Dodaj do listy

Charakterystyka średniowiecza

Nazwa średniowiecze jest terminem określającym okres przejściowy pomiędzy antykiem a renesansem. Stworzyli go pisarze odrodzenia, którzy uważali, że średniowiecze było epoką zacofania i odejścia od starożytnych, humanistycznych ideałów. Zwolennikiem tego podziału był Ch. Keller, XVII-wieczny uczony. Epoka Epoka okres stanowiący jeden z etapów dziejowych, w chronologii początek ery. W języku greckim słowo to oznacza punkt rozpoczynający rachunek lat. Obecnie termin ten ma kilka znaczeń. W historii oznacza... Czytaj dalej Słownik historyczny ta trwała od V w. do XV , jest więc najdłuższą epoką w dziejach kultury europejskiej. Umowną datą rozpoczęcia średniowiecza jest rok 529, kiedy to cesarz Justynian I Wielki zamknął Akademię Platońską. Inną, częściej podawaną datą rozpoczęcia epoki średniowiecza jest rok 476, kiedy to nastąpił upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego.

Ścisłe granice epoki są nie możliwe do ustalenia, gdyż w różnych krajach zjawiska charakterystyczne dla tej epoki pojawiły się w różnym czasie. Przyjmujemy więc teoretyczny podział epoki na trzy etapy: wczesne średniowiecze (V - X w.), dojrzałe średniowiecze (X - XII w.) i późne średniowiecze (XII - XV w.). Drugi etap charakteryzuje się rozkwitem średniowiecznego ustroju społeczno - politycznego - feudalizmu. Wiek XIV uważa się za schyłek epoki, zauważamy wtedy symptomy nadejścia kolejnej formacji kulturowej - odrodzenia.

Średniowiecze jest okresem konfliktów i kontrastów. Główny spór tamtych czasów rozgrywał się między odrodzonym cesarstwem a dążącym do hegemonii w całym chrześcijańskim świecie papiestwem. Wieki od XI do XIII to czas wypraw krzyżowych, organizowanych w celu obrony Ziemi Świętej przed muzułmanami. Dla wielu rycerzy był to sposób łatwego wzbogacenia się na łupach. Następnie Europą wstrząsnęła okrutna wojna stuletnia. Średniowiecze posiadało sztywną hierarchię społeczną, w której duchowieństwo i rycerstwo stanowiło warstwy wyższe, natomiast mieszczaństwo i chłopi - niższe. Na tym tle powstawały pierwsze konflikty społeczne. Jednym z powodów był rozwój miast i rozwój kultury miejskiej. Mimo tych wszystkich różnic średniowiecze było epoką dość jednolitą pod względem wiary, sztuki, obyczajowości. Ówczesną kulturę określa się mianem uniwersalizmu. Czerpała ona ze źródeł kultury grecko - rzymskiego antyku, oraz przede wszystkim na tradycji chrześcijańskiej. Religia ta odgrywała w kulturze, sztuce, mentalności epoki ogromną rolę. Jej była podporządkowana każda sfera działalności człowieka. Duże znaczenie dla kształtowania oblicza średniowiecznej kultury miał Kościół, który kierował nie tylko życiem religijnym ,ale także polityczno - społecznym. Momentem przełomowym w historii średniowiecza był edykt mediolański z 754 roku, który dał początek istnieniu Państwa Kościelnego. Mimo wewnętrznych pęknięć, jak Wielka Schizma Wschodnia w 1054 roku czy ruchy heretyckie oraz innych dramatycznych wstrząsów, m. in. awiniońska niewola papieży, Kościół stawał się coraz wielką potęgą w każdej dziedzinie. Dużą rolę odegrał ruch monastyczny, który pojawił się na Zachodzie przeszczepiony z terenów południowo - wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego - Syrii, Egiptu, Palestyny. Kolejną ważną formacją kształtującą oblicze średniowiecznej kultury było zgromadzenie benedyktynów, a następnie cystersów. Wiara chrześcijańska wsparta autorytetem Pisma Świętego oraz pismami Ojców Kościoła stała kształtowała sposób myślenia, ideały obyczajowość epoki średniowiecza. Stanowiła fundament dla średniowiecznej filozofii, zwłaszcza że najwięksi filozofowie tego czasu byli również, a może nawet przede wszystkim teologami. Teologia i filozofia były ówcześnie tożsame, ponieważ średniowieczna koncepcja świata i człowieka była nierozerwalnie związana z założeniami chrześcijaństwa.

W początkowej fazie kształtowania się kultury średniowiecznej, czyli między V a XII wiekiem dążono do stworzenia jednolitej myśli chrześcijańskiej, jednej "mądrości chrześcijańskiej", czyli systemu teologiczno - filozoficznego opartego na autorytecie biblijnym. Stworzono ogólną teorię rozumienie Pisma Świętego, zwaną egzegezą biblijną. Ta dziedzina rozpowszechniana była przez Aleksandryjską Szkołę Katechetyczną, w której działaczami był św. Klemens I i Orygenes. Inni ważni egzegeci biblijni to św. Ambroży z Mediolanu i św. Augustyn. Ówczesna interpretacja Pisma Świętego zakładała schemat podziału znaczeń na sens dosłowny i sens duchowy. Teorię tą stosowano w późniejszych czasach także podczas interpretacji innych dzieł literackich. Treści dydaktyczne, filozoficzne, religijne przedstawiano w dziełach w sposób alegoryczny, aby je wydobyć stosowano dwustopniową metodę interpretacji zwaną alegorezą, polegającą na ukazaniu znaczenia bezpośredniego, oraz wydobyciu znaczenia ukrytego, głębszego sensu utworu.

Założenia wiary chrześcijańskiej próbowano łączyć z elementami antycznej myśli greckiej w ramach tzw. "teologii pozytywnej". We wczesnym chrześcijaństwie rozwijającym się jeszcze w starożytności lub w pierwszych wiekach średniowiecza dominowała myśl neoplatońska. Wyróżniamy trzy odmiany tej doktryny:

1) wchodząca w skład teorii św. Augustyna, rozwijana później przez św. Anzelma z Canterbury

2) zawarta w pismach Pseudo-Dionizego

3) sformułowana przez Boecjusza, największą popularność zdobyła w XII wieku w tzw. szkole chartryjskiej.

XII wiek to czas przemian w średniowiecznej kulturze. Pojawiły się rozważania nad rolą rozumu w rozstrzyganiu wątpliwości religijnych, był to tzw. spór dialektyków z antydialektykami, w którym zwolennik dialektyki Berengar z Tours występował przeciw św. Piotrowi Damiani, a P. Abelard przeciw św. Bernardowi z Clairvaux.

Pojawiła się tendencja Tendencja idea, sformułowana zazwyczaj wprost, której podporządkowany jest świat przedstawiony utworu. powieść tendencyjna.
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
w teologii i filozofii zwana scholastyką rozwijana przez św. Anzelma z Canterbury. Zakładała ona możliwość zrozumienia prawd wiaty za pomocą racjonalnego myślenia, poprzez logiczną analizę.

Kolejnym ważnym czynnikiem kształtującym specyfikę dojrzałego średniowiecza było głębsze zainteresowanie kulturą antyku - stąd określenie "XII-wieczny renesans". Duże znaczenie w kształtowaniu średniowiecznej myśli opartej na recepcji filozofii antycznej odegrały pisma Arystotelesa. Docierały one do Europy na przełomie XII i XIII w. wraz z komentarzami arabskich interpretatorów, głównie Awicenny i Awerroesa (średniowieczni filozofowie arabscy). Rozważano metafizyczną kwestię bytu, łączono poglądy Arystotelesa z tradycją neoplatońską, rozważania nad tym problemem prowadzili: Wilhelm z Owernii, św. Albert Albert J. W. Goethe Cierpienia młodego Wertera, bohater epizodyczny; narzeczony, a potem mąż Lotty, ukochanej Wertera. Jest to mężczyzna poważny i dojrzały. Kocha Wertera jak brata, jest jego przyjacielem,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Wielki, przedstawiciele szkoły oksfordzkiej. Rozważania nad bytem były jednym z głównych problemów, którymi zajmował się św. Tomasz Tomasz A. Mickiewicz III cz. Dziadów, bohater epizodyczny; przywódca młodzieży filomackiej, uczestnik zebrania w celi Konrada. Rozwiewa optymizm Żegoty, wierzącego w rychłe uwolnienie. Wyjaśnia ich sytuację,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum z Akwinu, twórca wielkiej średniowiecznej doktryny filozoficznej - tomizmu. Powstał prąd zwany awerroizmem łacińskim. Wywodził się on z filozofii Awerroesa, głosił naturalizm Naturalizm kierunek literacki, który powstał w XIX w. we Francji. Jego głównym założeniem było wierne rejestrowanie rzeczywistości bez jej oceny czy interpretacji oraz uwydatnienie ciemnych stron życia z... Czytaj dalej Słownik historyczny i kwestionował właściwy scholastyce pogląd o możliwości harmonijnego połączenia filozofii i teologii. Filozofia arabska, głównie poglądy Awicenny, oddziaływała także na tradycyjną myśl augustyńską, której przedstawicielem był św. Bonawentura.

Filozofia średniowieczna próbowała dać odpowiedź na wszystkie pytania zadawane od wieków przez człowieka. Dotyczyły one zagadnień egzystencjalnych i religijnych. Szczególnie często dyskutowanymi zagadnieniami były kwestie dotyczące metafizyki: próbowano rozstrzygnąć problem istnienia powszechników (uniwersaliów), szukano dowodów na istnienie Boga (bądź rozważano kwestię, czy w ogóle istnieją takowe), poszukiwano różnic między istnieniem i istotą w bycie jednostkowym. Rozważania teologiczne osnute były wokół rozważań nad kwestią prawd wiary, powstał nowe, bardziej otwarte na spekulacje, rozumienie dogmatu religijnego (zagadnień dotyczących Eucharystii, problemów kariologicznych i chrystologicznych).

Średniowiecze jest czasem powstawania licznych ruchów ascetyczno - mistycznych. Najważniejsze z nich to: szkoła benedyktyńska, której przedstawicielami są św. Grzegorz Grzegorz J. Słowacki Kordian, bohater epizodyczny; stary, oddany sługa, jest przerażony stanem Kordiana (akt I), próbuje wzbudzić w nim uczucia patriotyczne (opowiada o swoich żołnierskich przygodach, a... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Wielki i Jan de Fecamp, szkoła kartuska z Guigo II, mistyka cysterska, jej przedstawicielem jest św. Bernard z Clairvaux i tradycja franciszkańska, którą reprezentuje św. Bonawentura, symboliczna myśl wiktorynów, spekulatywna, racjonalistyczna mistyka dominikanów, którą głosi św. Tomasz z Akwinu oraz tradycja neoplatońska, reprezentowana przez Mistrz Mistrz M. Bułhakow Mistrz i Małgorzata, bohater główny i tytułowy; ukochany Małgorzaty
Wygląd: Około trzydziestoośmioletni mężczyzna, ciemnowłosy, zadbany, uwagę zwracają jego przerażone oczy
...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Eckharta. W 1277 roku potępione zostały poglądy św. Tomasza z Akwinu oraz tezy awerroistyczne. Stało się tak dlatego iż zwolennicy dominującego w Kościele nurtu augustyńskiego stawili opór nowej metafizyce rozumianej w duchu poglądów św. Tomasza. Poglądy Awerrosa natomiast wzbudzały obawy ze względu na swój radykalizm. Ta sytuacja doprowadziła do kryzysu w środowiskach uniwersyteckich, polegającego na całkowitym sformalizowaniu scholastyki, ograniczającej się do pustych analiz, uczucia nad oraz szeroko pojętym kryzysie kultury późnego średniowiecza XIV-XV w. wyrażającym się m.in. całkowitą rezygnacją z ujęć teoretycznych na rzecz ujęcia czysto praktycznego.

Czynnikiem silnie jednoczącym średniowieczną Europę był wspólny język - łacina. W wieku VIII i IX nasilił się proces mający miejsce od ostatnich wieków istnienia Cesarstwa Rzymskiego podziału łaciny na język warstw wykształconych i coraz bardziej barbaryzującej się mowy ludu. Od tego czasu łacina została językiem urzędowym, szkolnym, naukowym, liturgicznym, własnością warstw wykształconych zachodniej Europy. Mowa ludu natomiast dała początek formujących się wtedy językom narodowym.

Jedność zachodnioeuropejskiego świata umacniało także pozostające w rękach Kościoła szkolnictwo, mające wspólny strukturę, programu i podobne metody nauczania. Po upadku antycznych szkół retorycznych ich funkcję przejęły szkoły skupione wokół klasztorów. Utrzymujący się w średniowiecznej Europie system szkolny miał swój początek w monarchii karolińskiej, a zapoczątkowany został przez Alkuina. W Akwizgranie miała swoje miejsce szkoła pałacowa, a oprócz niej istniała cała sieć szkół parafialnych, przyklasztornych oraz przykatedralnych. Niektóre ze szkół nich osiągnęły bardzo wysoki poziom i stanowiły centra życia intelektualnego. Znane były szkoły powstałe przy bogatych opactwach: w Laon, Corbei, Reichenau, Fuldzie, Saint-Denis lub Tours, długą tradycję miały też szkoły katedralne, m. in. w Paryżu albo w Metzu. W XII w. głównym ośrodkiem umysłowego życia była Francja. Tam znajdowały się ówcześnie bardzo sławne szkoły paryskie. Oprócz stołecznych ośrodków znane były szkoły w: Chartres, Clairvaux, Reims, Tours, Orlean. W średniowiecznej edukacji znaczną rolę odegrały dwory monarsze. Tamtejsze capellae (czyli kancelarie), gromadziły wielkie umysły i stanowiły centrum kształcenia najzdolniejszej młodzieży do kariery dyplomatycznej i pisarskiej. Szkoły średniowieczne opierały swój program nauczania na siedmiu sztukach wyzwolonych (septem artes liberales). Siedem Siedem Siedem to symbol kosmosu, stworzenia, przestrzeni, boskości, świętości, doskonałości, zdrowia, mądrości, wytrwałości, inteligencji, przygody, uporu, oszustwa, bólu, konfliktu, zwycięstwa.
...
Czytaj dalej Słownik symboli literackich
dyscyplin należących do sztuk wyzwolonych podzielono na 2 stopnie nauczania: niższy (trivium), obejmujący dialektykę, gramatykę oraz retorykę, wyższy (quadrivium), obejmujący geometrię, arytmetykę, astronomię i muzykę. Swoją aktywność zwiększyły też w XI i XII w. szkoły katedralne. W niektórych miastach zaczęły gromadzić się związki mistrzów i uczniów, powstawały one analogicznie do cechów rzemieślniczych. Dały one początek uczelniom wyższym, zwanym najpierw studium generale, a później universitas ("uniwersytet" znaczy dosłownie "wspólnota"). Uniwersytety Uniwersytety w XII i XIII w. niektóre ze słynniejszych szkół we Francji, Włoszech, Niemczech i Anglii przekształciły się w uniwersytety, czyli autonomiczne wyższe uczelnie, które dzięki otrzymanym przywilejom... Czytaj dalej Słownik historyczny posiadały szeroką autonomię w zakresie nadawania stopni naukowych i edukacji w całym świecie chrześcijańskim. Posiadały też immunitety gwarantujące im prawną niezależność od władz miejskich. Pomiędzy XII i XIII w. powstało wiele sławnych europejskich uniwersytetów: Uniwersytet Boloński, Uniwersytet Paryski, uniwersytet w Oksfordzie, w Cambridge, Uniwersytet Padewski. W XIV w. powstały dalsze: w Rzymie (1303), Orleanie (1309), Florencji (1321), Pizie (1343), Pradze, Krakowie (Uniwersytet Jagielloński).

Z rozwojem szkolnictwa wiąże się też większe zapotrzebowanie na książki. Początkowo powstawały one w przyklasztornych skryptoriach, później również w wyspecjalizowanych miejskich zakładach kopistów oraz w kancelariach dworskich i na uniwersytetach. Podstawową formą książki średniowiecznej był kodeks. Książki średniowieczne spisywano na pergaminie bądź papierze. Pojawił się on w Europie w XII w., przywieźli go na nasz kontynent Arabowie, a stał się popularny w XIV w. Średniowieczne książki charakteryzowały się bogatymi zdobieniami. Wykonywano kunsztowne, barwne inicjały. Malowano wokół tekstu ozdobne pasy tzw. bordiury, pokrywano je motywami roślinnymi lub zwierzęcymi, czasem niewielkimi kompozycjami figuralnymi niekiedy o skomplikowanej symbolice. Najczęstszym elementem ozdobnym były małe kompozycje malarskie zwane miniaturami lub iluminacjami. W XV w. rozpowszechniła się tzw. książka blokowa lub ksylograficzna (ksylograf). Niedługo po tym jednak rozpoczęła się era książki drukowanej dzięki wynalazkowi J. Gutenberga. Książki, które wydrukowano do końca XV w. noszą nazwę inkunabułów.