Dodaj do listy

Mitologia jako źródło tematów i motywów literackich.

Można z całą pewnością stwierdzić, że mitologia starożytnej Grecji była inspiracją i źródłem motywów dla literatury niemal wszystkich epok literackich cywilizacji zachodniej. Tak naprawdę można, po bliższym przyjrzeniu się dziełom literackim, że niemal każdy z używanych w nich motywów znajduje swój pierwowzór w mitologii, religii lub literaturze starożytnej.

Mity miały decydujące znaczenie dla życia religijnego i społecznego cywilizacji antycznej. Przede wszystkim wyjaśniały zjawiska niewytłumaczalne dla antycznej nauki, a także umacniały więzi społeczne i sankcjonowały religię. Także moralność społeczeństwa opierała się na przekazach mitologicznych. Inną jeszcze rolą mitów była funkcja dydaktyczna - wyjaśnianie porządku wśród elementów otaczającego starożytnych ludzi świata.

Po okresie średniowiecza, autorzy wszystkich epok wykorzystywali motywy, wątki i bohaterów pochodzących z mitologii. W średniowieczu większość dziedzictwa antycznego uważano bowiem za niewarte uwagi pogańskie wymysły. Za to w epoce renesansu, erze ponownego odkrycia i przywrócenia do historii ideałów starożytnych, do mitów greckich oraz ich rzymskich nawiązań odnoszą się niemal wszyscy pisarze i przytłaczająca większość artystów.

Motywy mitologiczne i starożytne pojawiają się w bardzo wielu dziełach jednego z pierwszych mistrzów polskiej literatury - Jana Kochanowskiego. Oprócz zaczerpnięcia wielu motywów mitologicznych, Kochanowski po raz pierwszy użył w języku polskim antycznych gatunków literackich - pieśni, dramatu (tragedii) czy trenu. Znakomitym przykładem połączenia w języku polskim antycznego gatunku piśmienniczego z antycznym toposem jest "Pieśń świętojańska o sobótce" ze znanym motywem arkadyjskim. Jest to cykl złożony z dwunastu utworów powstałych w okresie, gdy poeta przebywał w majątku czarnoleskim. Śpiewane kolejno przez dwanaście panien pieśni zawierają w sobie pochwałę życia na wsi, umiarkowanej zabawy i świętowania oraz życia rodzinnego. Kolejne pieśni, będące częścią całego utworu, poruszają kolejne ważne dla poety tematy. Pieśń pierwsza mówi na przykład o wartości zapomnianego wśród współczesnych święta, które obchodzili przodkowie. W kolejnych pieśniach mówi się o tańcu, życiu wśród rodziny, okropności wojny i wreszcie chwali się życie arkadyjskie - życie na wsi. W swoim cyklu Jan Kochanowski zespolił tematykę antyczną (Arkadia), renesansową (podniesienie wartości człowieka) oraz społeczno - narodową i regionalną (urok polskiej wsi, polskie realia). Utwory składające się na "Pieśń świętojańską o sobótce" cechują się rozmaitością tematyki, bogactwem strony nastrojowej oraz licznymi odwołaniami do tradycji kulturowej i literackiej.

Kochanowski zajmował się także dramatopisarstwem. Jego najważniejsze dzieło - "Odprawa posłów greckich" - wystawiona została po raz pierwszy w roku 1578, dla uświetnienia wesela Jana Zamojskiego i Krystyny Radziwiłłówny. Tematyka została zaczerpnięta bezpośrednio z mitu o wojnie trojańskiej, znanego przede wszystkim z "Iliady" Homera. Autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater Bohater T. Różewicz Kartoteka, bohater główny; należy do pokolenia Kolumbów
Wygląd: Brak informacji w utworze, bohater niczym się nie wyróżnia, nie ma cech szczególnych, jest zwykły, przeciętny,...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
nie skopiował historii bezpośrednio, lecz nadał jej polskie realia i koloryt. Właśnie dzięki autorskim przekształceniom współcześni odebrali dramat jako jednoznaczne potępienie braku patriotyzmu i samowoli warstw rządzących. Z drugiej strony jej zakończenie mogło podburzyć zwolenników Zamojskiego do ataku na państwo moskiewskie. Budowa i układ utworu są zbieżne konstrukcyjnie ze starożytnymi tragediami, choć oczywiście występują pewne niezgodności.

W roli prologu zastosował autor monolog w wykonaniu Antenowa. Informuje w nim o niedawnych wydarzeniach - przybyciu greckich posłów i ich ultimatum nakazującym wydanie porwanej Heleny. Aleksander Aleksander Homer Iliada, bohater drugoplanowy; Parys
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
(inne imię dla mitologicznego Parysa) rozmyślał nad podjęciem działań w celu przekonania trojańskich dostojników do odrzucenia greckiego posłania i pozostawienia Heleny w mieście. Na akcję pierwszego epejsodionu składa się próba przekonania Antenora przez Aleksandra, aby i ten poparł sprzeciw wobec wydania Grekom Heleny. Rozmówcy są sobie niechętni i zamiast uderzyć w przeciwnika bezpośrednio przerzucają się przysłowiami. Rozmowa jest serią krótkich, jednowersowych zdań - tak ukazano wzburzenie dyskutantów i natężenie sporu. W końcu Antenor Antenor Homer Iliada, bohater drugoplanowy; szwagier Priama, był zwolennikiem pokoju i oddania Heleny Grekom. W Iliadzie jest starcem niezdolnym do walki, ale służy wciąż Priamowi dobrymi radami J. Kochanowski... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum zostaje przez Aleksandra oskarżony o to, że miał być jakoby przekupiony przez Greków. Drugi epejsodion przedstawia lamenty, żale i skarżenia Heleny na swój los. Kobieta Kobieta Z. Nałkowska Medaliony - Kobieta cmentarna, bohaterka autentyczna; prosta, niewykształcona kobieta, opiekująca się grobami. Niedaleko cmentarza znajduje się getto żydowskie, otoczone murem. Wedle... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum nie boi się powrotu do domu, ale obawia się niesławy, którą się okryła. Wreszcie Stara Pani nadchodzi i pociesza porwaną. W epejsodionie trzecim posłaniec opowiada Helenie, jak przebiegały obrady rady trojańskich panów. Aleksander uzyskał poparcie. Porywacz starał się wytłumaczyć swoje postępowanie przytaczając opowieść o Jazonie i Medei - powoływał się na znane słuchaczom prawo odwetu. W końcu przypomniał także dawne krzywdy, które niegdyś Grecy wyrządzili Trojanom. Posłaniec przekazuje Helenie także przemowę Antenora. Apelował on do rodaków:

"Niechże się Aleksander tak drogo nie żeni,

Żeby małżeństwo swoje upadkiem ojczyzny

I krwią naszą miał płacić! (...)".

Jednak późniejsze przemowy bardziej agresywnych obywateli, zwłaszcza wyjątkowo porywczego Iketaona, podburzały do walki przeciw Grekom. Ostatecznie rada zagłosowała się poprzez rozstąpienie - niestety większość przeszła na stronę zwolenników zatrzymania porwanej Heleny w Troi.

Utwór ten, trzeba to przyznać, nie jest szczytowym osiągnięciem kunsztu literackiego Jana Kochanowskiego. Jest natomiast świetnym przykładem przeniesienia mitologicznej historii do realiów późniejszej epoki.

Innym ważnym, choć mniej znanym poetą polskim w okresie renesansu był Szymon Szymonowic. Do jego najważniejszych utworów należy zliczyć zbiór dwudziestu sielanek. Sielanka jest utworem charakterystycznym dla starożytnego Rzymu, a dzieła Szymonowica są mocno wzorowane na cyklach "Bukolików" i "Georgików" Wergiliusza. Wydane zostały w Zamościu i badacze powszechnie uznają je za ostatnie ważniejsze dzieło polskiej literatury oświeceniowej. "Żeńcy" to najbardziej znany spośród tych dwudziestu utworów. Na oryginalność utworu wpływa przede wszystkim zderzenie antycznej konwencji gatunkowej z społecznymi i obyczajowymi realiami życia na polskiej wsi. Rzeczywistość przedstawiona w utworze daleka jest jednak od doskonałego, arkadyjskiego świata starożytnych sielanek pasterskich. Autor stara się zachować chociaż część pogodnej atmosfery sielankowego życia gdy opisuje konflikt pomiędzy ekonomem a robotnicami, które reprezentują tu Oluchna i Pietrucha. Nadzorca jest okrutny a praca bardzo ciężka, na co przede wszystkim narzekają żniwiarki. Nie skarżą się jednak głośno, lecz zdają się jedynie prowadzić spokojną i pogodną rozmowę. W podobnym, skarżącym się tonie utrzymana jest też pieśń Pietruchy. Bohaterka porównuje w niej okrucieństwo zarządcy z łagodnością i dobrocią natury reprezentowanej przez słońce. Takie zestawienie niesprawiedliwości ludzkiego świata z porządkiem i dobrocią natury jest podkreśleniem zawartej w utworze krytyki niektórych aspektów porządku społecznego w Rzeczypospolitej.

W kolejnej epoce - baroku - nastąpiło odwrócenie się ludzi od ideałów klasycznych. Ciekawostka były jednak próby stworzenia polskiego eposu rycerskiego, wzorowanego częściowo na "Iliadzie" Homera i częściowo na "Jerozolimie wyzwolonej" Torquata Tassa. "Jerozolima wyzwolona to utwór inspirowany tak "Iliadą", jak i prawdziwymi wydarzeniami z czasów wypraw krzyżowych. Opowiada ona o dziejach pierwszej krucjaty dowodzonej przez Gotfryda de Boullion, która zakończyła się zdobyciem Jerozolimy. Bohaterami utworu są krzyżowcy - rycerze i herosi, którzy podczas dziejących się w tle wydarzeń nadprzyrodzonych doprowadzają do przełomu w historii cywilizacji chrześcijańskiej. Dzięki charakterystycznemu sposobami narracji, każde wydarzenie. Podobnie jak niegdyś w "Iliadzie" zdaje się mieć podwójny, realistyczny i fantastyczny charakter. Istotne są także wewnętrzne, psychiczne i duchowe, przeżycia bohaterów, często niemal półbogów obdarzonych nadludzkimi zdolnościami. Homeryckich bogów ingerujących w świat śmiertelników zastąpiły natomiast anioły i demony.

Najbliższy ideałowi epopei rycerskiej był Wacław Potocki ze swym dziełem "Transakcja wojny chocimskiej". Tematyka różni się oczywiście od uznawanych za wzory eposów Homera i Tassa. W "Transakcji wojny chocimskiej" przedstawił autor przebieg przygotowań do kampanii i samą bitwę pod Chocimiem z roku 1621. Poza tym obecne są liczne dygresje na tematy społeczne i polityczne. Podstawowym źródłem do opracowania utworu były pamiętniki uczestnika kampanii - Jakuba Sobieskiego. Dzieło składające się z dziesięciu części rozpoczyna się od rozważań na temat wzajemnych stosunków pomiędzy Rzeczpospolitą a Turcją. Główną tematyką jest przede wszystkim zaprezentowanie historycznych wydarzeń oraz porównanie szlachty polskiej spod Chocimia z rówieśnikami samego Potockiego. Autor dopatruje się przyczyn zepsucia i osłabienia Rzeczypospolitej przede wszystkim w negatywnym wpływie dworów magnackich. To właśnie magnateria przyczynia się do zaniku tradycji a na jej miejsce wprowadza cudzoziemską modę. Istotnym przedmiotem obaw autora stał się również pogarszający się stan gospodarki, upadające obyczaje oraz złe funkcjonowanie systemu obronności Rzeczypospolitej. Szlachcie współczesnej sobie przeciwstawia wzory postępowania dawnych rycerzy - sarmatów, prawdziwych, pełnych odwagi i waleczności patriotów. Dbali oni jednocześnie o zachowanie w państwie dobrych, tradycyjnych obyczajów i jedności narodowej oraz nie poddawanie się obcym wpływom, a jednocześnie umieli w razie potrzeby skutecznie obronić ojczyznę przed wrogiem militarnym. Potocki piętnuje także zbytnią pewność siebie i zadufanie Polaków, którzy mając w pamięci dawne triumfy zapominają, że zwycięstwo w wojnie nie zależy tylko od odwagi, ale i politycznej dalekowzroczności, zapobiegliwości i przygotowania gospodarczego. Znaczącym plusem Transakcji wojny chocimskiej" jest staranie autora o wierne i niezniekształcone ukazanie historycznych wydarzeń, a nie stworzenie jedynie pięknej, lecz fikcyjnej literatury. Jako bohaterów wybrał znane historyczne postacie, na czele z hetmanem Janem Karolem Chodkiewiczem. Na wartość artystyczną utworu składa się przede wszystkim barwny i żywy język, pozwalający na wyjątkowo plastyczne przedstawianie opisów. Tyczy się to szczególnie przebiegu samej walki oraz wstawek w języku potocznym i satyrycznych dygresji.

Kolejną epoką literacką zainteresowaną starożytnością było oświecenie. Na epokę składały się przede wszystkim trzy prądy w literaturze: sentymentalizm, klasycyzm Klasycyzm W najogólniejszym znaczeniu klasycyzm to zespół cech charakterystycznych dla literatury i sztuki starożytnej Grecji i Rzymu, które określały kanony piękna i poprawności dzieła. Za klasyczne uznać... Czytaj dalej Słownik terminów literackich i rokoko.

Najsilniej odwoływał się do antyku klasycyzm. Kładł przy tym duży nacisk na zagadnienia obyczajowe i społeczne. Najważniejsze dzieła polskiego klasycyzmu wyszły spod ręki Ignacego Krasickiego. Napisał przede wszystkim wiele bajek, który to gatunek Gatunek zespół organizmów o podobnej budowie, wspólnym pochodzeniu, mogących się swobodnie krzyżować, dając płodne potomstwo. W procesie specjacji powstają nowe gatunki. Gatunek jest podstawową jednostką... Czytaj dalej Słownik biologiczny dotąd znany był tylko z tak zwanych "Bajek Ezopa", stworzył również liczne satyry (to gatunek tkwiący swymi korzeniami w starożytnym Rzymie), poematy a przede wszystkim pierwszą w polskiej literaturze dydaktyczną powieść. Nosiła ona tytuł "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki". Podzielił ją autor na trzy części. Pierwsza przedstawia dzieciństwo i młodość tytułowego bohatera, które były całkiem typowe, niczym nie różniły się od normy w ówczesnych czasach. Dzięki temu Krasicki mógł uzasadnić swoją krytykę ówczesnego szkolnictwa i nauki jako takiej. Poszedł nawet dalej - w stronę ogólnej krytyki szlacheckiego ustroju Rzeczypospolitej. Charakterystyczny jest dla tej części model powieści przygodowej. Do skonstruowania fabuły wykorzystał pisarz stary, bo pochodzący przecież jeszcze ze starożytności motyw wędrówki, tak dobrze znany z Homerowej "Odysei". W części drugiej Mikołaj trafia do cudownej, niemal utopijnej i arkadyjskiej (tu kolejny topos) krainy, gdy u jej brzegów zatonął jego statek. Jest to wyspa zwana Nipu. Główny bohater trafia tam na nauki do mistrza Xaoo i zmienia pod wpływem jego mądrości dotychczas uznawane poglądy na życie, które ukształtowało w nim niewłaściwe wychowanie. W trzeciej części nauczony dobrej, oświeceniowej mądrości i świadomości wraca do kraju, by tam również wprowadzić w życie nauki swojego mistrza. Jednak Rzeczpospolita ogarnięta jest już całkowitym upadkiem, tak politycznym i ekonomicznym jak i obyczajowym i moralnym. Nauki przekazywane przez jednego oświeconego nie przynoszą więc żadnych rezultatów. Polska szlachta posunęła się już zbyt daleko w moralnej degradacji, aby możliwe były jakiekolwiek reformy. Zawiedziony Mikołaj uznał, że nie pozostało mu nic innego, jak osiąść we własnym majątku na wsi, z dala od zdegradowanego społeczeństwa.

Kolejnym prądem w literaturze oświeceniowej był sentymentalizm. Podstawowym obowiązkiem, który nakładał on na literaturę było opisywanie człowieka przez pryzmat jego życia uczuciowego oraz więzi, które zawiązywał z innymi ludźmi. Tutaj szczególnie zarysowana była chęć powrotu do natury i mitologicznej arkadii. Najsłynniejszym polskim sentymentalistą był autor między innymi sielanki "Laura i Filon" - Franciszek Franciszek F. Kafka Proces, bohater epizodyczny; STRAŻNICY
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Karpiński. Utwór ma charakter udramatyzowanej opowieści, a jego bohaterami jest para pasterzy o bardzo konwencjonalnych wśród bohaterów sielanek imionach. Tematem, całkowicie oczywiście zgodnym z konwencją sentymentalną, są uczucia ludzi prostych - prawdziwe i szczere. Ich miłość jest dość potężna, by pokonać gniew i zazdrość wrogich uczuciu ludzi. Tłem dla opisania stanów wewnętrznych i przeżyć uczuciowych dwojga bohaterów jest przyroda charakterystyczna dla wsi - to także celowy i typowy motyw, charakterystyczny dla sielanki jako gatunku literackiego. Centralnym punktem przyrody (a wiec i świata) jest potężny i stary jawor. Autora i czytelnika nie interesują tak naprawdę zewnętrzne zdarzenia i akcja Akcja papier wartościowy będący dowodem udziału jego właściciela w spółce akcyjnej. Posiadanie akcji upoważnia właściciela do głosowania na zebraniach akcjonariuszy oraz do uzyskiwania dywidendy,... Czytaj dalej Słownik geograficzny utworu, ale możliwość wczucia się w emocje bohaterów.

Następną epoką, która czerpała ze starożytności i mitologii liczne motywy i inspiracje był romantyzm. W różnym stopniu tematyka antyczna i mitologiczne inspiracje pojawiały się w twórczości wszystkich pisarzy polskich tego okresu. Ulubionym herosem romantyków polskich był Prometeusz.

Motyw mitologicznego bohatera - Prometeusza występuje w kilku utworach Adama Mickiewicza. Pierwszym z nich jest "Konrad Wallenrod" - prekursorskie dzieło polskiego romantyzmu patriotycznego wprowadzające pojęcie prometeizmu. To właśnie ten utwór, oraz tragiczna sytuacja polskich patriotów pod zaborami, będzie inspirować późniejszych twórców do wskazywania możliwych metod walki o polski naród.

To właśnie w tytułowym bohaterze zauważyć można pierwiastek buntu i chęć poświęcenia się w imię narodu. Sam Wallenrod odrzucił osobiste szczęście, honor i dumę by samotnie pokonać potęgę zakonu krzyżackiego. Łamie ludzkie i boskie prawa działając w sposób podstępny, ale czyni to przede wszystkim z miłości do ojczyzny, na drugim miejscu stawiając nienawiść do wrogów a zupełnie nie ważąc na swój honor i własne szczęście. W końcu ratuje naród zagrożony przez Zakon, ale za cenę zagłady samego siebie. Popełnia samobójstwo, bo dla ojczyzny poświęcił dobre imię i honor.

Prometeizm rozwinął się w pełni w kolejnym dziele Adama Mickiewicza - trzeciej części "Dziadów", a dokładniej w tak zwanej Wielkiej Improwizacji. Główny bohater, również noszący imię Konrad, jawnie buntuje się przeciwko Bogu w imię ratowania umęczonego narodu. Przyczyny tragicznej sytuacji Konrada leżą głównie w jego wnętrzu. Jest przekonany o swojej mocy, ale jednocześnie nie ma faktycznych możliwości. Pragnie wszechmocy i "rządu dusz" - prometejskiego ognia należącego wcześniej jedynie do Boga, ale jednocześnie zatraca się w pysze. Jego zdolność do kierowania losami swego narodu okazuje się jedynie ułudą - bohater nie potrafi przełamać ograniczeń stawianych przez ludzką naturę. Tak naprawdę tylko w swoich marzeniach mógł Konrad Konrad A. Mickiewicz III cz. Dziadów, bohater główny; romantyczny wieszcz, wybitna jednostka gotowa do najwyższych poświęceń dla dobra narodu
Wygląd: brak informacji w utworze
Życiorys: w Prologu...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
"wnieść się na wyżyny", a przed potępieniem ratuje go skromny i pokorny sługa boży ksiądz Piotr oraz modlitwa kochającej Ewy.

Mickiewicz ukazuje bardziej teoretyczne opracowanie motywu prometejskiego na skale narodową w swoich "Księgach narodu polskiego" oraz "Księgach pielgrzymstwa polskiego". Ukazuje tam wizję Polski jako torturowanego męczennika i dobroczyńcę ludzkości walczącą o poprawę bytu ludzi w państwach opresyjnych.

Podobną do Mickiewiczowskiej wizje prometejska przedstawia Juliusz Słowacki w swym dramacie pod tytułem "Kordian". Ukazanie samotnego i bohaterskiego człowieka ostatecznie złamanego przez własną słabość i głębokie lęki służy przede wszystkim krytyce mitu "cierpienia za miliony". Zdaniem Słowackiego od starań samotnego herosa lepszą możliwością jest jawne i aktywne powstanie do walki całego narodu oraz liczenie się z możliwością przegranej.

Inne odwołanie Słowackiego do antyku to wiersz "Grób Agamemnona". Ukazuje w nim poeta swój smutek spowodowany niezrozumieniem jego poezji. Jest też oczywiście akcent patriotyczny - w kolejnych strofach czytelnik Czytelnik odbiorca dzieła literackiego. Termin może oznaczać fikcyjnego adresata, przywołanego w tekście, np. w Beniowskim J. Słowackiego czy Szkicach węglem H. Sienkiewicza lub częściej odbiorcę zewnątrztekstowego,... Czytaj dalej Słownik terminów literackich znajduje nawiązujący do starożytności obraz rzeczywistej Polski współczesnej autorowi oraz jej idealne wyobrażenie. Porażka Greków w bitwie pod Cheroneą prowadząca do utraty przez Helladę swojej niezależności jest symbolem rzeczywistej przeszłości Polski. Bohaterskie czyny Spartan mogą służyć za wzór do naśladowania. W końcu wielkie zadania stoją przed krajem, który "w czerepie rubasznym" przetrzymuje "duszę anielską". Takim zadaniem jest na przykład podjęcie walki z zaborcami i odzyskanie niepodległości. To konserwatywną szlachtę obwinia poeta za niepowodzenia - szlachta nie chciała walczyć, zamiast stanąć na czele ludu jak Sparta na czele Grecji. Właśnie bierność i obawa, które stłumiły gorącą ideologię patriotyczną, są winne niewoli. Juliusz Słowacki wyraźnie przeciwstawia się także postawie narodowej uświęcającej porażki i upadki, a nie idącej w stronę dalszej walki i czynnego oporu wobec zaborców.

Do mitu o Prometeuszu nawiązuje również Cyprian Kamil Norwid w "Promethidionie".

Mit arkadii zmodyfikowany do potrzeb narodowych zawarty był również w "Panu Tadeuszu" Adama Mickiewicza. Świat przedstawiony naszej epopei narodowej na cechy rzeczywistości arkadyjskiej. Największą rolę odgrywają w nim przyroda i sielankowy krajobraz oraz spokój i harmonia Harmonia [łac. z gr. harmonia] zgodność, dopełnianie się elementów, ład, właściwy dobór, porządek; zgodne współżycie, przyjazne stosunki, muz. jeden z głównych elementów muzyki (obok melodii i... Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych zwykłego, wiejskiego życia. Dworek "z drewna, lecz podmurowany" stał się w późniejszych latach wręcz wzorem polskiego gniazda rodzinnego. Jego tradycja i panujący w nim porządek gwarantują bezpieczeństwo. Społeczność bohaterów eposu to grupa silnych i barwnych osobowości, które jednak pielęgnują społeczne więzi i zachowują tradycje przodków. Świat szlachecki w "Panu Tadeuszu" jest przedstawiony w swej schyłkowej formie, lecz autorowi udało się stworzyć idealną duchową ojczyznę dla pozbawionego państwa narodu. Fantastyczne obrazy i baśniowe opisy potęgują nierealność wizji, ale znakomicie ją upiększają.

W pozytywizmie - kolejnej epoce literatury polskiej rzadko korzystano z motywów mitologicznych. Częściej pojawiały się motywy biblijne lub opowieści z początków chrześcijaństwa - za przykład niech posłuży tu "Quo Vadis" Henryka Sienkiewicza. Jednak moda na realistyczne przedstawianie świata nie przeszkodziła temu samemu Sienkiewiczowi w napisaniu "Latarnika" - noweli o polskim Odyseuszu szukającym drogi do ojczyzny, do której i tak nie dane mu będzie powrócić.

Młoda Polska to okres literacki zamykający się mniej więcej w latach 1890 - 1918. na kształt młodopolskiej literatury i sztuki decydujący wpływ miały poglądy trzech ważnych filozofów europejskich: Henri'ego Bergsona, Arthura Schopenhauera i Friedricha Nietzsche'go. Najbardziej z nich zainteresowany sztuką Nietzsche podzielił ludzi na grupy reprezentujące dwie postawy - dionizyjską i apollińską. W "Narodzinach tragedii" uczynił Apollona symbolem harmonii, jasności, ładu i perfekcjonizmu oraz zgodności z normami, natomiast Dionizosa przedstawił jako symbol konfliktu wewnętrznego, niepokoju oraz życia żywiołowego pozbawionego norm. Sam filozof opowiadał się za postawą dionizyjską.

W twórczości Kazimierza Przerwy - Tetmajera przejawiał się pewien rodzaj podziwu dla antycznych bogów. Tetmajer napisał między innymi wiersze o Afrodycie, Prometeuszu, Ikarze, Psyche czy Heraklesie. Dla poety arkadią były górskie pejzaże. Za przykład może posłużyć tu wiersz pod tytułem "Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej". Ta impresjonistyczna próba przedstawienia chwilowego i wiecznego jednocześnie piękna krajobrazu.

Także w epice epoki modernizmu pojawiają się motywy mitologiczne. Kapitan Kapitan F. H. Burnett Tajemniczy ogród, bohater zwierzęcy; młody lisek oswojony przez Dicka.
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum
Nemo, bohater powieści "20 tysięcy mil podmorskiej żeglugi" nazwał się tak, jak Odyseusz, gdy przedstawiał się cyklopowi - Nikt.

W powieści "Syzyfowe prace" Stefana Żeromskiego widoczne jest oczywiste odwołanie do greckiej mitologii. Syzyf był królem, który zdradził sekret Zeusa i został ukarany. Musiał wtaczać na zbocze góry głaz, który zawsze wyślizgiwał się mu z rąk. Ten bezowocny wysiłek obrazuje już tytuł powieści. Wszelkie wysiłki władz i szkół w celu rusyfikacji polskiej, patriotycznej młodzieży. Najlepiej widać to na przykładzie bohatera - Marcina Borowicza. Z początku może się czytelnikowi wydawać, że chłopak uległ zrusyfikowaniu, sądzą tak także jego nauczyciele. Jednak nielegalne lekcje języka polskiego i lektura zakazanych polskich książek "nawracają" Marcina. Kluczową rolę odgrywa tu recytacja "Reduty Ordona" w wykonaniu Bernarda Zygiera - to właśnie ten utwór powoduje ostateczną przemianę rusyfikującego się chłopca w patriotę i rozpoczęcie przez niego aktywnej walki z zaborcą.

Także w "Ludziach bezdomnych" nawiązuje Żeromski do mitologii greckiej. Nie tylko poprzez posąg Wenus z Milo w paryskim Luwrze, ale i postawę prometejską postawę reprezentowaną przez doktora Judyma. W postaci doktora łączą się dwie uznawane dotąd za wykluczające się postawy - buntownika romantycznego i społecznika pozytywistycznego. Z romantyzmem wiąże go poczucie wyalienowania - nie może znaleźć sobie miejsca wśród ludzi, spośród jakich się wywodzi, ani też wśród tych, którym pomaga. Widzimy go jako indywidualistę bez reszty poświęcającego się swojej życiowej misji. Nie zostaje zrozumiany przez innych lekarzy, więc sam poświęca się niesieniu pomocy. Ponosi porażkę tak w przypadku prywatnej praktyki, jak i uzdrowiska, jednak nawet wtedy nie traci wiary w swoją ideę. Poświęca dla niej nawet miłość do Joasi i szczęśliwe życie.

Po szokującej dla całej ludzkości pierwszej wojnie światowej i horrorze zagłady w czasie drugiej nadal nie zapomniano o mitologii. Skamandryci, którzy nazwali swą grupę od rzeki z "Iliady", celowali w używaniu mitycznych motywów. Wystarczy wspomnieć tu tom Juliana Tuwima "Sokrates tańczący", zbiór Jarosława Iwaszkiewicza "Dionizje" oraz wiersz Jana Lechonia "Herostrates". Bohater tego ostatniego podpalił świątynię Artemidy w Efezie, bo chciał przejść do historii. Wiersz jednoznacznie burzy prometejski mit Polski -męczennika wśród narodów.

Najsłynniejszym chyba dziełem czerpiącym z mitologii jest "Ulisses" Jamesa Joyce'a powszechnie uznawany za "Odyseję" XX wieku.

Ten wąski wybór przykładów doskonale przedstawia powszechność motywów antycznych i mitologicznych w literaturze ostatnich pięciuset lat. Można stwierdzić z całą pewnością, że literatura jaką znamy nie powstałaby, gdyby mitologia i dokonania literackie starożytnych zniknęły bezpowrotnie wraz z końcem epoki antycznej.