Dodaj do listy

Epoka średniowiecza – najważniejsze informacje

Średniowiecze rozpoczęło się wraz z upadkiem Rzymskiego Imperium, w IV wieku (rok 476). W Polsce natomiast epokę tę datuje się od roku 966. Data końcowa to rok 1492 - odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba. Ważne dla tej epoki wydarzenia to: wynalezienie druku w 1450 roku i upadek Konstantynopola w 1453 roku.

SYTUACJA POLITYCZNO - SPOŁECZNA

Średniowiecze charakteryzuje się specyficzną sytuacją polityczno - społeczną. Grupą dominującą było duchowieństwo. Jako jedyna warstwa wykształcona miało znaczne wpływy we wszystkich dziedzinach życia, również w polityce. Było to powodem coraz częstszych konfliktów z rycerstwem, które wzbogaciwszy się znacznie na wyprawach krzyżowych, dążyło do ograniczenia władzy przedstawicieli Kościoła. Ustrój społeczny panujący w tej epoce to feudalizm. Chłopi byli poddani szlachcie, co znaczyło zobowiązanie do tzw. odrabiania pańszczyzny, czyli nieodpłatnej pracy na ziemi należącej do ich pana.

UNIWERSALIZM

W początkach średniowiecza cała Europa poddana była duchownej władzy papieża i świeckiej cesarza. Wszyscy monarchowie byli zobowiązani do wierności tym dwóm zwierzchnikowi. Wspólna władza oraz dominacja religii chrześcijańskiej przyczyniły się do tego, że w wielu różnych krajach językiem urzędowym była łacina, panowały te same style w architekturze, malarstwie, ludziom przyświecały te same idee. Kultura, sztuka, filozofia, religia były dla całej Europy wspólne - czyli miały charakter uniwersalny.

TEOCENTRYZM

W centrum zainteresowań człowieka znajdował się Bóg i sprawy duchowe. Życie doczesne traktowano jako etap przejściowy przygotowujący chrześcijan do życia wiecznego. Temu drugiemu zatem poświęcano znacznie więcej uwagi niż pierwszemu. Wszystkie zjawiska przyrodnicze, historyczne, społeczne uważano za przejaw bożego działania. Religii podporządkowane były nauka, kultura i sztuka. W malarstwie, rzeźbie, literaturze dominowała tematyka sakralna. Podobna sytuacja panowała w architekturze. Budowano przeważnie kościoły. Wyróżniamy dwa średniowieczne style architektoniczne: romański i gotycki. Budowle w stylu romańskim są niskie, mają grube mury i małe okna ze względu na charakter obronny, jaki początkowo pełniły. Styl gotycki kojarzy się z wysokimi, strzelistymi kościołami, ozdobionymi pięknymi witrażami, o charakterystycznym sklepieniu krzyżowo - żebrowym.

FILOZOFIA

Najwięksi średniowieczni filozofowie to: święty Augustyn, święty Tomasz Tomasz A. Mickiewicz III cz. Dziadów, bohater epizodyczny; przywódca młodzieży filomackiej, uczestnik zebrania w celi Konrada. Rozwiewa optymizm Żegoty, wierzącego w rychłe uwolnienie. Wyjaśnia ich sytuację,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum z Akwinu i święty Franciszek Franciszek F. Kafka Proces, bohater epizodyczny; STRAŻNICY
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
z Asyżu.

Filozofia św. Augustyna była zgodna ze średniowiecznymi ideałami - w centrum jej zainteresowania był Bóg i sprawy duchowe. Charakteryzował ją dualizm, czyli podwójne postrzeganie świata. Człowiek przez całe swoje życie jest rozdarty między Bogiem a Szatanem. Na świecie ciągle trwa walka dobra ze złem. Dobrem jest wszystko, co związane ze sferą duchową, zło natomiast to wartości materialne, doczesne. Człowiek ma duszę stworzoną przez Boga i jest ona źródłem dobra. Ma też jednak ciało i potrzeby fizyczne, które narażają go na pokusy prowadzące do złego postępowania. Dzięki wolnej woli człowiek może kierować swoim postępowaniem, dbać o życie wieczne bądź doczesne. Bóg jest Sędzią, który będzie nas oceniał w zależności od tego, jaką drogę wybraliśmy.

Święty Tomasz z Akwinu uważał, że Bóg, podstawa wszystkich bytów, stworzył świat, w którym każda istota ma swoje miejsce. Najdoskonalsi są aniołowie, potem ludzie, zwierzęta i rośliny. Świat jest harmonijny, logiczny, odpowiednio zaplanowany przez doskonałego Stwórcę. Człowiek wraz z duszą i ciałem stanowi jedność. Obie te sfery mają go prowadzić do zbawienia. W przeciwieństwie do Augustyna święty Tomasz nie uważał ciała za źródło zła. Człowiek, jako istota materialno - duchowa powinien dążyć do cnoty i do doskonałości.

Święty Franciszek z Asyżu, założyciel zakonu franciszkanów, nazywany jest "bożym prostaczkiem". Uważał, że miłość do Boga przejawia się do w miłości do wszystkich jego stworzeń: innych ludzi, ale także roślin i zwierząt. Głosił pochwałę świata - dowodu na bożą doskonałość i dobroć. Jego koncepcja wiary była prosta i radosna: być dobrym, kochać ludzi i wszystkie inne stworzenia oraz cieszyć się z życia, z pokorą znosząc cierpienie. Uważał, że na świecie nie ma zła, jest tylko słabość.

NAJDAWNIEJSZE ZABYTKI JĘZYKA POLSKIEGO

  • W IX wieku w łacińskim rękopisie nieznany autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater Bohater T. Różewicz Kartoteka, bohater główny; należy do pokolenia Kolumbów
    Wygląd: Brak informacji w utworze, bohater niczym się nie wyróżnia, nie ma cech szczególnych, jest zwykły, przeciętny,...
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
    epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie...
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
    nazywany Geografem Bawarskim umieścił polskie nazwy plemion zamieszkujących ziemie, które później weszły w skład naszego państwa: Wiślanie, Ślężanie, Goplanie, Dziadoszanie.
  • Polskie nazwy, takie jak: Kraków, Odra, Gniezno, Prusowie, pojawiły się także w łacińskim dokumencie z X wieku Dagome iudex, w którym Mieszko I poleca swoje państwo opiece papieża.
  • Z XI wieku pochodzi Kronika Thietmara, również łaciński tekst Tekst każda wypowiedź, utrwalona na piśmie, ale także ustna, stanowiąca skończoną i zamkniętą, z punktu widzenia treści, całość. Różne rodzaje tekstów bada lingwistyka i poetyka, dążąc do... Czytaj dalej Słownik terminów literackich zawierający polskie nazwy geograficzne: Dziadoszycy, Ślężanie, Głogów, Krosno, Wrocław, Odra.
  • W XII wieku powstała Bulla Gnieźnieńska, zwana Złotą Bullą Języka Polskiego. Był to tekst łaciński zawierający 410 polskich nazw geograficznych i osobowych.
  • Pierwsze polskie zdanie znajduje się w Księdze Henrykowskiej z XIII wieku. Brzmi ono: "Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj".
  • Najstarszy zachowany polski tekst to pieśń religijna "Bogurodzica"
  • W XIV wieku powstały Kazania Świętokrzyskie (kunsztowna forma, adresowane do inteligencji) i najobszerniejszy polski zabytek językowy - Psałterz Floriański (teksty psalmów w języku polskim, niemieckim i łacińskim)
  • Z XV wieku pochodzą: Kazania Gnieźnieńskie (tekst zawiera 103 kazania łacińskie i 10 polskich, skierowane odbiorcy z ludu), wiersz Słoty "O zachowaniu się przy stole" (najstarszy zabytek poezji świeckiej), "Satyra na leniwych chłopów" (średniowieczna satyra), "Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią" (dialog o charakterze moralizatorsko - dydaktycznym), "Traktat o ortografii" Jakuba Parkoszowica, Biblia Królowej Zofii tzw. Biblia Biblia jedno z najważniejszych źródeł kultury europejskiej, zarówno w sferze religijno-moralnej (dla ludzi wierzących Biblia jest Świętą Księgą, zbiorem prawd objawionych i przykazań, uczących jak... Czytaj dalej Słownik historyczny szaroszpatacka (fragment przekładu Starego Testamentu), "Legenda o świętym Aleksym" (wierszowany apokryf), Psałterz Puławski (polskie teksty psalmów), "Raj duszny" Biernata z Lublina (pierwsza drukowana książka w języku polskim).

NAJWAŻNIEJSZE UTWORY ŚREDNIOWIECZNEJ LITERATURY POLSKIEJ

Bogurodzica

Literatura średniowieczna obfituje w utwory o charakterze religijnym. Ma to związek z panującym w tej epoce teocentryzmem i zainteresowaniem sferą duchową. Najstarszym polskim utworem o tej tematyce jest "Bogurodzica"

"Bogurodzica" to anonimowa pieśń, w której podmiot zbiorowy, symbolizujący wspólnotę wszystkich chrześcijan, zwraca się do Matki Bożej i Jana Chrzciciela prosząc ich o wstawiennictwo po śmierci i opiekę w życiu doczesnym. Utwór odznacza się wielkim kunsztem artystycznym. Ma bardzo regularną kompozycję, na którą składają się powtarzające się elementy składniowe (parabolizm składniowy) i parzyste rymy. Napisany jest charakterystycznym dla średniowiecznej poezji wierszem intonacyjno - zdaniowym (jeden wers był równy jednemu zdaniu). Charakter modlitewny pieśni podkreślają apostrofy, czyli bezpośrednie zwroty do Maryi. Nie wiemy dokładnie kiedy wiersz powstał. Datuje się go na X wiek, przełom XII i XIII wieku, albo nawet na XIV wiek. Wiadomo natomiast, że był pierwszym hymnem polskim i został odśpiewany przed bitwą pod Grunwaldem. Dla współczesnego czytelnika "Bogurodzica" może być utworem trudnym do zrozumienia ze względu na archaiczny język. W wierszu występują wyrazy, których dziś już nie używamy (archaizmy leksykalne), wyrazy, które dziś inaczej brzmią (archaizmy fonetyczne), zdania mające we współczesnej polszczyźnie inną budowę (archaizmy składniowe), wyrazy mające obecnie inne formy odmiany (archaizmy fleksyjne) oraz wyrazy, których znaczenie się zmieniło, mimo że brzmią tak samo (archaizmy semantyczne).

Lament Świętokrzyski, Posłuchajcie bracia miła…"lub Żale Matki Bożej pod krzyżem

Są to tytuły tego samego utworu. Drugi z nich to słowa, od których zaczyna się dzieło. "Lament Świętokrzyski" składa się z 38 wersów, jest napisany nieregularnym wierszem. Należy do bardzo popularnego w średniowieczu gatunku tzw. planktów, czyli lirycznych monologów cierpiącej pod krzyżem Matki Bożej. Podmiot liryczny, którym jest Maryja wyraża swój żal z powodu śmierci syna. Zwraca się do innych matek, aby współczuły jej z powodu tego tragicznego wydarzenia. Nastrój żalu i smutku potęgują zdrobniałe określenia, za pomocą których Maryja zwraca się do Jezusa oraz opisy męki i śmierci Zbawiciela.

Legenda o świętym Aleksym

Utwór ten ukazuje ideał świętego - ascety, czyli człowieka, który z umartwiał duszę i ciało, aby odpokutować za swoje grzechy i zasłużyć na zbawienie. Zrezygnował z życia małżeńskiego, rozdał swój majątek i został żebrakiem żyjącym z jałmużny. Spędzał cały czas na modlitwie. Cierpliwie znosił cierpienie i pogardę, uważał, że im trudniejsze będzie jego życie doczesne, tym prędzej trafi do nieba. Święty Aleksy chciał pozostać anonimowy, nie wzbudzać zaciekawienia i podziwu. Jego poświęcenie miał widzieć tylko Bóg. Ludzie Ludzie J. R. R. Tolkien Hobbit, czyli tam i z powrotem, bohater zbiorowy; ludzie Trzeciej Epoki są zupełnie podobni do ludzi współczesnych. Tak jak dzisiaj zdarzają się wśród nich postacie niezwykłe, szlachetne,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum nie rozpoznawali w Aleksym świętego. Tak jak chciał, uważali go za zwykłego biedaka. Dopiero, gdy po jego śmierci zaczęły się dziać różne cuda, zorientowali się, że ten żebrak jest wybrańcem bożym. "Legenda o świętym Aleksym" to utwór o charakterze parenetycznym i dydaktycznym. Daje wzorce postępowania, poucza czytelników jak mają żyć, by osiągnąć zbawienie.

Świętym - ascetą był również wspominany wcześniej święty Franciszek z Asyżu. Podobnie jak święty Aleksy rozdał cały swój majątek, żył dzięki jałmużnie, znosił z pokorą cierpienie. Zajmował się pomaganiem ludziom i głoszeniem kazań o miłości i dobroci Boga.

Wiersz Słoty "O zachowaniu się przy stole"

W średniowieczu powstawała również poezja świecka. Miała ona najczęściej charakter moralizatorsko - dydaktyczny.

Wiersz "O zachowaniu się przy stole" to utwór o tematyce obyczajowej. Podmiot liryczny mówi o zasadach dobrego wychowania i zachęca do pielęgnowania dobrych obyczajów podczas uroczystości biesiadnych. Głosi charakterystyczny dla kultury dworskiej kult kobiety.

Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Dydaktyczny dialog zawierający średniowieczny motyw "dance macabre", czyli "tańca śmierci". Bohater utworu rozmawia ze Śmiercią, która przedstawiona jest w sposób nieco żartobliwy, jako martwa kobieta Kobieta Z. Nałkowska Medaliony - Kobieta cmentarna, bohaterka autentyczna; prosta, niewykształcona kobieta, opiekująca się grobami. Niedaleko cmentarza znajduje się getto żydowskie, otoczone murem. Wedle... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum z kosą w ręku. Trup zaczyna się już rozkładać, wygląda odrażająco. Śmierć mówi, że wobec niej wszyscy ludzie są równi, bez względu na to, czy są bogaci, biedni, mądrzy czy głupi. Doczesne wartości przemijają wraz z końcem życia człowieka. Każdego Śmierć kiedyś zaprosi do swego tańca.

Satyra na leniwych chłopów

Jak wynika z tytułu, jest to utwór satyryczny, jedyne staropolskie dzieło z tego gatunku, które się zachowało. Osobą mówiącą w wierszu jest szlachcic obserwujący przebiegłego chłopa wciąż wykręcającego się od pracy. Panowie ukazani są w wierszu jako naiwni, rolnicy natomiast jako leniwi, chciwi i złośliwi.

Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego

Wiersz powstał na podstawie opisanych przez nieznanego autora wydarzeń. Szlachcic, Andrzej Andrzej T. Borowski Proszę państwa do gazu..., bohater główny; marynarz z Sewastopola. Brutalnie ciągnie za włosy na ciężarówkę kobietę, która wyrzekła się własnego dziecka
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Tęczyński, pobił rzemieślnika, gdyż był niezadowolony z naprawianej przez niego zbroi. Mieszczanie Mieszczanie B. Prus Lalka, bohater zbiorowy; są wśród nich Polacy, Niemcy i Żydzi
Polacy: Reprezentowani przez Deklewskiego (fabrykant powozów, wytrwały w pracy, znakomity rzemieślnik), radcę Węgrowicza...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
w odwecie zabili bohatera utworu. Wiersz pokazuje nienawiść panującą między mieszczaństwem a szlachtą.

Kroniki

Średniowieczne kroniki opisywały wydarzenia historyczne, bardzo często jednak wzbogacone były wytworami fantazji autora. Ich zgodności z rzeczywistością nikt nie weryfikował. Kronikarze pisali dzieła na zamówienie władców, z których dworami byli związani. Ich dzieła miały za zadanie przedstawić w jak najkorzystniejszym świetle chlebodawców. Utwory te pisane były stylem bardzo patetycznym, obfitującym w apostrofy i pytania retoryczne, często pełnym przesadnych pochwał dla władców.

Najbardziej znane polskie kroniki to: "Kronika polska" Galla Anonima, "Kronika polska" Wincentego Kadłubka, "Roczniki" Jana Długosza, "Kronika" Janka z Czarnkowa.

Gall Anonim był francuskim mnichem należącym do zakonu benedyktynów. Żył na przełomie XI i XII wieku. Związany był z dworem Bolesława Krzywoustego i na jego zamówienie napisał swoje dzieło. Miało więc ono za zadanie sławić władcę, a nie wiernie odzwierciedlać fakty. Gall Anonim opisał dzieje państwa polskiego od jego początków, poprzez czasy panowania dynastii Piastów. Chciał ukazać wspaniałość przodków króla Bolesława i w ten sposób jeszcze bardziej wychwalić jego osobę. Kronika pełna jest wydarzeń fantastycznych, nie pada w niej żadna data. Bolesław Krzywousty uznany jest obok Bolesława Chrobrego za najdoskonalszego władcę.

ŚREDNIOWIECZNA LITERATURA EUROPEJSKA

Pieśń o Rolandzie

Starofrancuska epopeja, arcydzieło średniowiecznego gatunku gatunku chansons de geste - pieśni o czynach. Utwór składa się z trzech części. Opisuje wyprawę Karola Wielkiego do zajętej przez Saracenów Hiszpanii w 778 roku. We wstępie autor opowiada o zdradzie Ganelona, jednego z królewskich żołnierzy. Druga część ukazuje bohaterską walkę i tragiczną śmierć siostrzeńca Karola Wielkiego - Rolanda, który ze swymi towarzyszami ubezpieczał tyły wojsk królewskich. Ostatnia część opisuje zemstę Karola Wielkiego na Saracenach.

Roland jest ideałem średniowiecznego rycerza. Ginie wraz ze swymi żołnierzami, mimo że ma możliwość wezwania pomocy. Nie pozwalają mu na to duma i honor. Nie chce okazać się tchórzem. Umierając zwraca się do Boga, prosi o przyjęcie do nieba. Przebacza swoim wrogom. Postępuje więc zgodnie zasadami wiary chrześcijańskiej. Roland Roland Pieśń o Rolandzie, bohater główny i tytułowy; hrabia, siostrzeniec Karola Wielkiego, dowódca tylnej straży
Wygląd: "Przybrał się w zbroję, która go pięknie zdobi. Jedzie mężny baron,...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
jest również wzorem patrioty. Składa swe życie w ofierze królowi i ojczyźnie.

"Pieśń o Rolandzie" napisana jest stylem bardzo podniosłym. Jest to cechą charakterystyczną epopei. Anonimowy autor wyolbrzymia czyny bohatera (hiperbolizacja), przedstawia go jako nadludzkiego herosa.

Dzieje Tristana i Izoldy

Utwór jest rekonstrukcją celtyckiego podania spisanego około 1170 roku przez Tomasza z Anglii. Marek, król Kornwalii wysyła swego siostrzeńca Tristana do Irlandii by przywiózł mu królową - piękną Izoldę. Tristan chce uczciwie spełnić polecenie władcy, jednak na statku przyszli kochankowie wypijają przez przypadek eliksir miłości. Od tej pory są złączeni wielkim uczuciem. Izolda zostaje żoną Marka, jednak wciąż spotyka się z Tristanem. Oboje mają wyrzuty sumienia, cierpią, jednak nie potrafią bez siebie żyć. Umierają i zostają pochowani obok siebie, a na ich grobach wyrasta krzew, który łączy obie mogiły. Historia Tristana i Izoldy to opowieść o wielkim szczęściu i wielkim cierpieniu. Ukazuje średniowieczny ideał miłości, uczucia tragicznego, prowadzącego do nieszczęścia, ale silniejszego nawet od śmierci

Historia Abelarda i Heloizy

Abelard był francuskim filozofem. Brał udział w średniowiecznym sporze o uniwersalia. Zasłynął głównie z tragicznej, choć odwzajemnionej miłości do swojej uczennicy Heloizy. Dziewczyna Dziewczyna B. Prus Na wakacjach, bohaterka pierwszoplanowa; ryzykując własnym życiem wyniosła niemowlę z płonącej chałupy; posiada zdolność "dzikiego zapału", porywów serca i współczucia. Zwracają... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum zaszła w ciążę i wzięli ślub. Gdy jednak dowiedział się o małżeństwie wuj Heloizy, który nie akceptował tego związku, zlecił zbójcom pobicie i wykastrowanie Abelarda. Kochankowie postanowili wstąpić do klasztorów. Ich uczucie jednak nie wygasło. Do śmierci pisywali do siebie listy. Historia ta, podobnie jak poprzedni utwór, przedstawia model miłości nieszczęśliwej ale zdolnej przetrwać wszystkie przeciwności losu.

ŚREDNIOWIECZNY DRAMAT

Średniowieczny dramat ma swoje źródło w obrzędach związanych z liturgią Wielkiego Tygodnia. Przedstawiano wtedy scenki ukazujące mękę i śmierć Chrystusa. Tak powstał dramat liturgiczny. Przekształcił się on potem w misterium - przedstawienie o tematyce biblijnej, ale nie związane już z liturgią. Kolejnym rodzaj Rodzaj jednostka systematyczna - jedna z kategorii w systemie klasyfikacji roślin i zwierząt, wyższa od gatunku, a niższa od rodziny, np. rodzaj szczur obejmuje gatunki: szczur śniady, szczur wędrowny; rodzaj... Czytaj dalej Słownik biologiczny dramatu to moralitet. Jego cechą charakterystyczną był motyw walki dobra i zła o duszę człowieka. Pomiędzy scenami sztuki o treści religijnej występowały tzw. intermedia - krótkie przedstawienia świeckie. W średniowiecznym dramacie pjęcia, idee przedstawiane były w sposób obrazowy, za pomocą alegorii. Występowały postacie, które symbolizowały wartości moralne, np. dobro, zło.

NAWIĄZANIA DO ŚREDNIOWIECZA W PÓŹNIEJSZYCH EPOKACH

Średniowieczna kultura, sztuka, ideologia stanowiły inspirację dla wielu twórców późniejszych epok. Pierwsze takie nawiązania pojawiły się już w renesansie. "Boska komedia" Dantego opisuje wędrówkę od piekła przez czyściec do raju, podejmuje zatem charakterystyczny dla średniowiecza temat śmierci i zaświatów. "Don Kichote" Cervantesa zawiera motyw błędnego rycerza. Jest to parodia średniowiecznego etosu rycerskiego. W XVII wieku po tematykę średniowieczną sięgają Toqato Tasso w "Jerozolimie wyzwolonej" i Lodowico Ariosto w "Orlandzie szalonym". Ze średniowiecza czerpał także Szekspir - przykładem na to jest "Makbet". Prawdziwą fascynację tą epoką przeżywali twórcy romantyczni. James Macpherson stworzył wzorowane na poezji średniowiecznej arcydzieło swojej epoki - "Pieśni Osjana".