Dodaj do listy

Antyk i średniowiecze – wybrane zagadnienia

  1. Epoka starożytna

1. Jak rozwijały się rodzaje literackie ?

Rozwój prawie wszystkich gatunków i rodzajów literackich przypada na okres starożytności. Dla rożnych rodzajów literackich przypadł różny czas ich rozkwitu. I tak oto dla epiki, która wykształciła się z mitów i przekazywanych ustnie legend i opowieści, ten czas przypadł na VIII w. p.n.e. W tym czasie tworzył Homer, najgenialniejszy twórca starożytnej epopei. Czasy liryki to VII-VI w. p.n.e. Na ten czas przypada twórczość najwybitniejszych jej przedstawicieli czyli Safony i Tyrtajosa. Ostatni rodzaj literacki - dramat - okres swojej świetności przeżywał w V w. p.n.e., kiedy to z dytyrambu wykształciła się tragedia grecka i powstały pierwsze teatry. To czas twórczości trzech największych tragików antyku - Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa. Wszystkie te rodzaje nie powstały oczywiście nagle lecz wykształciły się z wcześniejszych form pseudo literackich. I tak oto epika swój rodowód zawdzięcza legendom i mitom, baśniom o wspaniałych i odważnych bohaterach i bogach. Liryka swój początek wzięła z wierszowanych pieśni obrzędowych oraz modlitw kapłańskich, a dramat wykształcił się z dytyrambu odśpiewywanego na cześć boga Dionizosa w trakcie obrzęków odprawianych ku jego czci.

Wszystkie te trzy rodzaje literackie mają charakterystyczne dla siebie cechy, które odróżniają je od innych. Dla liryki są to: wyrażanie emocji i uczuć, refleksji, a także środki stylistyczne. Dla epiki narracja i narrator, bohaterowie, dialogi i wątki, świat fikcji literackiej. Dramat z kolei posługuje się podziałem na stasimony i epeisodiony , oparty jest na konflikcie tragicznym oraz składa się z dialogów i pieśni chóru.

2. Co to jest literatura i kultura ? 

Literatura to ogół dzieł spisanych i należących do kultury danego narodu, epoki lub ludzkości. To twórczość artystyczna obejmująca trzy rodzaje literackie: epikę, lirykę i dramat. Inaczej zwana także piśmiennictwem.

Kultura to całość dorobku duchowego i materialnego jaki posiada ludzkość, ogół zasad i reguł, sposobów działania i wytworów ludzkiej pracy oraz twórczości nagromadzonych w procesie historycznego rozwoju człowieka.

Ze względu na poziom dzieła i czytelników literaturę możemy podzielić na wysoką (ambitną, elitarną) i popularną (masową, "łatwą"). Ta pierwsza wymaga od czytelnika posiadania szerszego kontekstu literackiego, jest trudniejsza w odbiorze, zmusza do wysiłku intelektualnego. Literatura popularna podejmuje natomiast tematy przyjemne i łatwe w zrozumieniu. Zazwyczaj pokazuje świat od "lepszej" strony. Oprócz podziału ze względu na poziom możemy też podzielić literaturę ze względu na tematykę i rolę jaką jej się przypisuje. Wtedy wyróżnimy: literaturę naukową i popularnonaukową, literaturę faktu, piękną, dydaktyczną oraz publicystykę. Oprócz tego, w obrębie każdego rodzaju literackiego, istnieje podział literatury na gatunki literackie. Oto niektóre z nich:

OPOWIADANIE - jest to niewielkiej objętości utwór pisany prozą, zazwyczaj o jednowątkowej fabule realizowany z dużą swobodą kompozycyjną i zawierającą takie elementy jak: epizodyczność fabuły, obecność dygresji, opisu i refleksji. Dodatkowo eksponowane są okoliczności narracji i osoba autora.

NOWELA - krótki utwór epicki pisany prozą charakteryzujący się zwięzłą, jednowątkową fabułą, dramatyczną konstrukcją. Rezygnuje się z postaci i zdarzeń epizodycznych po to aby wyeksponować osobę głównego bohatera. Nowela ma mocno zaakcentowany punkt kulminacyjny i zakończenie zawierające pointę. Konstrukcja noweli opiera się na motywie zasadniczym, który związany jest z pointą. To on wyznacza dynamikę fabuły, prowadza często moment niespodzianki sytuacyjne lub psychologicznej i nadaje tytuł utworowi.

POWIEŚĆ - jest to główny gatunek Gatunek zespół organizmów o podobnej budowie, wspólnym pochodzeniu, mogących się swobodnie krzyżować, dając płodne potomstwo. W procesie specjacji powstają nowe gatunki. Gatunek jest podstawową jednostką... Czytaj dalej Słownik biologiczny prozy epickiej. Powieścią nazywamy utwór narracyjny, fabularny, wielowątkowy, wszechstronnie prezentujący bohaterów na tle społeczno-obyczajowym lub historycznym, w określonym czasie i przestrzeni. Wyznacznikami powieści są: narracja, świat przedstawiony prezentowany przez narratora, bohaterowie i wydarzenia, których są uczestnikami, związane z określonym czasem i przestrzenią, tworzące fabułę.

BAJKA - to inaczej moralizatorska przypowieść na temat sytuacji, charakterów, postaw, zwierząt, przyrody. Pisana w celu dydaktycznym lub filozoficznym. Dzieli się na bajkę epigramatyczną (którą i zwięzłą, czterowierszową, z morałem) oraz narracyjną (dłuższą, o rozbudowanej fabule).

PAMIĘTNIK - relacja narracyjna o wydarzeniach, których autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum był uczestnikiem.

BALLADA - pierwotnie epicka pieśń ludowa o rodowodzie celtyckim lub prowansalska pieśń taneczna. Obecnie jest to krótki wierszowany utwór na temat niezwykłego zdarzenia, nasycony elementami dramatycznymi o zabarwieniu lirycznym i tendencji do dialogowego ujęcia.

ODA - gatunek poetycki wywodzący się z greckiej liryki chóralnej, utwór wierszowany i stroficzny utrzymany w patetycznym stylu, opiewający wielką osobistość, wydarzenie lub ideę.

HYMN - jest to gatunek liryki chóralnej, uroczysta i patetyczna pieśń sławiąca bóstwa, Boga, bohaterów, wielkie idee, uniwersalne wartości. Pochodzi z tradycji indyjskiej (Wedy), hebrajskiej (psalmy Dawida) i greckiej (Pindar, Safona, Simonides). Cechami gatunkowymi hymnu są: astroficzność, nieokreśloność czasu i przestrzeni, waga poruszanego problemu, podniosły styl i symboliczne obrazowanie.

FRASZKA - krótki utwór poetycki o charakterze humorystycznym, odmiana epigramatu.

PIEŚŃ - gatunek poezji lirycznej ukształtowany pod wpływem chóralnej liryki greckiej i rzymskiej. Pieśń związana była z muzyką, muzycznością. Często wykonywana przy akompaniamencie muzyki lub przez tańczący chór.

POEMAT - większych rozmiarów epicki utwór wierszowany (poemat dydaktyczny, epicki, filozoficzny, heroikomiczny, liryczny, opisowy, prozą, satyrowy).

KOMEDIA - początkowo zabawa wiejska, procesja świąteczna. Jest to odmiana dramatu, której podstawowym wyróżnikiem jest kategoria komizmu (słownego, sytuacyjnego i postaci), z akcją dramatyczną mającą pomyślne zakończenie dla jej bohaterów. Narodziła się w antycznej Grecji.

TRAGEDIA - gatunek dramatu, w którym wyróżniająca kategorią jest tragizm jako nierozwiązywalny konflikt dwóch równorzędnych racji. U źródeł tragedii tkwi obrzęd religijny ku czci boga Dionizosa. Wyznacznikami tragedii są: wysoki styl, wzniosłość, patos, bogactwo figur stylistycznych, kommos - pieśń żałobna wyrażająca rozpacz, ból bohaterów, ich bezsilność, pieśń chóru komentującego zdarzenie. Jej kategoriami estetycznymi są: katharsis - oczyszczenie, fatum - przeznaczenie, los, hybris - grzech pychy, mimesis - naśladownictwo.

Budowa tragedii antycznej:

PROLOGOS - to wygłaszana przez aktora zapowiedź

PARADOS - to wejście chóru na scenę i zaintonowanie pieśni

EPEJSODION - to fragment akcji

STASIMON - to komentarz chóru do rozgrywających się na scenie wydarzeń

KOMMOS - scena lamentu bohatera

EKSODOS - końcowa pieść i opuszczenie sceny przez chór

W tragedii greckiej obowiązywała też zasada:

- decorum - czyli zgodności treści, formy i języka

- trzech jedności - czasu (rozgrywana akcja Akcja papier wartościowy będący dowodem udziału jego właściciela w spółce akcyjnej. Posiadanie akcji upoważnia właściciela do głosowania na zebraniach akcjonariuszy oraz do uzyskiwania dywidendy,... Czytaj dalej Słownik geograficzny mieści się w ciągu 24 godzin), miejsca (akcja rozgrywa się w jednym miejscu) i akcji (akcja jest jednowątkowa)

W tragedii greckiej na scenie mogło grać jednocześnie tylko trzech aktorów.

3. Jak rozwijała się powieść ?

Właściwa powieść narodziła się dopiero w XVIII wieku, w epoce oświecenia. Zgodnie z zasadami epoki była to powieść realistyczna i taka pozostała do XIX wieku. Obowiązywał wtedy chronologiczny układ zdarzeń, jednak ta zasada nie miała zastosowania bezwzględnego ponieważ w tok opisywanych zdarzeń mogły być wplatane relacje o wydarzeniach wcześniejszych. W XIX wieku zaczęły kształtować się także powieści historyczne - w Polsce pisał je Henryk Henryk Pieśń o Rolandzie, bohater epizodyczny; bratanek Ryszarda Starego, jeden z doradców Karola
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Sienkiewicz. Wiek XX to zerwanie z chronologią, a pisarz Pisarz literat.
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
może przedstawiać wydarzenia nie według ich następstwa, ale w zależności od innych kryteriów. Fabuła stanowi konieczny element ale nie musi być ona konsekwentnie budowana od początku do końca. Tematyka pierwszych powieści XVIII wieku to przede wszystkim sprawy, które do tej pory znajdowały się poza kręgiem zainteresowań literatury. Mam tutaj na myśli przede wszystkim problemy współczesne ich autorom, które były ukazywane bez obciążenia mitologią czy historią. Ważne też było to, że wydarzenia dziejące się w powieści były przedstawiane z perspektywy różnych warstw społecznych. Powieść sięgała w przeszłość i przyszłość, poszerzała swoją tematykę o elementy fantastyki. Na jej rozwój i wykształcenie się wpłynęły pamiętniki i opowiadania. Na jej popularność wpłynęło kształtowanie się nowoczesnego rynku literackiego. W ostatnich dwóch stuleciach powieść jest gatunkiem, który wytworzył największą liczbę odmian.

4. Jak kształtowało się pismo ?

Pismo narodziło się bardzo dawno temu. Rozwinęło się z piktografii czyli prostych obrazków ilustrujących pewne pojęcia. Przykładem tego mogą być egipskie hieroglify. Z zapisów obrazkowych (piktograficznych) wykształciło się pismo ideograficzno-fonetyczne czyli takie pismo jak egipskie hieroglify, hieratyczne pismo Majów czy Azteków, Pismo klinowe ludów Mezopotamii. Następnym etapem było pismo sylabiczne, a zaraz po nim właściwe już pismo alfabetyczne, w którym znakom-literom odpowiadały poszczególne dźwięki mowy. Ukształtowało się ono około II w. p.n.e. na terenie Fenicji. Z pisma spółgłoskowego fenickiego Grecy wykształcili pismo greckie, w którym znalazły się już samogłoski. Pismo greckie stało się początkiem pisma i alfabetu, którym posługujemy się do dnia dzisiejszego.

5. Biblia Biblia jedno z najważniejszych źródeł kultury europejskiej, zarówno w sferze religijno-moralnej (dla ludzi wierzących Biblia jest Świętą Księgą, zbiorem prawd objawionych i przykazań, uczących jak... Czytaj dalej Słownik historyczny (Stary i Nowy Testament)

Biblia to najstarsza księga naszej cywilizacji. Składa się z ksiąg Starego i Nowego testamentu. Była pisana zarówno przez wiele wieków i przez wielu autorów. Zanim została spisana przez wiele pokoleń była przekazywana drogą ustną. Dzisiaj szacuje się, że zaczęto ją spisywać w ósmym wieku przed naszą erą - w tym czasie napisano pierwszą księgę Tory oraz Psalmów. Językami w jakich była pisana to hebrajski i aramejski a w późniejszym okresie także i grecki. Dwa pierwsze języki to języki Starego Testamentu, a Nowy w całości został spisany już w greckim oprócz Ewangelii Świętego Mateusza, którą autor napisał w języku aramejskim. Jej nazwa "biblia" to greckie słowo określające pierwotnie zwój papirusowy, a w późniejszym okresie księgę.

6. Co pozostawiła po sobie Biblia ?

Pomimo faktu, że Biblia jest Świętą Księgą dla chrześcijaństwa to system moralny jaki proponuje można przyłożyć do każdego człowieka każdej religii, a nawet kogoś kto nie wierzy w Boga. Oprócz wartości religijnych jest także źródłem inspiracji dla całych pokoleń twórców oraz niesamowitą skarbnicą motywów i gatunków literackich. To podwalina nie tylko naszej wiary ale także całej kultury najpierw śródziemnomorskiej a następnie europejskiej. To także bogata skarbnica symboli, postaw ludzkich czy związków frazeologicznych.

pod względem rozwoju języka narodowego: tłumaczenia i przekłady Biblii wpływały korzystnie na wzbogacanie słownictwa i konstrukcji zdaniowych. Miała duży wpływ na języki narodowe dzięki jej licznym tłumaczeniom - pod względem stylizacji - przekształcanie stylu na podobieństwo stylu biblijnego ora ze względu na bogactwo słownictwa i związków frazeologicznych: Sodoma i Gomora; Salomonowa mądrość; wdowi grosz; Wieża Babel; Manna z nieba.

7. Co to jest mitologia Mitologia zbiór mitów, czyli opowiadań o bogach i bohaterach. Mitologia stanowi bardzo ważną część literatury starożytnej, a do dzisiejszego dnia jest prawdziwą kopalnią pomysłów dla artystów.
...
Czytaj dalej Słownik historyczny
?

Mitologia - to zbiór opowieści o bogach, o początkach stworzenia, o stworzeniu życia. Jej zadaniem było wyjaśnianie rozmaitych tajemnic natury, odpowiadanie na pytania nurtujące ludzkość. To także systematyczny zapis mitów. Najbardziej popularne mitologie to: Grecka i rzymska, ale oprócz tych dwóch praktycznie każde państwo posiada swój pierwotny system wierzeń i mitów: Germanie, Celtowie, Słowianie, Chińczycy, Japończycy, Hindusi, Persowie, Afrykanie czy Australijczycy

8. Wprowadzenie do antyku.

Starożytność to pierwsza epoka Epoka okres stanowiący jeden z etapów dziejowych, w chronologii początek ery. W języku greckim słowo to oznacza punkt rozpoczynający rachunek lat. Obecnie termin ten ma kilka znaczeń. W historii oznacza... Czytaj dalej Słownik historyczny w dziejach kultury i literatury europejskiej. To także jedna z najdłuższych epok w historii. Zanim wymyślono pismo "literatura" był przekazywana z pokolenia na pokolenie w formie mitów, legend i opowieści. Opowieści te były zrośnięte z muzyką i religię. Na ścianach jaskiń malowano obrazy i to nimi posługiwano się początkowo aby przekazywać sobie wiadomości. Przypuszcza się, że mogła istnieć także spisana w ten sposób literatura ale niestety nie jesteśmy w stanie tego udowodnić. Wynalazek, który zrewolucjonizował epokę to pismo. Wynaleziono je Bliskim Wschodzie ok. 3,5 tysiąca lat p.n.e. W tamtych okolicach powstały też pierwsze spisane utwory. Przykładem takiego dzieła jest epos o Gilgameszu. W Grecji literaturę zaczęto spisywać nieco później ponieważ pismo greckie wykształciło się z pisma fenickiego dopiero ok. VIII w. p.n.e. W tym też czasie zostały spisane dwa największe eposy starożytności - Iliada oraz Odyseja. Na ich podstawie można z całą pewnością stwierdzić, że wcześniej przed pismem istniała twórczość oralna. Całość epoki i literatury można ująć w trzy okresy: epiki (VIII w. p.n.e., Homer), liryki (VII-VI w. p.n.e., Safona, Tyrtajos), dramatu (V w. p.n.e., Sofokles, Eurypides). Zmierzch epoki starożytnej nastąpił pod koniec V w. n.e gdy zostało zdobyte Bizancjum. Dzięki starożytności powstało wiele gatunków literackich, uformowały się kanony literatury, sztuki i kultury europejskiej, do których odwoływały się wszystkie kolejne epoki.

II. Średniowiecze

1. Zarys epoki

Średniowiecze to okres w dziejach kultury i literatury pomiędzy starożytnością, a renesansem. W Europie czas ten przypada na IV-XIII wiek, a w Polsce na X-XV. Potęgą w ówczesnym świece był Kościół, który podporządkował swoim wpływom praktycznie wszelkie dziedziny życia człowieka, tworząc jednocześnie wspólnotę opartą ja jednej wierze. Kultura w średniowieczu rozwijała się przede wszystkim dzięki zakonom. Wtedy powstały także pierwsze uniwersytety. Dominacja Kościoła określiła na wiele wieków ówczesne myślenie o świecie, w centrum którego znajdował się Bóg (teocentryzm) ora charakter literatury i sztuki, w której dominowała tematyka religijna. Charakterystyczny dla tej epoki jest uniwersalizm znajdujący swe odbicie w jednym języku (łacinie), ustroju (system feudalny) i religii (chrześcijaństwo).

2. Rozwój epoki rycerskiej.

Epika rycerska to dział piśmiennictwa, w którym opiewa się bohaterskie czyny rycerzy. Przykładem takiego dzieła jest ,,Pieśń o Rolandzie", która jest uważana za najwybitniejsze osiągnięcie tego właśnie gatunku. Została ona osnuta wokół banalnego zdarzenia jakim był atak na tylną straż Karola Wielkiego. Fabuła jest prosta - przedstawia dzieje legendarnego rycerza Rolanda, który umiera w bohaterskiej walce. Roland ginie z przeświadczeniem o wypełnieniu obowiązku i zdobytej zasłudze na żywot wieczny.

Innym przykładem na epikę rycerską jest tak zwany "Cykl arturiański" czyli inaczej mówiąc ,,Opowieści Okrągłego Stołu". Datowany jest na przełom XII/XIII wieku. To zbiór historii przedstawiających rycerzy legendarnego Okrągłego Stołu, które ukazują ich przygody i życie. Dzieło to mieści w sobie wiele cech charakterystycznych dla swojego gatunku takich jak: opisy bitew i pojedynków, szlachetni rycerze, piękne damy, motyw miłości rycerza i pięknej dziewicy.

Gatunek ten sparodiował wiele wieków później hiszpański pisarz Cervantes. Napisał on powieść zatytułowaną ,,Don Kichote". Przedstawił w niej dzieje Pana i jego sługi, który zafascynowany średniowiecznymi eposami rycerskimi żyje w świecie złudzeń i fantazji.

3. Rozwój literatury religijnej.

PSALM - biblijny utwór poetycki, mający charakter modlitwy śpiewanej ku czci Boga. Powstanie gatunku datuje się na XI wiek. W Starym Testamencie znajdujemy zbiór 150 pieśni lirycznych (Psalmy Dawida) o bogatej tematyce: błagalne, dziękczynne, królewskie, profetyczne, patriotyczne, pokutne, żałobne. Autorstwo przypisuje się królowi Dawidowi.

MISTERIUM - to podstawowy gatunek religijnego dramatu średniowiecznego, którego tematem były wydarzenia ze Starego i Nowego Testamentu. Wykształciło się z XII i XIII wiecznych kościelnych obrzędów liturgicznych.