ona koniec świata w wymiarze materialnym, ale też etycznym; upadek jest winą samych ludzi;

- "Niemcom" Antoniego Słonimskiego - wizja katastroficzna w przeddzień II wojny światowej.

W literaturze współczesnej mamy przede wszystkim apokalipsę spełnioną;

- "Piosenka o końcu świata" Czesława Miłosza - przedstawia poeta sytuację, w której trwa koniec świata - jest to bardzo zwyczajna chwila, która przychodzi niespodziewanie, wywołana jakby przez nasze czyny i nieprzemyślane decyzje;

- "***(Których nam nikt nie wynagrodzisz...)" Krzysztofa Kamila Kamila Dzieje Tristana i Izoldy, bohaterka epizodyczna; służebna Izoldy, prawie tak piękna jak jej pani
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Baczyńskiego - wojna jest kierowana przez Antychrysta, który jest symbolem Apokalipsy.

Apokalipsa spełniona jako wizja obecnych pisarzom i poetom czasu wojny, występuje także w dziełach literackich wojny, okupacji i okresu powojennego: "Medalionach" Zofii Nałkowskiej, opowiadaniach Tadeusza Borowskiego, "Innym świecie" Gustawa Herlinga - Grudzińskiego, "Zdążyć przed Panem Bogiem" Hanny Krall, "Rozmowach z katem" Kazimierza Mocarskiego, "Pamiętnika z powstania warszawskiego" Mirona Białoszewskiego.

"Mała Apokalipsa" Tadeusza Konwickiego - jest przepowiednią upadku świata, który jest pogrążony przez system totalitarny; świat z Apokalipsy to właśnie świat przedstawiony. Konwickiego interesuje zwłaszcza polska, mała apokalipsa - przedstawia chaos, który panuje w świecie; nie ma w nim ludzi wartościowych, z zasadami; pełno jest zdrajców, przekupniów. Przez totalitaryzm wartości już nie ma; ich upadek stał się codziennością. Przymiotnik "mała" odnosi się również do apokalipsy określonej osoby; bohater Bohater T. Różewicz Kartoteka, bohater główny; należy do pokolenia Kolumbów
Wygląd: Brak informacji w utworze, bohater niczym się nie wyróżnia, nie ma cech szczególnych, jest zwykły, przeciętny,...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
chce protestować i spalić się; "mój własny koniec świata". Jest to apokalipsa w wymiarze osobistym. Możemy zwrócić uwagę na pewne momenty:

a) "Oto nadchodzi koniec świata (...). Koniec mojego osobistego świata. Ale zanim mój wszechświat rozpadnie się w gruzy, rozsypie się na atomy, (...) czeka mnie jeszcze ostatni kilometr mojej Golgoty...";

b) "Mam wrażenie jakby ten kraj naprawdę umierał (...). Nasza nędza współczesna jest przezroczysta jak szkło i niewidzialna jak powietrze (...). Nasza nędza to łaska totalnego państwa, łaska, z której żyjemy."

2.

Wątek przemijania z "Księgi Koheleta" - "marność nad marnościami";

Życie człowieka cały czas przemija i jest on poddany nieustannemu upływowi czasu; przez tę świadomość nie może on być szczęśliwy; nie da się na trwałe zdobyć bogactwa, mądrości, czy rozumu, ponieważ są one ulotne. Stała jest tylko ziemia i słońce; człowiek jest marnością. Jest to motyw wykorzystywany przede wszystkim w utworach, eksponujących momentalność życia na ziemi.

W średniowieczu:

- "Rozmowy Mistrza Polikarpa ze śmiercią" - utwór poruszający kwestię równości ludzi wobec śmierci - nie liczą się dla niej bogactwa, ani urzędy, ponieważ i tak zabiera ludzi do siebie;

W renesansie:

- "Na różę", "O żywocie ludzkim" Jana Kochanowskiego - refleksyjne fraszki; człowiek nie może zapobiec działaniu czasu, a jego upływ jest nieubłagalny; czas przeobraża wszystko;

- "Pieśń IX" Jana Kochanowskiego - na świecie nie istnieją żadne stałe wartości; życie nie jest wieczne;

W baroku:

- "Marność" Daniela Naborowskiego - życie ludzkie jest bardzo ulotne, cały czas wisi nad nami piętno śmierci; ci, którzy dbają o rzeczy doczesne mogą się bardzo zawieść, ponieważ odczują upływ czasu;

- "Krótkość żywota", "Do Anny" Daniela Naborowskiego - poetę interesuje metafizyka, potęga czasu; on zwycięża, gdy inne rzeczy mu ulegają; poeta pisze o miłości do Anny, ponieważ ma nadzieję, że ta wartość, nie jest ulotna.

W romantyzmie:

- "Hymn (Smutno mi Boże)" Juliusza Słowackiego - pejzaż z zachodem słońca, które jest nieprzemijalnym dziełem Boga - jest to pretekst do gorzkiej refleksji nad przemijalnością i kruchością życia.

W Młodej Polsce:

Motyw "marność nad marnościami" jest realizowany przede wszystkim w dekadenckiej poezji Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Jana Kasprowicza i Leopolda Staffa.

3.

Cierpienie Jezusa Chrystusa, zbawiciela, poświęcającego się dla człowieka;

W średniowieczu;

- "Żale Matki Boskiej pod krzyżem";

- "Lament Świętokrzyski" - wyraża cierpienie i gorycz Matki Boskiej, która skarży się nad ciałem Syna. Jest to nie tylko postać boska, ale też matka, która płacze nad śmiercią swego dziecka. Pragnie ona opowiedzieć wszystkim o swoim bólu; mówi ona do wszystkich matek;

W Młodej Polsce;

- "Hymn świętego Franciszka Franciszka G. Zapolska Żabusia, bohaterka epizodyczna; niańka, służąca w domu Bartnickich.
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum
z Asyżu" Jana Kasprowicza - mówi o postaci Jezusa na krzyżu, który dobrowolnie poświęcił się dla dobra ludzkości; jest też wyraz bożej troski o człowieka;

W romantyzmie;

Męka Pańska nabiera szczególnego wymiaru w tej epoce, której cechą charakterystyczną jest mesjanizm. Ideologia ta kazała myśleć, że Mesjaszem Narodów jest Polska, jako naród, który teraz przebywa w niewoli. Ma ona doprowadzić do zwycięstwa nad tyranią inne narody. Termin ten wziął się od imienia Jezusa Chrystusa, który jest Zbawicielem ludzi.

- "Dziady" cz. III Adama Mickiewicza - jest tu przykład mesjanizmu jednostkowego - bohater, człowiek, jest on indywidualistą, tajemniczą postacią, którą w "Widzeniu księdza Piotra" nazywany jest "czterdzieści i cztery". Mesjanizm Mesjanizm koncepcja historiozoficzna występująca zazwyczaj wśród narodów, które utraciły swoją niepodległość (np. Żydzi) i wywodząca się z wiary w przyjście Mesjasza (wybawiciela), który poprzez... Czytaj dalej Słownik historyczny narodowy natomiast dotyczył doniosłej roli Polski w Europie, która zagrożona była silnymi wpływami Rosji; Polska miała wyzwolić inne państwa spod jarzma; polska jest "Chrystusem narodów", a jej historia jest wystylizowana na Mękę Pańską. Czasy zaborów mają być odkupieniem Europy.

- "Księgi narodu polskiego" i "Księgi pielgrzymstwa polskiego" Adama Mickiewicza - jest tu również wątek naszego narodu jako Mesjasza i Odkupiciela;

- "Kordian" Juliusza Słowackiego - podejmuje on temat wybitnej jednostki jako Mesjasza; jest to poeta, który jest obłąkany, ma urojenia; Słowacki podważa teorię mesjanizmu, uważa ją za trochę szaloną;

4.

Motyw genezis, czyli powstanie świata; jest nawiązaniem do "Księgi Rodzaju", opisane są w niej początki świata; inspirowała wielu artystów;

W renesansie;

- "Pieśń XIX" Jana Kochanowskiego - realizuje się w niej topos stworzenia świata; wysuwane są argumenty; pieśń jest arcydziełem formalnym;

- "Pieśń XXV" ("Hymn do Boga") - poeta stawia sobie zadanie, że udowodni ludziom, że świat jest stworzony przez Boga. Wykorzystuje Kochanowski całościowo obraz Obraz W najogólniejszym znaczeniu: świat przedstawiony w utworze literackim jako odzwierciedlenie jakiejś rzeczywistości zewnętrznej, np. obraz XIX-wiecznej Warszawy w Lalce B. Prusa. Takie pojmowanie kategorii... Czytaj dalej Słownik terminów literackich powstania świata;

W romantyzmie;

- "Oda do młodości" Adama Mickiewicza - nowy porządek, który wchodzi wraz z nową epoką, jest porównany do stworzenia świata;

W literaturze współczesnej;

"Słońce" Czesława Miłosza - słońce, które pojawia się w czasie stworzenia świata jest dla poety inspirujące; dzięki niemu snuje refleksje o ludzkiej egzystencji i istnieniu;

5.

Motyw cierpienia, który jest zaczerpnięty z "Księgi Hioba";

W romantyzmie:

Ten motyw może być kojarzony i zestawiany z cierpieniami narodu polskiego w czasie zaborów - zobacz w punkcie trzecim: romantyzm;

- "Dziady" cz. III Adama Mickiewicza - poeta opisuje męczeństwo polskiej młodzieży, która była prześladowana, wywożona, więziona i przesłuchiwana przez Rosjan;

Temat cierpienia może też występować w innej formie:

- cierpienie z powodowane miłością:

a) "Cierpienia młodego Wertera" Johana Wolfganga Goethego - tytułowy bohater kocha się w Lotcie; dziewczyna Dziewczyna B. Prus Na wakacjach, bohaterka pierwszoplanowa; ryzykując własnym życiem wyniosła niemowlę z płonącej chałupy; posiada zdolność "dzikiego zapału", porywów serca i współczucia. Zwracają... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum jednak jest zaręczona z innym mężczyzną; Werter jest zrozpaczony; jego rozterki doprowadzają go do samobójczej śmierci; postać Wertera i jego styl odczuwania stały się kultowe dla młodych romantyków;

b) "Dziady" cz. IV Adama Mickiewicza - przedstawione jest uczucie Gustawa i Maryli; dzieli ich przede wszystkim różnica społeczna; Gustaw Gustaw A. Fredro Śluby panieńskie, bohater główny; podopieczny Radosta, w finale komedii narzeczony Anieli
Wygląd: Młody fircyk, pojawia się na scenie w czarnej pelerynie - wraca z hulanki, wchodzi...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
przeżywa katusze, ponieważ nie może być z ukochaną; myśli o samobójstwie

c) "Kordian" Juliusza Słowackiego - Kordian Kordian J. Słowacki Kordian, bohater główny i tytułowy; przedstawiciel romantycznego pokolenia, romantyczny młodzieniec, podróżnik, bojownik o wolność swojego narodu
Wygląd: delikatny, przystojny,...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
chce popełnić samobójstwo, kiedy zostaje odtrącony przez Laurę;

- cierpienie z związane z przebywaniem poza ojczyzną;

a) "Hymn (Smutno mi Boże)" Juliusza Słowackiego - poeta opisuje tęsknotę za ojczyzna poprzez różne obrazy; płaczące dziecko, kiedy odchodzi matka, dolatujące polskie bociany "sto mil od brzegu i sto mil przed brzegiem";

b) "Moja piosenka Piosenka utwór słowno-muzyczny, przeznaczony do wykonywania przez solistę lub zespół. Powstała na przełomie XIX i XX w. jako element sztuki estradowej, dzisiaj jest jedną z najpopularniejszych form kultury... Czytaj dalej Słownik terminów literackich II" Cypriana Kamila Norwida - tęsknota za krajem powoduje wielkie cierpienie: "Do kraju tego, gdzie kruszynę chleba podnoszą z ziemi przez uszanowanie dla darów nieba, Tęskno mi Panie..."

6.

Arka Przymierza

W renesansie;

- "Kazania sejmowe" ks. Piotra Skargi - są one stylizowane na kazania biblijne; kaznodzieja przypomina postać Mojżesza, którego mądrość "z nieba" i roztropność, pozwala mu kierować ludem;

- "Pieśń Wajdeloty" z "Konrada Wallenroda" Adama Mickiewicza - jest tu obecny motyw legendarnej Arki Przymierza, związanej z historia Mojżesza; dzięki poezji powstaje więź łącząca starsze i młodsze pokolenia narodu; to scala ludzi w jedno; naród staje się silniejszy. Ma swoją świadomość. Stąd pochodzi sugestywne w przekazanie zdanie: "O wieści gminna! Ty arko przymierza Między dawnymi i młodszymi laty. W tobie lud składa broń swego rycerza, Swych myśli przędzę i swych uczuć kwiaty."