Dodaj do listy

Średniowiecze – charakterystyka epoki

ŚREDNIOWIECZE:

Początek średniowiecza datuje się na rok 476, kiedy to nastąpił upadek cesarstwa zachodnio-rzymskiego, koniec wyznaczają trzy wydarzenia: 1450 rok czyli wynalezienie druku przez Gutenberga, 1453 - upadek Konstantynopola, 1492- odkrycie Ameryki przez Kolumba

Jest to najdłuższa epoka Epoka okres stanowiący jeden z etapów dziejowych, w chronologii początek ery. W języku greckim słowo to oznacza punkt rozpoczynający rachunek lat. Obecnie termin ten ma kilka znaczeń. W historii oznacza... Czytaj dalej Słownik historyczny w dziejach kultury europejskiej - trwa ponad 1000 lat

Nazwę epoki, "MEDIA TEMPORA", stworzyli pisarze renesansu, którzy uważali średniowiecze za okres przejściowy między antykiem a odrodzeniem. Oceniali średniowiecze jako czas zacofania, ciemnoty i upadku ideałów klasycznych. Rehabilitacja epoki dokona została dopiero w romantyzmie.

Średniowiecze w Polsce trwało od 966 roku (chrzest Polski) do XV wieku

Średniowiecze wykształciło ustrój społeczny zwany feudalizmem. Społeczeństwo podzielone było na 4 stany

  1. duchowieństwo
  2. rycerstwo (później przekształciło się w szlachtę)
  3. mieszczaństwo
  4. chłopstwo

Tylko dwa pierwsze stany miały przywilej brania czynnego udziału w polityce państwa.

Jedyną religią było chrześcijaństwo. Kościół odgrywał nadrzędną rolę w państwie. Władza świecka podporządkowana była kościelnej, co było powodem ciągłych konfliktów między tymi dwiema instytucjami. Sytuacja społeczno - polityczna miała zasadniczy wpływ na kształtowanie się średniowiecznego światopoglądu. Dążono do stworzenia jednolitego systemu wartości opartego na autorytecie religii i hierarchicznej wizji świata.

TEOCENTRYZM - (gr THEOS - Bóg, łac. CENTRUM - środek) pogląd głoszący prymat spraw boskich, duchowych nad doczesnymi, ziemskimi. Całe życie człowieka powinno być podporządkowane dążeniu do osiągnięcia zbawienia. Stąd powszechność różnych form kultu religijnego: od modlitw, nabożeństw, pielgrzymek do miejsc uważanych za święte po umartwiania się i odprawianie pokuty.

UNIWERSALIZM ŚREDNIOWIECZNY - jednolity w całej Europie system wartości, ideałów, przekonań:

  1. łacina - język uniwersalny
  2. feudalizm - wspólny ustrój społeczny
  3. jedna wiara - chrześcijaństwo
  4. wspólna władza papiesko - cesarska

Średniowieczna kultura opierała się na dwóch ośrodkach: Kościele oraz dworze królewskim bądź książęcym. Dlatego symbole tej kultury to krzyż i miecz.

KRZYŻ - symbolizuje chrześcijaństwo (zmartwychwstanie Jezusa), odnosi się do władzy kościelnej (papieża, biskupów)

MIECZ - symbolizuje rycerstwo (atrybut rycerza), odnosi się do władzy świeckiej (cesarz, książęta, jednak również odwołuje się do wartości chrześcijańskich - miecz ma kształt krzyża)

Średniowieczną kulturę oprócz jednolitości cechowały anonimowość (artyści tworzyli na chwałę bożą, nie dla ziemskiej sławy), a także alegoryczność i symbolizm.

Jednolitość epoki była pozorna. Średniowiecze jest okresem licznych konfliktów i sprzeczności

-walką o dominację między Kościołem a władzą świecką - spór papiestwa z cesarstwem

- konfliktami pomiędzy warstwami społecznymi: duchowieństwem, mieszczaństwem a rycerstwem

- feudalizm - "niestały układ sił wzajemnie przez wieki się zwalczających"

- człowiek rozdarty między dążeniem do doskonałości duchowej a pokusami doczesności

- w literaturze coraz częściej pojawiały się próby indywidualizacji, zaczęto doceniać języki narodowe i w nich tworzyć dzieła literackie

Średniowieczna filozofia również miała charakter teocentryczny - w centrum wszystkich spraw stawiała Boga Najwybitniejsi filozofowie tej epoki byli jednocześnie ojcami Kościoła.

Najważniejsze systemy filozoficzne średniowiecza to:

AUGUSTYNIZM

TOMIZM

AUGUSTYNIZM - filozofia stworzona przez świętego Augustyna. Najważniejsze jego dzieło, w którym wyłożył swoje poglądy to "O PAŃSTWIE BOŻYM"

Założenia augustynizmu:

  1. Bóg, stwórca i władca wszechświata jest dobry, wszechmocny i miłosierny.
  2. Najważniejsza w człowieku jest dusza, ona umożliwia człowiekowi otrzymanie życia wiecznego, dlatego należy ją doskonalić poskramiając żądze ciała
  3. Podstawowym zadaniem człowieka jest dążenie do poznania Boga i duszy - "Pragnę znać Boga i duszę i nic więcej". To poznanie nie dokonuje się za pomocą rozumu ani zmysłów, ale poprzez ducha (tzw. iluminacja, oświecenie - bezpośredni wgląd, który umożliwia łaska boża) - "wejdź w samego siebie, we wnętrzu człowieka mieszka prawda"
  4. Człowiek może być szczęśliwy tylko wtedy, gdy jest zespolony z Bogiem
  5. Ciało jest nam konieczne do istnienia w doczesności, ale jest ono tylko "więzieniem duszy", jest źródłem wewnętrznego rozdarcia człowieka między dążeniem do doskonalenia ducha a potrzebami fizycznymi, człowiek - istota tragiczna, pragnąca wyrwać się do życia czysto duchowego, a hamowana przez istnienie w doczesności i w czasie
  6. dualistyczny podział świata: duch - materia (nawiązanie do poglądów Platona)
  7. woluntaryzm - wiara w wolną wolę człowieka
  8. praktyki ascetyczne - wyrosły na gruncie teorii Augustyna

TOMIZM - filozofia stworzona przez św. Tomasza z Akwinu. Uważał, że wszechświat jest podzielony na szereg hierarchicznie ułożonych stopni (GRADUALIZM). Najwyższą istotą jest Bóg (TEOCENTRYZM), zadaniem człowieka jest do Niego dążyć.

DOWODY NA ISTNIENIE BOGA:

Św. Tomasz czerpał z racjonalistycznych poglądów Arystotelesa, uważał więc, że wszystko da się wytłumaczyć rozumowo. Stworzył 5 rozumowych dowodów na istnienie Boga. Są to:

- ruchu -że musi istnieć pierwsza przyczyna ruchu.

- świat jest niesamoistny (nie może istnieć sam z siebie), musi istnieć istota samoistna, która go stworzyła

- wszystkie rzeczy na świecie są przypadkowe, musi więc istnieć istota konieczna

- istniejące byty są w różnym stopniu doskonałe, niezbędna jest więc istota najdoskonalsza

- w przyrodzie wszystko jest celowe, musi więc istnieć najwyższa istota rządząca światem w sposób celowy.

Założenia tomizmu:

  1. obiektywizm - świat jest takim, jaki go widzimy
  2. odrzucenie dualizmu duszy i ciała
  3. empiryzm - poznanie przez doświadczenie
  4. hierarchia bytów - człowiek usytuowany między aniołami a zwierzętami - pogląd ten uzasadnia istnienie społeczeństwa podzielonego na nierówne stany
  5. propagator myślenia scholastycznego

- św. Tomasz urodził się około roku 1225, odbywał studia w klasztorze benedyktynów w Monte Cassino, zmarł w 1274 roku.

Scholastyka (łac. SCHOLA -szkoła)

Scholastyka to tendencja w średniowiecznej filozofii i teologii dążąca do wyjaśnienia prawd wiary na drodze racjonalnego myślenia. Nawiązuje do myśli Arystotelesa. Scholastyka zaadaptowała jago poglądy do potrzeb chrześcijaństwa. Poprzez rozumowe spekulacje uzasadniano i objaśniano dogmaty religijne. Ojcem scholastyki był św. Anzelm, uważał on, że do poznania prawdy konieczne są wiara i rozum - jego sentencja: "WIARA POSZUKUJĄCA ZROZUMIENIA".

KWIATKI ŚW. FRANCISZKA Franciszka G. Zapolska Żabusia, bohaterka epizodyczna; niańka, służąca w domu Bartnickich.
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum
- zbiór opowiadań o życiu i czynach św. Franciszka z Asyżu. Pierwsza wersja utworu została napisana po łacinie przez nieznanego autora (być może któregoś z uczniów Franciszka), w XV wieku przetłumaczono ją na język włoski. W 1892 powstał pierwszy polski przekład, cały utwór przetłumaczył Leopold Staff. Kwiatki przedstawiają wybrane wydarzenia z życia świętego, szczególnie cuda, które czynił w okresie swej działalności. Wydarzenia nie są ułożona chronologicznie, a wiele cudów miało miejsce po śmierci Franciszka.

Dzieło składa się z 3 części:

  1. prolog - "Pieśń słoneczna"
  2. historie o życiu i cudach dokonywanych przez Franciszka
  3. opowiadania o cudach dziejących się po śmierci świętego

- św. Franciszek, żył w latach 1122-1226

- miejsce akcji - Włochy: Gubbis, Asyż, Rzym

ŚWIĘTY FRANCISZEK:

- pochodził z bogatej kupieckiej rodziny. Nie był gruntownie wykształcony. Jak pisał Staff, umiał francuski i nieco łaciny. W młodości spędzał czas na zabawach i rozrywkach.

- choroba Choroba występuje wtedy, gdy bodźce zewnętrzne są zbyt silne lub działają zbyt długo, przy równoczesnym zmniejszaniu się zdolności przystosowania organizmu.
Czytaj dalej Słownik biologiczny
spowodował jago nawrócenie. Dostrzegł w swoim życiu pustkę. Postanowił poświęcić swoje życie służbie Bogu i ludziom. Rozdał część swych pieniędzy ubogim, za część wyremontował stary kościół. Przebrał się w szaty żebraka, wędrował po świecie, głosił kazania, żył z jałmużny a wszystkim, co miał dzielił się z biedniejszymi. Niektórzy uważali go za szaleńca. Zmarł w 1226 roku. Kanonizowany w 1228 roku.

FRANCISZKANIZM:

  1. dobrowolne ubóstwo - nie w celu umartwiania się ale by być wolnym od przywiązania do dóbr doczesnych. Ubóstwo uczy też pokory.
  2. miłosierdzie dla bliźniego - dzielił się wszystkim, co maił z biedniejszymi od siebie
  3. miłość do wszystkich stworzeń bożych - ludzi, roślin, zwierząt
  4. radość życia, zachwyt nad pięknem świata

Najbardziej popularne opowiadania z "Kwiatków św. Franciszka":

- "Jak święty Franciszek Franciszek F. Kafka Proces, bohater epizodyczny; STRAŻNICY
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
oswoił turkawki."

-"O prześwietnym cudzie którego św. Franciszek dokonał nawracając złego wilka z Gubbio"

-"Jak św. Franciszek nawrócił trzech zbójców tak, że zostali braćmi. I o wzniosłym widzeniu jednego z nich, który został bratem przeświętym".

-"Jak św. Klara pożywała ze św. Franciszkiem i towarzyszami jego braćmi u panny Maryi anielskiej"

PIEŚŃ SŁONECZNA:

Hymnem sławiący Boga i wszystkie jego stworzenia. Autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum podziwia piękny świat. Nazywa Boga miłościwym ojcem, który ma moc stworzyć ziemię, księżyc, gwiazdy. Nazywa je "braćmi" lub "siostrami". Czuje jedność z całym światem, gdyż jest stworzony przez tego samego Stwórcę. Boga uważa za tak wielkiego, że żadna istota nie jest godna zwracać się do Niego. Jest to dowód na pokorę świętego. Oddaje hołd ludziom, którzy są miłosierni i potrafią przebaczać. Autor "Pieśni słonecznej" mówi też o śmierci - jest nieunikniona, ale ten, kto żyje dobrze nie musi się jej bać.

- PIEŚNIĄ SŁONECZNĄ wyraża tę samą ideę co KSIĘGA GENEZIS. Oba utwory zawierają pochwałę świata stworzonego przez Boga: roślin, zwierząt najdoskonalszego dzieła - człowieka. Bóg ukazany jest jako dobry i wszechmocny, stwarzający świat z miłości.

IDEAŁY FRANCISZKANIZMU:

1. miłość do wszelkiego stworzenia bożego. Akceptacja świata i samego siebie - nazywa ciało "bratem", dlatego odrzuca umartwienie i ascezę. Pomoc chorym i cierpiących (trędowaci) - miłość pełna poświęceń.

  1. radość z życia - jej wyrazem jest "PIEŚN SŁONECZNA". Radość ta wynika z samego faktu istnienia, z piękna świata, codziennych obowiązków, pracy.
  2. ubóstwo - ale aby zyskać wolność, nie troszczyć się o dobra doczesne. Nie po to by się umartwiać, ale z solidarności względem ubogich i aby pokonać chciwość. Św. Franciszek dobrowolnie zrezygnował z bogactw, które otrzymał od ojca. Często nazywany jest świętym biedaczyną.

" zostaw wszystko i pójdź za mną" - tak mówił Chrystus, zgodnie z tą ideą postępował św. Franciszek. Swą ukochaną, Klarę darzył czystą miłością, nawracał złych ludzi (3 zbójców), opiekował się trędowatymi, głosił kazania o miłości Boga. Od imienia św. Franciszka pochodzi nazwa franciszkanizm Franciszkanizm Stworzona przez św. Franciszka z Asyżu na przełomie XII i XIII w. idea radosnej wiary, opartej na miłości do człowieka i całego stworzenia. Naczelnymi założeniami postawy franciszkańskiej były... Czytaj dalej Słownik terminów literackich - pogląd głoszący radosną wiarę, prostotę, miłosierdzie.

RYCERSTWO I JEGO TRADYCJE:

Jedną z najważniejszych warstw społecznych w średniowiecznej Europie było rycerstwo. Zgodnie z definicją zamieszczoną a "Słowniku wyrazów obcych" wyraz "rycerz" pochodzi z języka czeskiego (RYTIR) lub z niemieckiego (RITTER) i znaczy "jeździec". Rycerz to "członek uprzywilejowanej warstwy społecznej wojowniczej - feudałów posiadających ziemię i zobowiązanych do służby wojskowej, później także członek żołnierskiego stanu szlacheckiego".

Aby młodzieniec mógł wstąpić do stanu rycerskiego musiał wziąć udział w ceremonii pasowania na rycerza. Po długich przygotowaniach, dokonaniu bohaterskiego czynu, odbyciu służby jako giermek otrzymywał kandydat na rycerza otrzymywał:

- miecz

- włócznię

- tarczę

- ostrogi

- kolczugę

Broń była poświęcona. Klęczący przed rycerzem - seniorem giermek był uderzany w ramię dłonią a następnie płazem miecza. Zwyczaj ten nawiązywał do ceremonii składania hołdu lennego. Kodeksie rycerskim zawierał były następujące zobowiązania:

  1. codzienna modlitwa
  2. gotowość poświęcenia życia w obronie chrześcijaństwa
  3. opieka nad słabszymi, ubogimi, sierotami
  4. uniknie krzywoprzysięstwa i zdrady
  5. szacunek dla kobiet
  6. uczestnictwo we mszy św., posty

- rycerskie symbole:

  • rękawica - podanie rękawicy - poddanie się, hołd
  • miecz
  • pierścień

TRUBADURZY - wędrowni śpiewacy, w swoich pieśniach głosili kult romantycznej, nieszczęśliwej miłości i idealnej kobiety. Uświetniali swoją sztuką dworskie uczty. Czasem pełnili role posłańców -przekazywali wiadomości.

MIESZCZANSTWO - bardzo zróżnicowana wewnętrznie warstwa: kupcy, rzemieślnicy i inni.

DZIEJE TRISTANA I IZOLDY:

Romans rycerski powstały w XII wieku we Francji. Istnieją różne wersje utworu, niektóre pisane były wierszem, inne prozą. Fabuła oparta jest na podaniach i legendach celtyckich.

Treść utworu podzielona jest na rozdziały, każdy z nich poprzedza motto. Narrator gawędziarzem. Bezpośrednio wyraża swój stosunek do wydarzeń, nie jest obiektywny. Zwraca się bezpośrednio do czytelnika - "miłościwi panowie".

Akcja utworu rozgrywa się w średniowieczu na Półwyspie Bretońskim oraz w zamkach Tyntagienu i Karchenu. Treść utworu stanowi opowiadanie o tragicznej i nieszczęśliwej miłości Tristana i Izoldy, którzy przypadkowo spożyli magiczny eliksir miłości.

BOHATEROWIE:

Tristan - siostrzeniec króla Marka

Izolda -piękna Irlandzka królewna, Tristan miał ją przywieźć królowi Markowi aby ten ją poślubił.

Król Marek - król Kornwalii, sprawiedliwy i szlachetny, bardzo kochał Izoldę jednak nie mógł nic zaradzić nieszczęściu, które go spotkało

Brangien - służąca Izoldy, ona to przez pomyłkę podała kochankom napój i wiedziała o ich uczuciu

Izolda o białych dłoniach - żona Tristana, małżeństwo to nie zostało skonsumowane. Zazdrosna o Izoldę Jasnowłosą stała się przyczyną śmierci swego męża i królowej

- Gdy król Marak dowiedział się o zdradzie żony, rozkazał ja spalić na stosie. Cudem udało jej się uniknąć śmierci. Jednak zastępcza kara była niemniej okrutna: król na prośbę trędowatych postanowił wydać im żonę. Uratował ją przyczajony w krzakach Tristan. Uciekli do lasu, gdzie zrobili sobie kryjówkę. Tristan. Chciał pogodzić się z królem. Obwiniał się o to, że złamał Izoldzie życie. Marek zgodził się na propozycje, przyjął żonę z powrotem do swego pałacu, ale Tristanowi rozkazał się oddalić. Zawistni doradcy króla, nieprzyjaciele Tristana wciąż podburzali króla przeciw żonie. Oskarżyli ją o zdradę i kłamstwo. Aby udowodnić swą niewinność, Izolda musiała przejść próbę ognia: wydostać z płonącego stosu gorące żelazo nie parząc się przy tym. Próba powidła się. Izolda została oczyszczona z zarzutów. Kochankowie umarli ze smutku i rozpaczy. Król Marak pochował ich w osobnych grobach, jednak w nocy wyrastał z grobu Tristana krzew głogu, który zanurzał gałęzie w grobie Izoldy. Mimi wycinania krzewu, na nowo odrastał.

- Średniowieczna koncepcja miłości

Miłość jest tragicznym, niosącym cierpienie i nieszczęście uczuciem, jednak niemożliwym do przezwyciężenia, silniejszym od śmierci. Kochankowie nie mieli wpływu na swój los. Ich miłość była przypadkiem. Izolda była przeznaczona na żonę dla króla Marka i z nim miał wypić czarodziejski napój. Tristan kochał króla, chciał być mu wierny. Znalazł sobie piękna żonę, Izoldę o białych dłoniach. Jednak małżeństwo to unieszczęśliwiło jego i ją. Miłość Tristana i Izoldy Jasnowłosej była czysta. Podczas nocy poślubnej do łoża Marka Izoldę zastąpiła Brangien. Ślub ich więc można uznać za nieważny. Tristan i Izolda kilkakrotnie uciekali i wracali do zamku. Ich miłość to wielka życiowa tragedia. Raniony Tristan wzywa Izoldę bo tylko jej widok może go uzdrowić.

Utwór podejmuje znany problem namiętnej, nieprzezwyciężonej miłości, która napotyka wiele przeszkód. Dylemat komu dochować wierności: prawowitemu mężowi czy ukochanemu, królowi, któremu ślubowało się wierność czy ukochanej, uczucie jako nieokiełznany żywioł, bezsilna tęsknota, niemożność życia bez ukochanej osoby są uniwersalnymi motywami obecnymi wciąż w literaturze europejskiej. Kilkaset lat później Skekespeare powoła do istnienia kolejną parę nieszczęśliwych kochanków :"Romeo i Julię"

WZORZEC OSOBOWY RYCERZA ŚREDNIOWIECZNEGO:

Karol Wielki - w jego państwie rozwinął się system feudalny:

  • suweren - władca - jago podwładni, wasale, przyrzekali mu wierność i gotowość do pełnienia służby wojskowej, za to obdarzani byli dobrami ziemskimi, czyli lennem. Wasal mógł mieć swoich lenników, czyli wasali. Najniższą pozycję miał chłop. Tak powstała hierarchia społeczna. Najwyższą pozycje miał cesarz, najniższą chłopi.

PIEŚŃ O ROLANDZIE - starofrancuski epos rycerski, francuska epopeja narodowa. Należał do gatunku chanson de geste, czyli pieśni o czynach. Były to poematy opiewające czyny wielkich rycerzy lub cesarzy, postaci historycznych, bądź legendarnych. "Pieśń o Rolandzie" przedstawia dzieje rycerza, siostrzeńca Karola Wielkiego, który dowodził tylną strażą jego wojsk w czasie wyprawy przeciw wojskom arabskim okupującym Hiszpanię w 788 roku. Oddział Rolanda został napadnięty za namową ojczyma Rolanda, zdrajcy, Ganelona przez Saracenów. Honor nie pozwolił cesarskiemu siostrzeńcowi wezwać pomocy. Gdy decyduje się zadąć w róg, jest już za późno. Karol Wielki przybywa ze wsparciem, ale Roland już nie żyje.

ROLAND - IDEAŁ RYCERZA

  1. wywodził się z zamożnego, szlacheckiego rodu, hrabia, siostrzeniec cesarza
  2. piękny, przystojny, postawny: "Szlachetne jest jego ciało, twarz jasna i roześmiana (...) przybrał się w zbroję, która pięknie go zdobi."
  3. ubrany w pozłacaną i posrebrzaną, zdobioną szlachetnymi kamieniami zbroję i hełm; ekwipunek Ekwipunek wyposażenie zabierane w podróż, na wyprawę lub potrzebne do jakiejś trudnej pracy.
    Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
    rycerza ważył około 70 kg, aby go unieść musiał być on bardzo silny
  4. miecz - jest tak ciężki, że tylko Roland może go unieść, w jego trzonie osadzone są cenne relikwie, i imię miecza - Durendal
  5. Roland przed śmiercią pożegnał swych "towarzyszy" walk: miecz i konia
  6. róg - magiczny, jago głos słychać na 30 mil
  7. zadanie - zdobywanie sławy w ciągłych walkach
  8. etos rycerski - ściśle precyzował reguły walki:

- wyzwanie przeciwnika do walki

- walka za pomocą włóczni

- walka konna z użyciem miecza

- walka mieczem na nogach

- podczas przerwy na odpoczynek przeciwnicy wzywali siebie do poddania się

- gdy ranny przeciwnik nie poddał rycerz zadawał mu cios śmiertelny

- zwycięzca obnosił się ze swoim sukcesem

9. rycerz dbał o honor swój i swojego seniora - przyrzekał mu to w licznych ślubach; zobowiązywał się dbać o jego dobra imię i majątek - "dla swojego pana trzeba cierpieć wszelką niedolę i znosić wielkie gorąco i wielkie zimno i oddać skórę i nałożyć głową."

10. średniowieczny rycerz miał swą ukochana damę serca, którą bronił, o której dobra imię dbał; niedopuszczalny był związek z małżonką lub jakąkolwiek kobietą z domu seniora

11. zobowiązany był nieść pomoc sierotom, wdowom,, chorym i słabszym

12. musiał być gotów oddać życie w obronie najwyższych ideałów: wiary chrześcijańskiej, Kościoła, władcy i ojczyzny

13. by bronić chrześcijaństwa rycerze brali udział w krucjatach - walkach w obronie Ziemi Świętej

14. pasowanie na rycerza było również ceremonią religijną - rycerz wcześniej długo się modlił, uczestniczył we mszy świętej, przysięgał na Pismo Święte lub święte relikwie, miecz był święcony

15. w średniowiecznej literaturze często spotykamy topos rycerza; topos - powtarzający się, utrwalony na przestrzeni wieków temat, motyw, wzorzec; topos rycerzy występuje w literaturze renesansu ("Don Kichote" Cervantesa), i baroku ("Jerozolima wyzwolona" Torquato Tasso); świadczy on o ciągłości kultury europejskiej

16. śmierć rycerza - heroizacja, zgodna ze średniowiecznym ars moriendi (sztuką umierania) - trwała długo, związane z nią były charakterystyczne rytuały: gesty, słowa, rekwizyty, zachowanie, układ ciała umierającego

17. śmierć rycerza jest świadectwem jego wiary:

- modli się podczas konania

- kładzie się twarzą na ziemi na znak pokuty

- wznosi swą rękawicę ku niebu - symbol hołdu lennego składanego Bogu

- prosi o przebaczenie grzechów, bije się w pierś

18. śmierć rycerza jako świadectwo heroizmu

- Roland przed śmiercią żegna się ze swymi przyjaciółmi, ale w momencie konania jest samotny

- umiera pod sosną, na wzgórzu - góra przywodzi na myśl śmierć Chrystusa (umarł na Golgocie), sosna krzyż, na którym umarł Zbawiciel

- umierając opuścił ramię i skłonił głowę na bok - jak Jezus

- jest męczennikiem za wiarę - umiera w obronie Kościoła i chrześcijaństwa

- po duszę Rolanda przybywają aniołowie, powraca do Boga niczym do domu - "Bóg ma jego duszę w niebie"

- cuda towarzyszące śmierci Rolanda - zostaje niczym święty wzięty od razu do nieba

- Roland do końca pozostaje wojownikiem - nie chce oddać miecza, jest to bowiem symbol przynależności do stanu rycerskiego, wiary chrześcijańskiej ( w jego rękojeści znajdują się święte relikwie), lojalności wobec władcy (miecz otrzymuje rycerz od króla podczas ceremonii pasowania na rycerza).

- umiera z twarzą zwróconą w stronę wroga - męstwo, odwaga

- przed śmiercią myśli o ojczyźnie (słodkiej Francji), Karola Wielkiego, swoich bliskich, kładzie broń przy swym boku - nieodłączny atrybut rycerza

NAJSTARSZE ZABYTKI JĘZYKA POLSKIEGO:

WIEK IX

"Geograf Bawarski" - łaciński tekst, zawiera nazwy plemion zamieszkujących ziemie, które później weszły w skład państwa polskiego: Polanie, Wiślanie, Goplanie

WIEK X:

"Dagome iudex" - dokument, w którym Mieszko I powierza swe państwo opiece papieża, powstał około 990 roku. Zawiera wiele polskich nazw: Gniezno, Odra, Szczecin

WIEK XI:

Kronika Thietmara - łacińskie dzieło spisane przez niemieckiego biskupa, zawiera opis wojen polsko -niemieckich, znajdują się w nim polskie nazwy, np.: Odra, Wrocław, imię Bolesława Chrobrego, Dziadoszycy

WIEK XII:

Kronika Galla Anonima - dzieło historiozoficzne, spisane przez nieznanego, francuskiego mnicha pracującego w kancelarii Bolesława Krzywoustego, powstała w 1113 roku

Bulla Gnieźnieńska - napisana w 1136, łaciński rejestr dóbr należących do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, zawiera 410 polskich nazw, dlatego zwie się Złotą Bullą Języka Polskiego, przykłady: Hermanowo (nazwa miejscowa), Dolisko (nazwa miejscowa) Bogusław (imię), Janowice

WIEK XIII:

Księga Henrykowska - kronika klasztoru cystersów w Henrykowie pod Oławą, zawiera pierwsze polskie zdanie:

"Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj"

Słowa te skierował mąż do zmęczonej od obracania żarnami żony, można go następująco tłumaczyć: "Ja poobracam żarami, a ty odpocznij."

"Bogurodzica" - najstarszy tekst w języku polskim, najstarsza polska pieśń religijna, pierwszy hymnem polskim. Śpiewana była przez rycerzy przed bitwą pod Grunwaldem, pisze o tym Wincenty Kadłubek w swojej kronice

WIEK XIV:

"Kazania świętokrzyskie" - zbiór kazań, zawiera 6 kazań, jednak tylko jedno zachowało się w całości. Zostały one odnalezione przez przypadek w petersburskiej bibliotece w 1890 roku. Użyto je jako wzmocnienie oprawy łacińskiego kodeksu należącego do zbioru klasztoru Benedyktynów na Łysej Górze w Górach Świętokrzyskich. Kazania napisane są w dwóch językach: polskim i łacińskim. Są zabytkiem małopolskiej odmiany dawnej polszczyzny. Obecnie przechowywane są w zbiorach Biblioteki Narodowej.

"Psałterz floriański" - trójjęzyczny (polsko - łacińsko - niemiecki) zbiór zawierający 150 psalmów, podobno należał do Królowej Jadwigi, która słynęła z pobożności

Teksty rot sądowych (przysięgi składane przez świadków podczas rozpraw sądowych), modlitw, pieśni religijnych

WIEK XV:

"Kazania gnieźnieńskie" - pochodzą z 1400 roku, zostały odnalezione w Bibliotece Katedralnej w Gnieźnie i tam nadal są przechowywane, zaigrają 95 kazań łacińskich i 10 polskich oraz fragmentów "Złotej legendy" Jakuba de Voragine, zabytek wielkopolskiej odmiany dawnej polszczyzny.

"Psałterz Puławski" - przechowywany był w zbiorach Biblioteki Czartoryskich w Puławach - stąd jego nazwa. Jest to bogato zdobiony modlitewnik, zawiera tłumaczenia psalmów, z których każdy poprzedzony jest argumentem.

"Biblia królowej Zofii" - przekład Starego Testamentu uczyniony na prośbę królowej Zofii, zony Władysława Jagiełły. Nazwa pochodzi od węgierskiego miasteczka Saros Patak, gdzie zabytek przechowywany był do XIX wieku.

"Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa polskiego" Jana Długosza - najdoskonalszy utwór polskiego kronikarstwa średniowiecznego.

"Legenda o świętym Aleksym" - wierszowany utwór, znana już był podobno od V wieku, przetłumaczony został na język polski w XV wieku przez mnicha z Mazowsza.

Codzienne modlitwy ("Ojcze nasz…" "Zdrowaś Mario…"), pieśni religijne

"Rozmyślania przemyskie" - inaczej "Rozmyślania o żywocie Pana Jezusa"

"Satyra na leniwych chłopów" - pierwszy polski utwór satyryczny, powiada o leniwych, przewrotnych chłopach wykręcających się od pracy na polu pana.

"O zachowaniu się przy stole" - inny tytuł: "Wiesz o chlebowym stole", utwór obyczajowy mówiący o przestrzeganiu dobrych obyczajów biesiadnych

"Rozmowa Mistrza Polikarpa ze śmiercią - dialog moralizatorsko - dydaktyczny

HISTORIOGRAFIA

- jest to dział średniowiecznego piśmiennictwa historycznego, zwany inaczej dziejopisarstwem

- najbardziej charakterystyczny dla historiografii gatunek Gatunek zespół organizmów o podobnej budowie, wspólnym pochodzeniu, mogących się swobodnie krzyżować, dając płodne potomstwo. W procesie specjacji powstają nowe gatunki. Gatunek jest podstawową jednostką... Czytaj dalej Słownik biologiczny to kronika

- kronika wywodzi się z roczników - zapisków dotyczących ważnych dla królewskiego dworu wydarzeń, umieszczane one były na tablicach paschalnych

KRONIKA - jest to gatunek dziejopisarstwa, opowiada o wydarzeniach przeszłych bądź współczesnych, przedstawione są one przeważnie w porządku chronologicznym. Często łączy fakty historyczne z fikcją i fantastyką. Wiele kronik miało charakter panegiryczny, czyli ich zadaniem było wychwalanie osoby władcy, na dworze którego kronikarz przebywał. Kronika ma również charakter dydaktyczny. Zawiera komentarze odautorskie, które mają pouczać i dawać wzorce postępowania. Gatunek ten miał różne odmiany:

  1. kronika światowa
  2. kronika narodowa
  3. kronika genealogiczno - dynastyczna

- średniowieczne kroniki spisane były w języku łacińskim

- kroniki zawierały często wzorzec osobowy dobrego władcy - władca w średniowieczu był bożym pomazańcem, oprócz przywilejów ciążyły na nim liczne obowiązki: musiał walczyć w obronie kraju i chrześcijaństwa (dobry władca to dobry rycerz), opiekować się poddanymi i być dobrym gospodarzem

- przykłady idealnych władców:

  1. Karol Wielki z "Pieśni o Rolandzie"
  2. Król Marek z "Dziejów Tristana i Izoldy"
  3. Król Artur Artur S. Mrożek Tango, bohater główny, syn Eleonory i Stomila
    Wygląd: Młody, przystojny, zadbany. Ubiera się porządnie, czysto, elegancko: w ciemny garnitur, jasną koszulę i krawat
    Życiorys:...
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
    z "Opowieści o rycerzach okrągłego stołu"
  4. Bolesław Chrobry i Bolesław Krzywousty z "Kroniki polskiej" Galla Anonima

KRONIKA POLSKA GALLA ANONIMA

- Dzieło to zostało napisane na dworze króla Bolesława Krzywoustego w roku 1113. Nie znamy z imienia jego autora, wiemy tylko, że nie był Polakiem. Dlatego historyk Marcin Kromer określił go mianem anonima. Przypuszczalnie autor kroniki pochodził z Francji, dlatego nazywamy go Gallem.

- "Kronika polska" składa się z trzech części, każda z nich rozpoczyna się listem dedykacyjnym.

  1. Część pierwsza przedstawia legendarne początki państwa polskiego, a także dzieje przodków Bolesława Krzywoustego. Za najdoskonalszego króla z dynastii Piatów Gall Anonim uznaje Bolesława Chrobrego, z powodu jego waleczności, pobożności i gospodarności. Do niego autor porównuje Krzywoustego.
  2. Druga część ukazuje cudowne narodziny i młodość księcia, który od początku wyróżniał się męstwem i mądrością.
  3. Trzecia część przedstawia bohaterskie czyny Bolesława Krzywoustego do 1113 roku, czyli do zwycięskiej bitwy króla pod Nakłem. Tu dzieło zostaje przerwane.

- Dzieło napisane jest wierszowaną, rymowaną prozą, zawiera środki stylistyczne wzmagające siłę wyrazu: apostrofy, pytania retoryczne, wykrzyknienia, poetyckie fragmenty.

- "Kronika polska" ukazuje portrety trzech Bolesławów

  1. Chrobrego
  2. Śmiałego
  3. Krzywoustego

Bolesław Chrobry przedstawiony jest jako wzór osobowy dobrego władcy. Od 992 roku był księciem polskim w 1025 koronowany na króla. Jemu ówczesne państwo polskie zawdzięcza swą potęgę, jako pierwszy w Europie zorganizował pokojową chrystianizację pogan. Gall Anonim ukazał go jako ideał króla:

  1. toczył walki z "z narodami okolicznymi", zawsze zwyciężał dzięki waleczności i męstwu. Był odważnym i przezornym dowódcą, cieszył się wśród żołnierzy wielkim autorytetem; ze swych zalet słynął też za granicami kraju
  2. był pobożny i religijny: "Boga czcił z największą pobożnością, kościół święty wywyższał i obsypywał go królewskimi darami"
  3. toczył walki w których szerzył wiarę chrześcijańską
  4. opiekował się swoimi poddanymi
  5. był sprawiedliwy, rozstrzygając spory brał pod uwagę argumenty wszystkich stron: "A tak pilnie rozważał sprawę biedaka jak jakiego wielkiego człowieka"
  6. dla poddanych nie żałował swego bogactwa, był hojny, zarówno dla swych rycerzy, jak i dla przybyłych na jego dwór gości
  7. do końca życia czuł się odpowiedzialny za swoje państwo, troszczył się by jego poddani czuli się bezpieczni, dbał o potęgę swego państwa
  8. poddani darzyli go miłością i zaufaniem, a także szacunkiem, wzbudzał podziw wśród rycerzy
  9. te wszystkie cechy sprawiły, że był godny swego przydomka - CHROBRY, czyli mężny, waleczny

Bolesław Krzywousty Książe od 1102 roku był polskim księciem. Jego narodzinom towarzyszyły cudowne okoliczności, jego rodzice zawdzięczali je wstawiennictwu świętego Idziego: "Z daru Boga narodzony, modły świętego Idziego przyczyną narodzin jego". Od wczesnego dzieciństwa odznaczał się męstwem, walecznością, odwagą, dlatego nazywano go "synem Marsa". Na Prusach i Pomorzu walczył z poganami, przyczynił się więc do krzewienia wiary chrześcijańskiej. Był doskonałym dowódcą, znał się na rzemiośle rycerskim. Działał szybko, bez wytchnienia gnębił przeciwnika, wciąż myślał jak dokuczyć wrogowi - przez to wzbudzał przerażenie wśród przeciwników. Był doskonałym strategiem. Dbał o potęgę i siłę swego państwa.

CECHY IDEALNEGO ŚREDNIOWIECZNEGO WŁADCY:

  1. cudowne okoliczności narodzin
  2. cudowne okoliczności dojścia do władzy
  3. religijność, pobożność
  4. walka z poganami w celu krzewienia chrześcijaństwa
  5. roztropność
  6. sprawiedliwość
  7. powściągliwość
  8. liczenie się z opinią swoich rycerzy
  9. dbałość o poddanych
  10. hojność
  11. męstwo
  12. odwaga
  13. szlachetność
  14. waleczność, znajomość tajników rzemiosła rycerskiego
  15. dobry strateg
  16. autorytet wśród własnych żołnierzy jak i wrogów
  17. dążenie do potęgi własnego państwa
  18. dostojny, wzbudzający podziw i respekt wygląd

BOGURODZICA

- pierwsza polska pieśń religijna

- pierwszy polski hymn narodowy

- pieśń - gatunek liryczny, z niego wywodzi się poezja

- pieśń religijna - utwór o charakterze słowno - muzycznym, jego tematem są przeżycia religijne

- hymn - pieśń pochwalna, ma uroczysty i patetyczny charakter, sławi Boga, idee, wartości, wielkich bohaterów

Data powstania "Bogurodzicy" do dziś nie jest znana. Przyjmujemy, że utwór napisano pomiędzy X a XIV wiekiem. Hipotezy naukowców dotyczące tej kwestii są nadal rozbieżne. Najstarszy odpis "Bogurodzicy" pochodzi z 1407 roku i znajduje się w zbiorze łacińskich kazań.

Autorstwo "Bogurodzicy" jest również zagadką. Dawniej uważano, że stworzył ją św. Wojciech. Obecnie jednak odrzuca się ten pogląd. "Bogurodzica" została najprawdopodobniej napisana przez nieznanego wykształconego zakonnika, być może stworzył on również do pieśni muzykę.

Pierwsza wersja składała się z 2 zwrotek. Wersja z drugiej połowy XV wieku liczyła natomiast aż 13 strof, w XVI wieku tekst ma ich 22. "Bogurodzica" w XV wiek pełniła rolę hymnu Dynastii Jagiellonów. Zgodnie ze świadectwem Długosza, który określił ją mianem CARMEN PATRIUM (pieśń ojczyźniana) śpiewali ją rycerze przed bitwami: pod Grunwaldem i pod Warną. "Bogurodzica" była też hymnem narodowym. Jej teksem otwierano średniowieczne zbiory praw koronnych oraz litewskich. Jej znaczenie zmniejszyło się dopiero w połowie XVI wieku. Do pieśni nawiązują poeci okupacyjni: Krzysztofa Kamila Baczyński ("MODLITWA DO BOGARODZICY") i Tadeusz Gajcy ("MODLITWA ŻOŁNIERZA").

"Bogurodzica" jest zabytkiem literackim i językowym. Zawiera liczne ARCHAIZMY (przestarzałe, wyszłe z użycia elementy językowe).

TREŚĆ PIEŚNI:

W pierwszej strofie utworu podmiot zbiorowy symbolizujący wspólnotę wszystkich wierzących zwraca się do Matki Bożej z prośbą o wstawiennictwo u Jezusa Chrystusa. Druga strofa to błaganie skierowane do Chrystusa, Bożego Syna, aby przez wstawiennictwo Jana Chrzciciela obdarzył ludzi dostatnim życiem na ziemi ("a na ziemi zbożny pobyt") oraz szczęście wieczne po śmierci w raju("po żywocie rajski przebyt"). Każda zwrotka kończy się wezwaniem Kyrieleison czyli "Panie zmiłuj się". Zbiorowy podmiot liryczny, który widzimy w takich zwrotach jak np.: "zyszczy nam", "spuści nam" oznacza wspólnotę wszystkich chrześcijan. Maryja jest w pierwszej strofie adresatką wypowiedzi i pośredniczką między Bogiem a ludźmi. Zwracając się do Jezusa proszący wierni powołują się na wstawiennictwo Jana Chrzciciela. Dzieje się tak dlatego, że w zhierarchizowanym średniowiecznym świecie każdy miał przynależne sobie miejsce, którego nie mógł zmienić. Zwracając się do Boga wierni szukają wsparcia wśród świętych, którzy wywodzą się z rodzaju ludzkiego, ale zajmują już miejsce obok bożego tronu.

Utworu ma uporządkowaną kompozycję:

  1. pierwsza strofa rozpoczyna się od 2 wersów, będących rozbudowaną apostrofą, natomiast 3 wers to krótkie zdanie rozkazujące tworzące kontrast z tą apostrofą
  2. w drugiej strofie jest na odwrót: na początku występuje krótka apostrofa, a po niej wiele zdań rozkazujących.

Pieśń podzielona jest na dwie strofy:

  1. pierwsza składa się z trzech wersów
  2. druga składa się z sześciu wersów podzielonych na dwie części po trzy wersy

Średniowieczne pieśni były najczęściej przekładami utworów łacińskich, "Bogurodzica" natomiast jest dziełem oryginalnym. Nie znamy utworu, który mógłby być jej pierwowzorem.

ARCHAIZMY

W "Bogurodzicy" znajdujemy archaizmy:

-leksykalne (słownikowe, wyrazy, których nie ma we współczesnym słowniku)

-fleksyjne (wyrazy, które dziś mają inną odmianę)

-fonetyczne(wymiany głosek w wyrazach)

-składniowe (konstrukcje zdaniowe nie stosowane we współczesnej polszczyźnie)

-słowotwórcze (formy słowotwórcze nie występujące we współczesnej polszczyźnie)

ARCHAIZMY LEKSYKALNE:

  1. wyraz "Bogurodzica" - to dosłowne tłumaczenie wyrazu pochodzącego z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, znaczy: "ta, która zrodziła Boga".
  2. "gospodzie" - "pan"; wyraz ten stosowano w odniesieniu do Boga, znajduje się też w innych zabytkach literatury
  3. "dziela" - "dla"
  4. "zbożny" - szczęśliwy, dostatni
  5. "przebyt" - przebywanie
  6. "jąż" - którą
  7. "jegoż" - "o co", "czego"

ARCHAIZMY FONETYCZNE:

  1. "Krzciciela" zamiast "Chrzciciela" - wymian "ch" w "k" to zjawisko fonetyczne obecne do dziś w niektórych gwarach
  2. wyrazy "sławiena", "zwolena" to formy nie przegłoszone, czyli nie zaszedł w nich tzw. przegłos polski polegający na przejściu "e" w "o

ARCHAIZMY SKŁADNIOWE:

  1. "twego dziela" - zamiast "ze względu na", "dla" twego Chrzciciela
  2. forma "Bogiem sławiena" - zamiast "przez Boga sławiona"; składnia bezprzyimkowej
  3. pierwszy człon wyrazu "Bogurodzica" to celownik (komu? czemu? - Bogu), współcześnie w tej formie używamy dopełniacza (kogo? czego? - Boga)
  4. "jegoż prosimy" czyli "o co jego prosimy" kolejny przykład charakterystycznej dal średniowiecza składni bezprzyimkowej
  5. "Bogurodzica, dziewica Maryja" zamiast "Bogurodzico, dziewico Maryjo" - mianownik w funkcji wołacza, forma ta powstała pod wpływem łaciny

ARCHAIZMY FLEKSYJNE:

  1. "Bożycze" - wołacz od "Bożyc" - Syn Boga, współcześnie forma ta brzmiałaby "Bożycu"
  2. dwie postacie trybu rozkazującego, ich wspólne występowanie jest właściwe dla bardzo dawnej postaci języka polskiego

- z końcówkami "i" lub "y": "spuści", "raczy", "zyszczy"

formy te przetrwały do XIII wieku

- bez końcówek "i" lub "y", np. "napełń"

forma współczesna

PRZEKŁAD PIEŚNI:

"Bogarodzico, dziewico, przez Boga wsławiona Mario!

Matko przez Boga wybrana Mario!

Pozyskaj nam, spuść nam na ziemię twego syna - Pana

Kyrieleison

Dla (za przyczyną) twego Chrzciciela Synu Boży

Usłysz głosy, spełnij myśli (pragnienia) ludzkie!

Wysłuchaj modlitwy, którą do Ciebie zanosimy.

Racz dać to, o co prosimy:

*na ziemi pobożne życie, po życiu ziemskim (doczesnym) wieczny pobyt w raju

Kyrieleison

LEGENDA O ŚW. ALEKSYM

Najstarsza wersja utworu powstała w Azji Mniejszej, prawdopodobnie w Syrii około V-VI wieku. Pierwszy polski przekład pochodzi z XV wieku. Legenda należy do gatunku hagiografii, czyli żywotopisarstwa

HAGIOGRAFIA - ŻYWOTOPISARSTWO; dział piśmiennictwa chrześcijańskiego zajmujący się biografiami świętych, legendy, opowiadania przedstawiające wydarzenia autentyczne i fantastyczne z życia świętych

LEGENDA - opowiadanie zawierające wydarzenia autentyczne i fikcyjne

LITERATURA PARENETYCZNA - literatura dająca wzorce osobowe, które czytelnicy powinni naśladować. Ma więc charakter dydaktyczny i moralizatorski

ASCETA - człowiek, który dobrowolnie rezygnuje z radości życia doczesnego, umartwiający swe ciało, prowadzi surowy tryb życia.

TREŚĆ LEGENDY

Aleksy pochodził z bogatego rzymskiego domu. Jego ojciec, książę Eufamijan, i jego żona, pobożna Agilas, długo nie mogli doczekać się potomstwa, Zanosili długo prośby do Boga aż zostali wysłuchani - urodził im się syn, dali mu na imię Aleksy. Chłopiec od najmłodszych lat wyróżniał się pobożnością. Gdy miał 24 lata ojciec zadecydował, że syn powinien się ożenić. Aleksy poślubił wówczas córkę cesarza. Jednak zaraz po ślubie zdecydował poświęcić swe życie Bogu, oddał żonie zaręczynowy pierścień i oboje złożyli ślub czystości. Aleksy opuścił żonę, za jej zgodą rozdał ubogim to, co posiadał i wyruszył w pieszą wędrówkę żyjąc tylko z tego, co otrzymał w jałmużnie. Czas spędzał na modlitwie i medytacji, ludzie uważali go za zwykłego żebraka i pogardzali nim, co znosił z pokorą.

W pewnym mieście zdarzył się cud: Matka Boża zeszła z obrazu i poprosiła klucznika, by wpuścił Aleksego do wnętrza kościoła. Po tym wydarzeniu ludzie zaczęli się nim interesować i zastanawiać nad niezwykłą pobożnością żebraka. Wówczas, by uniknąć rozgłosu postanowił powędrować do innego miasta. Nie chciał, żeby ludzie podziwiali jego heroizm, gdyż pragnął, aby jego poświęcenie wynagrodził mu Bóg. Wyruszył w podróż statkiem, jednak nie dotarł do celu, gdyż wiatr skierował statek do innego miasta. Ostatecznie dotarł do Rzymu. Przez następne 16 lat mieszkał pod schodami domu swego ojca. Słudzy gardzili nim i wylewali na niego pomyje. Aleksy znosił upokorzenia wiedząc, że otrzyma za nie nagrodę w raju. Gdy poczuł, że zbliża się koniec jego życia napisał list, w którym przedstawił swe losy. Skonał trzymając go w ręku . W chwili jego śmierci dzwony we wszystkich kościołach Rzymu zaczęły same bić. Nikt nie mógł odgadnąć powodu tego niezwykłego zjawiska, dopiero dziecko (symbol czystości) wskazał umarłego żebraka. Wokół ciała Aleksego zgromadzili się dostojnicy i mieszkańcy Rzymu. Ciało wydawało piękną woń, która miała moc uzdrawiania chorych. Nikt nie mógł wydobyć z dłoni Aleksego kartki z przedśmiertnym listem, udało się to dopiero jego żonie.

CHARAKTERYSTYCZNE ETAPY ŻYCIA ŚWIĘTEGO - ASCETY:

  1. cudowne narodziny
  2. korzystanie z radości życia
  3. wyrzeczenie się uciech życia doczesnego
  4. życie w ascezie, umartwianie się
  5. niezwykła śmierć
  6. cuda dziejące się wokół ciała świętego po śmierci

ROZMOWA MISTRZA POLIKARPA ZE ŚMIERCIĄ

- moralizatorsko - dydaktyczny wierszowany dialog

- najdłuższy polski średniowieczny wiersz - około 500 wersów

- pochodzi z XV wieku, nie został ukończony

- nawiązuje do średniowiecznej tradycji rozważań o śmierci i sprawach ostatecznych

- obecny jest w nim motyw dance macabre - "tańca śmierci" - motyw ten często występuje w malarstwie i ikonografii średniowiecznej, polega na ukazaniu korowodu postaci z różnych sfer społecznych, trzymających się za ręce i prowadzonych przez śmierć przedstawioną jako szkielet z kosą

- dance macabre - symbolizował wszechwładność śmierci, jako motyw malarsko - literacki najwcześniej pojawił się w Niemczech w XIV wieku

- początkowo, od 1320 roku śmierć przedstawiano jako rozkładające się zwłoki, później jako szkielet ubrany w czarną pelerynę wymachujący kosą

- w dialogu "Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią" realne osoba rozmawia z upersonifikowaną śmiercią

TREŚĆ DIALOGU

Mistrz Polikarp był wielkim mędrcem. Modląc się w kościele prosił Boga, żeby mógł poznać śmierć. Gdy po nabożeństwie pozostał w kościele prośba została spełniona. Śmierć wyglądała tak odrażająco, że mędrzec zemdlał. Kiedy oprzytomniał, rozpoczął ze śmiercią rozmowę. Zadał jej 6 pytań:

  1. skąd się wzięła na świecie
  2. dlaczego pozbawia ludzi życia?
  3. czy da się ją czymkolwiek obłaskawić?
  4. jak będzie świat wyglądał gdy śmierć zabierze wszystkich ludzi?
  5. jaki ma stosunek do lekarzy którzy wbrew jej działaniom próbują ratować ludzkie życie?
  6. czy jest jakiś sposób, by się przed nią uchronić?

- Śmierć odpowiada, że początek dał jej grzech pierwszych rodziców. Jest wszechwładna i nie da się przed nią uchronić, jednak dobrzy ludzie nie mają powodu, by się jej bać. Strach sieje tylko wśród złych ludzi, którzy zasługują na wieczne potępienie: nieuczciwi sędziowie i przekupni zakonnicy. Śmierci nie da się z żaden sposób obłaskawić. Jest bezwzględna. Jest przeraźliwa, potworna, ale dobrym ludziom otwiera drogę do życia wiecznego, do rajskiej radości i szczęścia. "Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią" ma charakter dydaktyczny. Pokazując wszechwładność i okrucieństwo śmierci, wskazuje właściwą drogę postępowania: uczciwe życie. Śmierć nieubłagana i sprawiedliwa sprawia, że w jej obliczu wszyscy ludzie stają się równi. Nie ma znaczenia z jakiego stanu pochodzą, jaki urząd piastowali. Liczą się tylko ich uczynki. Utwór realizuje średniowieczne hasło MEMENTO MORI - "pamiętaj o śmierci". Każdy żyjący człowiek musi pamiętać, że jego życie nie będzie trwało wiecznie, że będzie się musiał kiedyś rozliczyć ze swoich uczynków. Umieranie było w średniowieczu taką samą sztuką jak życie. Powstała cała ARS MORIENDI - "sztuka umierania". Zgodnie z nią umierali święci i rycerze.

WYDLĄD ŚMIERCI:

  1. przedstawiona jako rozkładające się, nagie zwłoki kobiety
  2. przepasana jest jedynie białą płachtą, trzyma w dłoni kosę
  3. postać odrażająca, szkaradna
  4. z oczu płynie jej "krwawa rosa"
  5. nie posiada już ust, zgrzyta tylko zębami
  6. twarz jej jest blada i żółta

- taki obraz śmierci ma przerażać i ostrzegać zarazem, przypomina, że bez względu na to, ile różnorodnych dóbr zgromadzimy za życia, nasze ciał przybierze postać taką, jak bohaterka dialogu

LAMENT ŚWIĘTOKRZYSKI

- utwór ma trzy tytuły:

  1. "Żale Matki Bożej pod krzyżem"
  2. "Lament świętokrzyski"
  3. "Posłuchajcie bracia miła…"

- utwór śpiewany był prawdopodobnie podczas uroczystości wielkotygodniowych

- podmiot mówiący - Matka Boża

- utwór ma czterech adresatów

  1. ludzie
  2. umierający Chrystus
  3. anioł Gabriel
  4. wszystkie matki świata

Matka Boska przemawia do ludzi wierzących. Opowiada im o swoim cierpieniu i bólu po utracie ukochanego Syna. Żali się że musiała patrzeć na śmierć dziecka. Mówi o swym cierpieniu gdy patrzyła na Jezusa bitego i katowanego przez żołnierza. Następnie przemawia do Chrystusa. Pragnie przyjąć na siebie chociaż połowę jego cierpienia. Żałuje, że nie jest w stanie mu pomóc, choć otrzeć krew z twarzy. W następnej strofie zwraca się do Anioła Gabriela. Szuka odpowiedzi na pytanie z jakiego powodu musi znosić taki ból, dlaczego syn Boga umiera w takich mękach. Zamiast obiecanej przez Anioła radości i szczęścia otrzymała, smutek, cierpienie i rozpacz.

Matka Boża zwraca się też do zbiorowego adresata, którym są wszystkie matki świata. Maryja liczy na ich współczucie, ma nadzieję, że one najlepiej zrozumieją jej ból. Ostatnie wersy utworu to są wezwanie do Syna, okrzyk rozpaczy zbolałej, cierpiącej ponad wytrzymałość matki.

O ZACHOWANIU SIĘ PRZY STOLE

- Inny tytuł utworu to "WIERSZ O CHLEBOWYM STOLE".

- Powstał w XV wieku.

-jego twórcą jest niejaki SŁOTA.

TREŚĆ WIERSZA

Rozpoczyna go apostrofa skierowana do Boga, w której autor prosi o wsparcie podczas pisania dzieła. Następnie podaje zasady, których należy przestrzegać podczas uroczystości biesiadnych. Wymienia przykłady, które należy naśladować, jak i zachowania, których należy unikać, np.:

"A MNOGI JIDZIE ZA STOŁ

SIĘDZIE ZA NIM JAKO WOŁ,

JAKOBY W ZIEMIĘ WETKNĄŁ KOŁ".

Słota radzi, by jeść spokojnie i powoli, ale nie skupiać się wyłącznie na jedzeniu, nie przepychać się, nie rzucać się gwałtownie na jedzenie. Należy również przestrzegać zasad higieny, nie zasiadać do posiłku z brudnymi rękoma. W drugiej strofie Słota przedstawia sposób zachowania godny kobiety. Powinna ona przestrzegać dobrych obyczajów i dawać dobry przykład mężczyznom. Kobiety mogą jeść do syta, ale powoli, rzadko, małymi kęsami. Mężczyźni biorący udział w biesiadach, rycerze i giermkowie powinni dbać o kobiety, zabawiać je i im usługiwać. W dalszą części wiersza Słota wyraża swą cześć dla płci pięknej. Wychwala kobiety, uważa że im mężczyźni zawdzięczają radość, dobroć i piękno. W ostatniej części utworu Słota zwraca się do Matki Boskiej, która również jest kobietą. Prosi, aby zesłała łaski na wszystkich, którzy czczą płeć żeńską. Zwraca się do Maryi, by chroniła ich od śmiertelnego grzechu i niespodziewanej śmierci.

- Utwór zaliczany jest di świeckiej literatury średniowiecznej

- Mowa w nim jest o problemach natury obyczajowej, dotyczy spraw codziennych, jednak widać w nim wpływ teocentrycznej mentalności średniowiecznej, o czym świadczą zwroty do Boga i Matki Bożej, a także słowo "amen" kończące wiersz niczym modlitwę.

- Wiersz stanowi zapowiedź kolejnej epoki - odrodzenia - problemy w nim poruszane dotyczą codziennych spraw człowieka, jego życia doczesnego.

SATYRA NA LENIWYCH CHŁOPÓW

Utwór pochodzi z XV wieku.

- Ma duże znaczenie dla polskiej literatury - jest realistycznym wizerunkiem wiejskiego życia w XV wieku.

- Wieśniak w satyrze przedstawiony jest jako:

  • chytry
  • przebiegły
  • wciąż wykręcający się od pańszczyźnianych obowiązków
  • leniwy
  • oczekuje tylko momentu, kiedy pan nie patrzy, by odpoczywać
  • specjalnie psuje narzędzia, by nie pracować
  • życzą jak najgorzej szlachcie, nienawidzą jej

- autorem utworu jest najprawdopodobniej szlachcic, z jego perspektywy ukazany jest problem

- satyra przedstawia rodzący się w feudalnym świecie konflikt między szlachtą a zmuszonymi do pracy na jej ziemi chłopami