Dodaj do listy

„Bogurodzica” – najstarsza polska pieśń religijna

"Bogurodzica" zaliczana jest do najstarszych i najważniejszych utworów literackich, powstałych w języku polskim. Jej autorstwo jest anonimowe. Pierwotnie była to pieśń kościelna, jednak w XIV i XV stuleciu stała się także pieśnią-hymnem, wykonywaną w czasie ważnych uroczystości. Jan Długosz odnotował, że śpiewali ją rycerze przed rozpoczęciem bitew pod Grunwaldem oraz pod Warną. Stąd opinia, że pieśń ta była pierwszą polską pieśnią bojową, nazywana bywa także pierwszym hymnem narodowym. O jej znaczeniu świadczy chociażby fakt, że kanclerz Jan Łaski, kiedy w 1506 roku przygotował do publikacji pierwszy zbiór praw Korony, nazywany na cześć autora Statutem Łaskiego, nakazał, aby dokument poprzedziła stronica z tekstem "Bogurodzicy".

Utwór zbudowany jest z kilkunastu strof, ale dwie pierwsze powstały o wiele wcześniej niż pozostałe. Powstanie pierwszej wersji utworu datuje się na wiek XIII. Najstarszy zachowany jej zapis pochodzi z wieku XIV i zawiera już pewne przekształcenia tekstu, które miały uczynić ją bardziej zrozumiałą do zmieniającej się wówczas polszczyzny. Dlatego zachowany tekst Tekst każda wypowiedź, utrwalona na piśmie, ale także ustna, stanowiąca skończoną i zamkniętą, z punktu widzenia treści, całość. Różne rodzaje tekstów bada lingwistyka i poetyka, dążąc do... Czytaj dalej Słownik terminów literackich jest bardzo niejednolity językowo. Obok bardzo starych form językowych występują formy pochodzące z wieku XIV. Historyczne znaczenie "Bogurodzicy" wyraża się także w tym, że należy ona do najstarszych zabytków języka polskiego oraz tekstów napisanych całkowicie w języku polskim ze znanych nam tekstów całkowicie polskich. Powstałe wcześniej teksty powstały w języku łacińskim, zawierały jedynie pojedyncze polskie wyrazy: przede wszystkim były to nazwy geograficzne oraz nazwiska. Dlatego "Bogurodzica" jest uznawana za bezcenne źródło wiedzy o ówczesnej polszczyźnie, dostarczające wiedzy na temat słownictwa, fleksji i składni.

Niewątpliwie do najciekawszych należą informację słownikowe. I tak np. wyraz "Bogurodzica", mający pochodzenie starocerkiewno-słowiańskiego zaliczany do grupy najstarszych terminów kościelno-religijnych, został zapożyczony przez polszczyznę z języka czeskiego w okresie chrystianizacji państwa polskiego. Co ciekawe wyraz ten nie znalazł powszechnego zastosowania i występuje w najstarszych zabytkach języka polskiego tylko dwukrotnie.

Do archaizmów zaliczane są również wyrazy "dziela" i "bożycze" , które - co warto podkreślić - nie znalazły pojawiły się w żadnym innym tekście napisanym najstarszą polszczyzną. "Dziela" to przyimkiem, który oznaczy tyle co "dla". Był on znany z języka starocerkiewno-słowiańskiego. Funkcjonuje nawet współcześnie w niektórych gwarach południowosłowiańskich oraz zachodnioruskich. Obecność ta świadczy o wcześniejszym bardziej wyrazistym podobieństwie i wzajemnym przenikaniu języków słowiańskich. Z kolei "bożycze" to niepoprawny wołacz rzeczownika w liczbie pojedynczej, który w mianownika ma postać "bożyc". Jest on tworem patronimicznym, pochodzącym od rzeczownika "Bóg", a oznacza Syna Bożego. Występujący tu przyrostek -ic (-yc ) w nieco zmodyfikowanej postaci występuje nadal w języku rosyjskim. Jest wykorzystywane przy tworzeniu części składowej nazwiska, która wskazuje na imię ojca (np. Iwanowicz). W polszczyźnie natomiast przyrostek ten pojawia się w nazwiskach (np. Szymonowic, Staszic) .

Występujący w tekście "Bogurodzicy" wyraz "zbożny" można przetłumaczyć jako "dostatni" lub "bogaty", w konsekwencji więc "szczęśliwy", bowiem wyraz "bog" oznaczał pierwotnie "szczęście, pomyślność" albo "dawcę szczęścia", czyli "bóstwo". Pozostałe archaizmy to: sławiena, zwolena, jąż, jegoż, przebyt.

W zakresie odmiany spotykamy formy różne od dzisiejszych . Wołacz deklinacji żeńskiej był równy mianownikowi : Bogurodzica , dziewica , Maryja ( według odmiany dzisiejszej : Bogurodzico , dziewico , Maryjo ) . Końcówka wołacza deklinacji męskiej -e miała znacznie szerszy zakres użycia niż obecnie .

Za przestarzałe formy składniowe uznać można użycie celownika zamiast dopełniacza w zroście "Bogurodzica" (dziś zrost Zrost słowo utworzone przez połączenie dwóch innych, które zachowały przy tym sposób odmiany właściwy im jako słowom funkcjonującym samodzielnie, np. Białystok, Wielkanoc.
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
ten miałby postać Bogarodzica). następnie użycie narzędnika zamiast przyimka z dopełniaczem w Bogiem sławiena (przez Boga wsławiona).

Warto kilka słów poświęcić także budowie "Bogurodzicy". Każda strofa rozpoczyna się dwoma wierszami dłuższymi, a po nich następują wersy krótsze. W pierwszej strofie pojawiają się rymy wewnętrzne (Bogurodzica - dziewica, Syna - Gospodzina). Chociaż więc pieśń powstała w pierwszym etapie rozwoju polszczyzny pisanej wyróżnia się zauważalnym kunsztem w budowie strof i obecności rymów. Widoczne jest to zwłaszcza, gdy porówna się ją z innymi utworami poetyckimi, pochodzącymi nawet z XV wieku.

Artyzm tego utworu wyraża się także o obecności refrenu "Kyrie elejzon" (Panie , zmiłuj się) w zakończeniu każdej zwrotki. Słowa te pochodzą z praktyki podczas nabożeństw w pierwszych wiekach chrześcijaństwa na ziemiach polskich, kiedy to wierni powtarzali je chórem. Obecność tych słów w "Bogurodzicy" dodatkowo potwierdza przybliżony czas jej powstania.

"Bogurodzica" to pierwszy utwór religijny. Dała ona początek rozwojowi staropolskiej literatury kościelnej, którego najbardziej intensywny etap przypada na XIV i XV stulecie. Złożyły się na nią przekłady łacińskich modlitw, pieśni kościelne, homilie i kazania, psałterze itd. Jednak w porównaniu z zabytkami literatur innych narodów ilość tekstów wydaje się niewielka. Pewnym wytłumaczeniem jest fakt, że znaczna ich część została zniszczona podczas wojen, kataklizmów, pożarów. Mamy więc do czynienia jedynie z pewną częścią zaginionego skarbu.