Dodaj do listy

Działania militarne na frontach II wojny światowej.

II Wojna Światowa 1939-1945

Konflikt pomiędzy grupą demokratycznych państw zachodniej Europy, do których przyłączyły się później Stany Zjednoczone i Związek Radziecki, występujących w celu obrony własnych pozycji na Starym Kontynencie i w świecie, oraz państwami faszystowskimi i ich sojusznikami, dążącymi do uzyskania hegemoni w kuli ziemskiej. Konflikt ten toczył się w warunkach raptownego skoku techniczno-naukowego, który spowodował znaczne zróżnicowanie sił zbrojnych, pojawiły się nowoczesne armie (przeważnie niemieckie) wspomagane przez najnowocześniejsze rodzaje uzbrojenia i istniały nadal armie tradycyjne działające przede wszystkim w państwach małych i średnich. W czasie narastania konfliktu militarnego wystąpiły sprzeczności społeczne, które znalazły ujście w wykształceniu się ruchów totalitarnych: faszystowskiego odwołującego się do wzorców niemieckich oraz komunistycznego podporządkowanego Związkowi Radzieckiemu. Wybuch światowej wojny poprzedziły konflikty lokalne, takie jak: wojna domowa w Hiszpanii 1936 - 1939 (zakończona zwycięstwem frankistów wspomaganych przez Niemcy Niemcy Republika Federalna Niemiec. Członek Unii Europejskiej. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim i Północnym. Powierzchnia 356 970 km2. Liczba ludności 82 357 tys. (2001 r.).... Czytaj dalej Słownik geograficzny i Włochy), a także trwająca od roku 1937 wojna japońsko - chińska, która z biegiem czasu stała się elementem konfliktu globalnego (pod japońską okupacją znalazły się wschodnie wybrzeża Chin, pozostały obszary kontrolował wspierany przez państwa zachodnie Kuomintang. Doszło również do przerwanego w wyniku wybuchu wojny na terenach europejskich, lokalnego konfliktu japońsko - sowieckiego na pograniczu dwóch marionetkowych państewek: Mandżurii (cesarstwa pozostającego pod protektoratem Japonii) oraz Mongolii (republiki będącej pod protektoratem ZSRR).

Początek wojny

Niemcy, po przyłączeniu wiosną 1938 r. Austrii, jesienią tego samego roku w wyniku konferencji monachijskiej otrzymali zgodę na przyłączenie części Czech z Morawami (w marcu 1939 roku opanowali całe terytorium Moraw i Czech, a jednocześnie utworzyli satelitarne państewko słowackie). Niemcy wytoczyli również żądania względem Polski dotyczące Wolnego Miasta Gdańsk oraz Pomorza. Odrzucenie owych żądań przez polski rząd przy równoczesnym potwierdzeniu sojuszu polsko - francuskiego i wzajemnych gwarancji brytyjsko - polskich (porozumienie polsko - francusko - brytyjskie miało bardziej charakter polityczny aniżeli wojskowy) spowodowało, że 31 marca Hitler zdecydował się rozpocząć bezpośrednie operacje przygotowawcze do konfliktu zbrojnego z państwem polskim. W sierpniu 1939 r. Hitler zawarł przymierze ze Stalinem (pakt Ribbentrop - Mołotow), w którym obydwaj dyktatorzy uzgodnili podział stref wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej. Hitlerowski plan wojny zakładał uderzenie na Rzeczpospolitą i jednoczesną osłonę przed ewentualnym atakiem z Zachodu. Plan polski przewidywał obronę na pograniczach, a następnie odwrót w okolicę linio ostatecznego oporu. Francuski plan obejmował wzmocnienie działań obronnych na granicy wschodniej i południowo-wschodniej, a później przegrupowanie sił między Renem a Mozelą oraz podjęcie alternatywnej akcji zaczepnej. Rosyjski plan zakładał jedynie osiągnięcie Wisły.

1 IX III Rzesza zaatakowała Polskę (kampania wrześniowa 1939), w dniu 3 września w obliczu wojny z nią znalazły się Francja Francja Republika Francuska. Członek Unii Europejskiej. Państwo położone w zachodniej Europie nad Oceanem Atlantyckim i Morzem Śródziemnym. Powierzchnia 551 500 km2. Liczba ludności 59 191 tys. (2001 r.).... Czytaj dalej Słownik geograficzny i Wielka Brytania - konflikt przekształcił się z lokalnego w europejski. Na tzw. froncie polskim hitlerowcy osiągnęli znaczną przewagę techniczną i liczebną, wcześniej dokonali mobilizacji i oddziałami pancerno-motorowymi, wspomaganymi przez silną flotę powietrzną, w przeciągu zaledwie kilku dni złamali opór polskich wojsk w bitwie przygranicznej. 8 IX wojska niemieckie doszły do linii środkowej Wisły, a także w bezpośrednie sąsiedztwo Warszawy, polski odwrót zaczepny zaowocował bitwą nad Bzurą, która na kilka dni odciążyła stolicę. Jeszcze przed końcem bitwy, 17 września od wschodu natarła Armia Czerwona zmierzająca w stronę Wisły (na mocy umowy moskiewskiej z dnia 28 IX wycofała się w okolicę rzeki Bug). Polskie władze opuściły kraj i udały się do Rumunii, gdzie zostały internowane. Z końcem września polski opór załamał się, Warszawa skapitulowała 28 IX, a finalna bitwa kampanii rozegrała się pod Kockiem w dniach 2-5 X.

Na tzw. froncie zachodnim Francuzi podjęli w dniu 10 IX niewielkie akcje zaczepne na obszarze Saary, ale po zaledwie kilku dniach je przerwali, przez co na zachodnim froncie jeszcze długo panowała cisza tzw. dziwna wojna (drôle de guerre). Hitlerowcy planowali uderzyć na Zachód jeszcze w 1939 r., lecz ostateczne odłożyli plany na później. Na morzach działania wojenne rozpoczęły się już 3 IX i przynosiły powodzenie niemieckim okrętom podwodnym. Na wschodzie w październiku 1939 r., zgodnie z sowiecko - niemieckimi umowami, Sowieci utworzyli bazy wojenne w Estonii oraz na Litwie i Łotwie, po czym wystąpili także z ultimatum względem Finlandii. Kiedy rząd fiński odrzucił żądania Kremla, w dniu 30 XI oddziały Armii Czerwonej przekroczyły fińską granicę (tzw. kampania zimowa 1939 - 1940), po czym szybko utknęły w rejonie przesmyku karelskiego (linia Mannerheima) w Karelii, a w Laponii rozpoczęły okupację rejonu Petsamo.

Równoczesnie zmieniała się sytuacji na Dalekim Wschodzie, 17 IX Japończycy zaatakowali miasto Miasto intensywnie zabudowany obszar zamieszkiwany przez ludność wykonującą zawody pozarolnicze. Głównymi cechami miasta są:
zwarta zabudowa; duża gęstość zaludnienia; zatrudnienie ludności w...
Czytaj dalej Słownik geograficzny
Changsha, a 2 X wojska chińskie przeszły do kontrataku.

W 1939 r. na terytoriach zajętych przez ZSRR i Niemcy poczynając od dawnej Czechosłowacji (wtenczas nazywanej protektoratem Czech i Moraw) oraz Polski wprowadzono okupacyjną administracje, która zaprowadziła tam rządy terroru stosując: areszty, eksterminacje oraz deportacje, które objęły setki tysięcy osób. Jednocześnie zaczęły zawiązywać się zalążki konspiracji i ruchu oporu, oraz emigracyjne rządy na wychodźstwie, jak np. rząd Rzeczypospolitej Polskiej we Francji, później przeniesiony do Londynu.

Działania roku 1940

W Skandynawii wojna fińsko - sowiecka weszła w decydujące stadium w lutym. Rząd ZSRR rzucił do boju prawie milion żołnierzy, dzięki czemu przełamał w końcu fińską obronę w przesmyku karelskim. Wielka Brytania i Francja wspierały fińskie władze, planowały nawet wysłać do Finlandii korpus ekspedycyjny, w skład którego miałaby się wejść Polska Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich. Jednak zanim to nastąpiło, został podpisany w Moskwie w dniu 12 III fińsko - sowiecki traktat pokojowy, na mocy którego Finlandia Finlandia Republika Finlandii. Członek Unii Europejskiej (od 1995 r.). Państwo położone w północnej Europie nad zatokami: Botnicką i Fińską (Morze Bałtyckie). Powierzchnia 338 100 km2. Liczba ludności... Czytaj dalej Słownik geograficzny straciła strategiczny przesmyk karelski oraz znaczną część Karelii, lecz zachowała niezależność.

Niemcy nie zarzucili planów szerszej akcji na Północy, 9 kwietnia ich wojska opanowały ostatecznie Danię (która zresztą nie stawiła oporu), po czym wylądowały w najważniejszych portach Norwegii. Nieprzygotowani Norwegowie stawiali mało skuteczny opór, natomiast nieliczne posiłki francuskie i brytyjskie nie potrafiły odwrócić biegu wypadków i szybko zostały ewakuowane. W dniu 30 IV ratyfikowano kapitulację norweskiej armii w południowych okręgach kraju, ale na tym walki się nie zakończyły. Zażartre działania wojenne toczyły się na Północy, zwłaszcza wokół Narwiku, który 9 IV został opanowany przez Niemców. Norwegowie zostali jednak wsparci brytyjsko - francusko - polskim korpusem posiłkowym, który dopomógł miejscowym odbić Narwik 29 maja. Jednak na więcej Norwegów nie było stać, 10 VI norweskie wojska skapitulowały, a oddziały aliantów wycofały się.

Na zachodnim froncie armia niemiecka zaatakowała 10 V kraje Beneluksu. Już 14 V skapitulowały holenderskie siły wojskowe, a w tym samym czasie na teren Belgii wkroczyły formacje lewego skrzydła armii sprzymierzonych. Jednak niemieckie zgrupowanie wojsk pancerno - motorowych, nacierających przez Ardeny, zdołało 14-15 V przedrzeć się przez środkową Mozę i 19 V osiągnąć wybrzeża kanału La Manche, odcinając tym samym główne oddziały sprzymierzonych na obszarze Flandrii. W dniu 28 V armia belgijska skapitulowała, a do 6 czerwca trwała ewakuacja wojsk brytyjskich i części francuskiej armii z Dunkierki na terytorium Wielkiej Brytanii. Sztabowcy francuscy zdecydowali się otworzyć front w oparciu o rzeki Aisne i Somma, lecz przeważające niemieckie siły bez kłopotu go przełamały i 5 VI przystąpiły do kontrnatarcia. 10 VI wojnę Francji wypowiedziały Włochy, a już 14 VI do Paryża wkroczyli Niemcy. W dniu 25 czerwca wcielono w życie postanowienie o zawieszeniu broni i tak rozpoczęła się okupacja zachodniej i północnej części Francji. Na Południu w części nieokupowanej utworzona została tzw. Wolna Francja, faktycznie całkowicie zależna od Niemiec, z rządem mającym siedzibę w Vichy. Ustały działania wojenne prowadzone na lądzie, ale za to nasiliły się starcia na morzu i w powietrzu. Hitlerowcy przygotowywali wielki desant na Wielką Brytanię wcześniej chcąc opanować przestrzeń powietrzną. W ten sposób rozgorzała największa bitwa lotnicza w historii zwaną bitwą o Anglię.

Na Atlantyku niemieckie lotnictwo i marynarka wojenna nie osiągnęły poważniejszych sukcesów w pierwszych dwóch kwartałach 1940 r. Po opanowaniu baz we Francji i w Norwegii skuteczność działań wojsk niemieckich w walce z liniami zaopatrzeniowymi aliantów wyraźnie wzrosła. Na wodach Morza Śródziemnego działania wojenne przez niemal 3 lata ograniczały się do operacji militarnych na obszarze linii komunikacyjnych państwa włoskiego (Włochy - Libia, a później Włochy - Półwysep Bałkański) oraz Monarchii Brytyjskiej (Gibraltar - Egipt, a następnie Egipt Egipt Arabska Republika Egiptu. Państwo położone w północno-wschodniej Afryce i częściowo w Azji (Półwysep Synaj). Na północy graniczy z Morzem Śródziemnym, a od wschodu z Morzem Czerwonym. Powierzchnia... Czytaj dalej Słownik geograficzny - Grecja Grecja Republika Grecka. Członek Unii Europejskiej. Państwo położone w południowej Europie na Półwyspie Bałkańskim, obejmujące ponadto ponad 100 wysp na Morzu Egejskim i Jońskim. Powierzchnia 131 944... Czytaj dalej Słownik geograficzny i akweny zaopatrujące Maltę). Działania formacji nawodnych zaowocowały starciami nieopodal przylądków Spartivento i Teulada na Sardynii. Brytyjskie pokładowe jednostki powietrzne zaatakowały bazę floty włoskiej w Tarencie i skutecznie wyeliminowało ją z dalszych działań wojennych, jednak nie ograniczyło to przewozów morskich konkurenta.

W północnej Afryce 10 armia włoska przedarła się we wrześniu 1940 r. z Libii na tereny egipskiego Sidi Barrani, gdzie została powstrzymana. 9 XII brytyjskie wojska rozpoczęły ofensywę i zaledwie w przeciągu kilku dni zniszczyły większość sił włoskiej 10 armii, a następnie wkroczyły do Cyrenajki i obległy Bardiję. Na obszarze Półwyspu Bałkańskiego Włosi uderzyli w dniu 28 X na Grecję spodziewając się łatwego zwycięstwa. Jednak wojskom greckim udało się powstrzymywać przeciwnika, a nawet w wyniku ofensywy z 14 XI i wyparcia nieprzyjaciela wkroczyć do włoskiej Albanii. We wschodniej Afryce Włosi opanowali obszary na pograniczu Etiopii i Sudanu (Kassala), Kenii (Moyale), a w sierpniu przejęli także kontrolę nad terytorium Somali Brytyjskiego (Berbera).

We wschodniej Europie rząd radziecki wykorzystał zaangażowanie hitlerowców na froncie zachodnim i latem anektował republiki nadbałtyckie, przekształcając je w związkowe republiki ZSRR. Ponadto Sowieci wymusili na Rumunii przekazanie im Besarabii i północnej Bukowiny, uzyskując wpływy na Półwyspie Bałkańskim. Niemcy wraz z państwem włoskim i Cesarstwem Japońskim utworzyli w dniu 27 IX tzw. Pakt Trzech, do którego niebawem przyłączyły się: Słowacja, Rumunia i Węgry.

Na obszarze Chin oddziały Kuomintangu odbiły Nanjing (12 III), uzyskując tym samym lądowe połączenie z Półwyspem Indochińskim. Wojska japońskie działające na centralnym froncie opanowały Yichag, po czym rozpoczęły bombardowanie miasta Chongging, a w grudniu oddziały japońskie podjęły następną próbę opanowania strategicznych linii kolejowych Kanton - Hangzhou.

Po klęsce państwa francuskiego, 22 II 1940 r. państwa Osi kontrolowały niemal całą północną i zachodnią Europę. Jedynie Wielka Brytania zdołała utrzymać się na swoich wyspach oraz na wodach śródziemnomorskich. Na tereny Europy ponownie powróciły działania militarne, a w państwach okupowanych przez ZSRR i III Rzeszę zaczęły się organizować coraz sprawniejsze ruchy oporu. Nastąpiło także zbliżenie pomiędzy Stanami Zjednoczonymi, a Wielką Brytanią.

Działania roku 1941

W basenie Morza Śródziemnego w północnej Afryce wojska brytyjskie kontynuowały z początkiem roku natarcie zdobywając kolejno: Bardiję, Tobruk oraz Bengazi. Dodatkowo doprowadziły do całkowitego zniszczenia 10 armię włoską i zajęły całą Cyrenajkę. Widząc nieporadność swego sojusznika Niemcy desygnowali w strefę walk zarówno wojska lądowe, jak i flotę powietrzną (Korpus Afrykański).

Na półwyspie bałkańskim grecka ofensywa na albańskim froncie zatrzymała się w górach. Hitlerowcy szykując się do podjęcia interwencji na obszarze Grecji, skierowali w styczniu swe oddziały do Rumuni, a 2 III weszli do Bułgarii. Osłabiając swoje siły w północnej Afryce, Brytyjczycy zdecydowali się wysłać do Hellady korpus ekspedycyjny. W dniu 6 IV nastąpiła ofensywa wojsk niemieckich i włoskich wspieranych jeszcze przez Węgrów na Jugosławię oraz Grecję. Podzielona jugosłowiańska armia rozpadła się nie biorąc udziału w poważniejszych walkach, Grecy bronili się dłużej od 20 V do 1 VI. Warty odnotowania jest pierwszy w historii desant powietrzny, za pomocą którego Niemcy opanowali Kretę.

W północnej Afryce na przełomie marca i kwietnia wojska włosko - niemieckie pokonały na Pustyni Libijskiej Brytyjczyków i odbiły Cyrenajkę, wyjątek stanowiło miasto Tobruk, gdzie niestrudzenie broniły się oddziały Australijczyków, które od sierpnia wspierali też Polacy z Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich. W dniu 19 XI brytyjskiej 8 armii powiodła się akcja Akcja papier wartościowy będący dowodem udziału jego właściciela w spółce akcyjnej. Posiadanie akcji upoważnia właściciela do głosowania na zebraniach akcjonariuszy oraz do uzyskiwania dywidendy,... Czytaj dalej Słownik geograficzny uprzedzenia przeciwnika, w wyniku której Tobruk został odblokowany, a wojska alianckie ponownie zajęły Cyrenajkę. Również we wschodniej Afryce wojska brytyjskie pokonały nieprzyjacielską włoską armię, po czym zajęły te tereny. W rejonie Bliskiego Wschodu Brytyjczycy zajęli Irak i Syrię. W połowie sierpnia, już po wybuchu konfliktu sowiecko - niemieckiego, wojska angielskie i radzieckie rozpoczęły okupację państwa irackiego, dzięki czemu utworzono bezpośrednie połączenie lądowe pomiędzy Związkiem Radzieckim, a terenami kontrolowanymi przez Monarchię Brytyjską.

We wschodniej Europie na wiosnę hitlerowcy i ich sojusznicy (Finlandia i Rumunia) rozpoczęli przegrupowanie swych oddziałów w celu zaatakowania Związku Radzieckiego. Owo natarcie nastąpiło 22 VI i całkowicie zaskoczyło sowieckich generałów zarówno kierunkiem natarć, jak i mechanizmem prowadzenia ekspansji. Dzisiejsza historiografia coraz częściej wysuwa pogląd, że atak ten uprzedził natarcie strony sowieckiej przygotowującej napaść na państwo niemieckie. W lecie rozbite zostały odziały pierwszego radzieckiego rzutu strategicznego, natomiast jesienią drugiego, trzeciemu rzutowi udało się powstrzymać hitlerowców pod Leningradem i Moskwą, a także u stóp Kaukazu nieopodal Rostowa. 5 - 6 XII nastąpiło sowieckie kontrnatarcie pod Moskwą prowadzące do bitwy pod Moskwą, która zmusiła niemieckie wojska do wycofania się o ok. 300-400 kilometrów oraz do obrony na całej długości wschodniego frontu. Finowie odbili utracony wcześniej przesmyk karelski i doszli aż po wcześniejszą granicę fińsko - sowiecką, obsadzili również Karelię po jezioro Jezioro śródlądowy zbiornik wody, niepodlegającej swobodnej wymianie z wodami mórz, wypełniający zagłębienie terenu zwane misą jeziorną. Klasyfikacje jezior analizuje się na podstawie cech hydrologicznych (j.... Czytaj dalej Słownik geograficzny Onega i rzekę Swir. W Laponii wojska niemieckie usiłowały opanować Murmańsk, atak utknął jednak nad rozlewiskami Starej Licy. Na niezwykle rozległych obszarach od Morza Barentsa do Morza Czarnego ukształtował się jednolity front, który doprowadził do związania większości hitlerowskich wojsk lądowych.

Na Atlantyku nasilała się wielka batalia o komunikację tzw. bitwa o Atlantyk. Brytyjscy nawigatorzy urozmaicili system konwojów, również dzięki wydatnej pomocy Amerykanów. 14 VIII 1941 r. podpisana została deklaracja współpracy pomiędzy oba krajami tzw. Karta Atlantycka. Niemcy osiągali przewagę, zatopili 432 okręty tracąc zaledwie 35 łodzi podwodnych. W lecie wodami Morza Barentsa wyruszyły pierwsze konwoje wojsk sprzymierzonych dostarczające żywność i amunicję do radzieckich portów północnych tzw. konwoje murmańskie. W wojnie w powietrzu, w początkowych miesiącach roku 1941 niemieckie lotnictwo kontynuowało ostrzeliwanie obiektów na terytorium Wielkiej Brytanii, ale w następnych miesiącach jego aktywność zmalała, dzięki czemu lotnictwo brytyjskie mogło stopniowo nasilać naloty na tereny niemieckie oraz na cele w państwach okupowanych.

Na terenach okupowanych trwało kształtowanie się konspiracji, nasilały się akcje partyzanckie. Po wybuchu wojny sowiecko - hitlerowskiej ruch komunistyczny na terenie krajów okupowanych i uzależnionych od państwa niemieckiego podjął na polecenie Komunistycznej Międzynarodówki działalność konspiracyjną. Największą skalę osiągnęła ona w Jugosławii, w której rywalizacja partyzancka była także elementem konfliktu domowego, a także na okupowanych terenach Związku Radzieckiego.

Japończycy kontynuowali założenia blokowania chińskich wybrzeży. Opanowali sporą ilość nadmorskich miast, zwłaszcza w północnych rejonach Chin. Przygotowywali wielkie natarcie na północne obszary kontynentu azjatyckiego, jednak we wrześniu armia chińska odniosła niespodziewane zwycięstwo w starciu pod Changsha. Zaatakowanie przez Japonię Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii spowodowało, że tzw. chiński incydent stał się jednym z frontów drugiej wojny światowej. Wraz z dniem 20 października władze cesarskie w Japonii zatwierdziły ostateczną wersję planu wojny z Wielką Brytanią, Stanami Zjednoczonymi oraz Holandią, który przewidywał eliminowanie floty amerykańskiej, opanowanie strefy wód północno - wschodniej Azji, Filipin, Indii Wschodnich, Nowej Gwinei, Wysp Salomona i później Birmy, a część armii lądowych miała pozostać w Chinach i osłaniać japońskie pozycje w Mandżurii. Utworzenie nowych linii frontowych na Dalekim Wschodzie zapoczątkowały japońskie ataki na bazę amerykańskiej floty w Pearl Harbour 7 XII. Następnie japońskie oddziały opanowały Hongkong, a także zorganizowały desant na Malajach, który rozpoczął silne natarcie na kluczowy brytyjski port - Singapur. W dalszym toku walk wojska japońskie przedostały się z Indochin i wkroczyły do Syjamu, który niebawem przeszedł na stronę japońską. Następne uderzenie było skierowane na północne obszary Birmy, a niebawem japoński desant wylądował również na filipińskiej wyspie Luzon.

Przystąpienie Stanów Zjednoczonych do wojny, zmiana nastawienia ZSRR i coraz agresywniejsze postępowanie Japonii przekształciło lokalne działania militarne w powszechną wojnę. Konflikt globalny pomiędzy dwoma potężnymi blokami mocarstw, w którym udział wzięła większość istniejących wówczas krajów, zaangażował niemal całość światowych zasobów (ich wykorzystanie osiągnęło w 1944 r. poziom maksymalny).

Działania roku 1942

Konflikt militarny był już całkowicie wojną wielopłaszczyznową i wielofrontową. Przy czym na kontynencie europejskim miała ona wyraźnie charakter lądowy z coraz częstszymi bataliami powietrznymi, w rejonie Pacyfiku przede wszystkim powietrzno - morski, a w Birmie i Chinach lądowy.

We wschodniej Europie Armia Czerwona nadal kontynuowała na początku roku swoją kontrofensywę i w pewnych punktach na froncie zmusiła hitlerowców do odwrotu, choćby z obszarów Ukrainy. Jednak latem niemiecka armia, po wcześniejszym opanowaniu Sewastopola na Krymie, przeszła do zdecydowanej ofensywy i posuwając się w kierunku Kaukazu rozbiła radzieckie lewe skrzydło. Dalej posunęła się nieznacznie, ponieważ na przełomie sierpnia i września utknęła w okolicach Stalingradu i na zachodnich stokach Kaukazu. 19 listopada rozpoczęła się radziecka kontrofensywa spod Stalingradu i już 23 XI oddziały sowieckie otoczyły zgrupowanie niemieckie. W środkowym fragmencie frontu natarcia wojsk sowieckich związały poważną liczbę sił niemieckich.

W północnej Afryce, na piaskach Pustyni Libijskiej oddziały niemiecko - włoskie odrzuciły z początkiem roku, dokładnie pomiędzy 21 I a 7 II 8 armię brytyjską za linię Al Mechila. W dniu 27 V rozpoczęła się ich zdecydowana ofensywa, najpierw pobiły Anglików w Cyrenajce, a podczas pościgu opanowały w końcu Tobruk (21 VII), by z rozpędu podejść pod El Alamein. Jednak pomiędzy 23 X a 4 XI 8 armia brytyjska rozbiła wojska włosko - niemieckie i rozpoczęła pościg, dzięki któremu do końca tego roku udało się trzeci raz opanować Cyrenajkę. W przeciągu listopada w portach Algierii i Maroka wylądowały wojska brytyjskie oraz amerykańskie, po zawarciu porozumień z lokalną administracją francuską przystąpiły do marszu w kierunku Tunisu, gdzie stacjonowały oddziały niemiecko - włoskie. Z końcem roku ukształtował się na obszarze zachodniej Tunezji francuski protektorat.

W Europie niemieckie wojska wkroczyły 9-10 X do nieokupowanej części Francji, a formacje włoskie zajęły Korsykę. W powietrzu zaczęła się ofensywa powietrzna na teren Niemiec, prowadzona początkowo przez brytyjską flotę powietrzną, w skład której wchodziły również Polskie Siły Powietrzne, a od sierpnia także amerykańskie. Po przystąpieniu do wojny Stanów Zjednoczonych, Niemcy rozszerzyli strefę działań swojej znakomitej floty podwodnej, aż do amerykańskich wybrzeży. Ponadto liczba niemieckich statków podwodnych stale wzrastała, co doprowadziło do zwiększenia liczby zatopionych okrętów sprzymierzonych. Dopiero pod koniec roku transporty z dodatkowymi oddziałami docierały z reguły w komplecie.

Na obszarach Dalekiego Wschodu Japończycy zajęli Malaje, a 15 II poddał się Singapur. W niedługim czasie, pomimo przyjścia wojsk chińskich na pomoc Brytyjczykom skapitulowała Birma. 2 I Japończycy zajęli filipińską stolicę Manilę, po czym w dniu 9 IV doprowadzili do kapitulacji wojska filipińsko - amerykańskie stacjonujące na półwyspie Bataan. W styczniu japoński desant wylądował na wyspie Borneo, a po zwycięskiej bitwie na wodach Morza Jawajskiego (24 II) również na Jawie. Wiosną 1942 r. pod okupacją japońską znajdowała się cała strefa wód południowo - wschodniej Azji. Zagrożone były Indie Indie Republika Indii. Państwo położone w południowej części Azji nad Oceanem Indyjskim. Powierzchnia 3 287 263 km2. Liczba ludności 1 017 544 tys. (2001 r.). Stolica Delhi. Język urzędowy angielski... Czytaj dalej Słownik geograficzny i Australia, a Chinom zostały odcięte połączenia z zachodnimi sojusznikami. Japońska ofensywa skierowana na południowy Wschód została jednak powstrzymana, a przyczyniło się do tego kilka kluczowych bitew. Pierwszą z nich stoczono 7 - 8 V na wodach Morza Koralowego i chociaż nie została ona rozstrzygnięta, to jednak uchroniła Australię przed nieuniknionym desantem. Klęska japońskiej floty 3-5 VI w bitwie nieopodal atolu Midway doprowadziła do przełomu w działaniach wojennych na Pacyfiku. Niebawem po wylądowaniu amerykańskiego desantu w dniu 10 VII, w pobliżu wyspy Guadalcanal w archipelagu Wysp Salomona stoczono parę bitew powietrzno - morskich, które zadecydowały o odwrocie wojsk japońskich. Dodatkowo Australijczycy powstrzymali na obszarze Nowej Gwinei marsz Japończyków w kierunku portu Moresby, a później razem z Amerykanami przypuścili szturm na Buna.

U progu roku 1942 największe militarne sukcesy odnosiła Japonia, latem Niemcy, a jesienią zaczęła się w końcu zarysowywać przewaga adwersarzy Osi. Wielka Brytania podjęła ze Stanami Zjednoczonymi ścisłe współdziałanie, poszukiwano także porozumienia ze Związkiem Radzieckim.

Działania roku 1943

Nastąpił wzrost nacisku krajów sprzymierzonych na kraje Osi na Starym Kontynencie, zarówno na lądzie (od południa i wschodu), jak i w przestworzach (od zachodu). W krajach okupowanych duże szkody przynosiła działalność rosnącego w siłę ruchu oporu. Na wodach Pacyfiku coraz częstsze stawały się poczynania amerykańskich sił zbrojnych w powietrzu i na morzu. Powiększał się wysiłek zaplecza rywalizujących mocarstw (rozrost produkcji wojennej był szczególnie widoczny w obozie państw sprzymierzonych).

Na wschodnim froncie pierwsze miesiące roku 1943 przyniosły dalszą część ofensywy Armii Czerwonej na południowym fragmencie frontu, a także likwidację niemieckiego zgrupowania na terenie Stalingradu (2 II). Z końcem lutego sowieckie wojska zbliżyły się w rejon linii Dniepru, jednak zostały tutaj zatrzymane w rezultacie przeciwnatarcia hitlerowców pod Charkowem. Armia Czerwona zdołała utrzymać obszar w sąsiedztwie Kurska, a wojska niemieckie po kontrolowanym odwrocie z północnych zbocz masywu kaukaskiego - strategiczny przyczółek na terenie Półwyspu Tamańskiego. Spod Moskwy Niemcy wycofywali się w okolice Domińska i Rżewa, a Rosjanom udało się uzyskać lądowe połączenie z obleganym Leningradem. Obydwie strony przygotowywały się do decydującej kampanii letniej. Już 5 VII hitlerowcy zdecydowali się koncentrycznie uderzyć na Kursk, gdzie doszło do wielkiej bitwy, zwaną bitwą kurską, jej kulminacyjnym punktem okazała się największa batalia pancerna w całej wojnie, pod Prochorowką. Po znakomitym zwycięstwie Armia Czerwona przeszła w okolice dolnego Dniepru, a po jego przebrnięciu zajęła (6 XI) Kijów i odcięła Półwysep Krymski od obszarów zajmowanych jeszcze przez hitlerowców. W centralnym fragmencie frontu sowieckie wojska opanowały też Smoleńsk.

W północnej Afryce wojska brytyjskiej 8 armii opanowały w styczniu Trypolitanię, po czym zepchnęły niemiecko - włoskie oddziały w stronę przyczółku tunezyjskiego, który do połowy maja też został zlikwidowany. Szlak wodami Morza Śródziemnego stanął przed państwami sprzymierzonymi otworem. 10 VII rozpoczął się desant alianckich formacji na Sycylii, a do 17 sierpnia trwała ewakuacja broniących wyspy resztek wojsk niemiecko - włoskich na kontynent. W dniu 25 lipca obalony został rząd Benito Mussoliniego, a nowe włoskie władze podpisały 3 IX zawieszenie broni z państwami sprzymierzonymi. Wkrótce nastąpiły ataki aliantów na kontynentalną część Włoch, 9 IX brytyjski desant wylądował w Kalabrii, a równocześnie z rozgłoszeniem zawieszenia broni, nastąpił desant wojsk sprzymierzonych w rejonie zatoki Salerno. Hitlerowcy odpowiedzieli rozbrojeniem znacznej ilości oddziałów włoskiej armii we Włoszech oraz na obszarach Półwyspu Bałkańskiego, 10 IX opanowali Rzym, a po przegranym starciu pod Salerno, zatrzymali sprzymierzonych na zimowej linii pod Monte Cassino.

Pierwsze miesiące roku okazały się przełomowe w batalii o opanowanie wód Oceanu Atlantyckiego. W marcu Niemcom udało się zatopić 92 statki, a w czerwcu już tylko 8, a do tego stracili: w marcu 15 łodzi podwodnych, a w maju aż 41. Alianci udoskonalili sposoby obrony konwojów, a produkcja nowych okrętów wyraźnie przewyższała straty i braki. W powietrzu znacznie wzrosła siła strategicznego lotnictwa amerykańskiego stacjonującego na terytorium Wielkiej Brytanii. W towarzystwie oddziałów brytyjskich Amerykanie rozpoczęli kombinowaną ofensywę lotniczą na Niemcy, polegającą na tym, że Brytyjczycy atakowali w nocy, a Amerykanie za dnia.

Na terenach okupowanych nastąpiło dalsze wzmocnienie ruchu oporu i konspiracji. Tajne związki stawały się silniejsze organizacyjnie tworząc w podziemiu zalążki armii. Nasiliły się również działania sabotażowe i dywersyjne, zwłaszcza na okupowanych obszarach Związku Radzieckiego i Jugosławii. W kwietniu 1943 r. doszło do wybuchu powstania w warszawskim getcie.

Na wodach Pacyfiku Amerykanie opanowali wreszcie Wyspy Salomona, usadowili się na Wyspach Gilberta i razem z Australijczykami rozlokowali się na wschodniej części Nowej Gwinei. Ponadto armie sprzymierzonych obsadziły wyspy: Kiska i Attu należących do archipelagu Aleutów. W państwie birmańskim, na obszarach przygranicznych z Chinami i Indiami, trwały miejscowe potyczki. W Chinach wzmógł się konflikt pomiędzy Kuomintangiem, a Komunistyczną Partią Chin, co skrzętnie próbowali wykorzystywać Japończycy, podejmując m.in. ataki na Changsha, które jednak nie zakończyły się powodzeniem.

Państwa sprzymierzone nawiązały w 1943 r. ściślejszą współpracę. W Teheranie miała miejsce konferencja słynnej wielkiej trójki (Józef Stalin, Winston Churchill i Franklin Delano Roosevelt), która uściśliła plan militarnych działań na rok 1944. Podstawowym założeniem było otwarcie drugiego frontu na Zachodzie, przyjęto także ogólny zarys powojennego ładu, z Europą podzieloną na strefy wpływów wielkich mocarstw m. in. Polska miała zostać podporządkowana Związkowi Radzieckiemu. Po przeciwnej stronie Oś rozpadała się, niemieckie dowództwo po wyraźnych porażkach na wschodnim froncie przyjęło postanowienia obrony przeciwko ofensywie Armii Czerwonej oraz koncentracji sił i środków do zdławienia desantu wojsk sprzymierzonych z Zachodzie.

Działania roku 1944

Na kontynencie europejskim nastąpiło koncentryczne natarcie wojsk aliantów na tereny opanowane przez hitlerowców, połączone z powszechnym wystąpieniem lokalnych ruchów oporu. Na obszarze Dalekiego Wschodu i na wodach Oceanu Spokojnego działania zaczepne były przez sprzymierzonych prowadzone w porozumieniu z Chinami. Rok 1944 jest szczytowym okresem produkcji zbrojeniowej, następuje szybki postęp naukowo-techniczny, zarysowuje się też początek kształtowania powojennego porządku z widocznymi oznakami nierówności.

Na wschodnim froncie z początkiem roku wojska radzieckie rozbiły boczne skrzydła niemieckiej armii, odrzucając przeciwnika z przedmieść Leningradu, wyzwalając Krym i docierając po Karpaty. Na przełomie czerwca i lipca Armia Czerwona zmiażdżyła centralną część niemieckich sił na Białorusi po południowej stronie rzeki Prypeć. Zaraz po tym, w końcu lipca i z początkiem sierpnia wkroczyła na tereny nad środkową Wisłą, a w polskiej stolicy wybuchło w związku z tym powstanie warszawskie. Sierpień był niezwykle intensywnym miesiącem dla wojsk Związku Radzieckiego, najpierw rozbiły one formacje niemiecko - rumuńskie w Mołdawii, później po przejściu Rumunii na stronę państw sprzymierzonych (23 VIII) rozpoczęły poprzez Siedmiogród uderzenie na obszary Wielkiej Niziny Węgierskiej, by w końcu po przekroczeniu środkowego Dunaju okrążyć Budapeszt. W tym samym miesiącu rozpoczęło się także powstanie słowackie. We wrześniu sowieckie wojska nie spotykając poważniejszego oporu wkroczyły na terytorium Bułgarii, a po przewrocie w armii i przejściu państwa bułgarskiego na stronę aliantów, razem z oddziałami bułgarskimi uderzyły na Serbię i Macedonię. 20 X oddziały radzieckie i jugosłowiańskie zajęły zniszczony Belgrad, natomiast siły niemieckie ratowały się odwrotem z Grecji, Czarnogóry i Albanii. Niebawem zresztą wylądowały w Grecji oddziały brytyjskie i rozpoczęły się walki z komunistyczną partyzantką. W końcu roku linia frontu przebiegała pomiędzy rzeką Drawą a Morzem Adriatyckim, a na zapleczu tego frontu toczyły się zażarte walki domowe.

Na Północy Europy Armia Czerwona przeszła 10 VI do ofensywy w przesmyku karelskim. Rozpaczliwie broniące się oddziały fińskie zostały przełamane i 26 VI Sowieci zajęli strategiczny port Wyborg. W dniu 19 IX podpisane zostało fińsko - sowieckie zawieszenie broni, w wyniku którego Finlandia wystąpiła przeciw państwu niemieckiemu, a w Laponii zainicjowane zostały walki fińsko - hitlerowskie. Na wybrzeżu Morza Barentsa Niemcy zostali wprost zdruzgotani przez nacierające wojska sowieckie, a pod koniec roku wycofali się na obszary północnej Norwegii.

Na Półwyspie Apenińskim wojska alianckie podejmowały od stycznia nie przynoszące powodzenia ataki w sąsiedztwie Monte Cassino, zsynchronizowane z desantem nieopodal Anzio. 11 maja wojska sprzymierzonych, w których składzie znajdował się II Korpus Polski przełamały w końcu zażartą obronę niemiecką. W dniu 4 VI alianci stanęli u bram Rzymu, a w pościgu za Niemcami dotarli do podnóży Toskańsko - Emilińskiego Apeninu.

Tymczasem na Zachodzie Europy szykowano się do otwarcia drugiego frontu. W pierwszych miesiącach roku obydwie strony przygotowywały działania na ogromną skalę, alianci - desant na tereny położone północno-zachodnie wybrzeża Francji, a Niemcy - jego powstrzymanie na wybrzeżu. W dniu 6 VI oddziały aliantów rozpoczęły desantową operację w Normandii, znaną pod kryptonimem Overlord, po czym utworzyły przyczółek i pokonały liczniejszą armię niemiecką. Z końcem lipca i w początkach sierpnia sprzymierzeni przełamali niemiecką obronę pod Avranches, okrążyli nieprzyjaciela pod Falaise, po czym rozpoczęli skuteczny pościg. 19 sierpnia wybuchło powstanie we francuskiej stolicy. Zdruzgotane wojska hitlerowskie wycofały się w stronę niemieckiej granicy, a tymczasem 15 VIII oddziały francusko - amerykańskie wylądowały na ziemiach Prowansji. Dwa tygodnie później wojska sprzymierzonych stacjonowały już do Belgii, a także dotarły na pogranicza z Alzacją i Lotaryngią. Jednak Niemcy nie poddawali się, wrześniowa próba zaskakującego wkroczenia na terytorium III Rzeszy przez Holandię (łączona operacja wojsk lądowych i powietrznych pod Arnhem) skończyła się całkowitym niepowodzeniem sprzymierzonych. W jej następstwie rozpoczęto przeprowadzanie akcji na znacznie mniejszą skalę i już 21 X oddziały amerykańskie zajęły Akwizgran, osiem dni później Polacy - Bredę, a 23 XI wojska francuskie opanowały Strasbourg. Z końcem roku hitlerowcy podjęli ostatnią desperacką próbę zwyciężenia wojsk sprzymierzonych nacierając 16 grudnia w Ardenach, jednak wojskom alianckim, pomimo początkowego zaskoczenia udało się powstrzymać Niemców. Cały czas strategiczne siły powietrzne sprzymierzonych kontynuowały ofensywę na Niemcy, a w lecie odegrały kluczową rolę przy wspieraniu wojsk lądowych na terytorium Francji. Niemcy zastosowali w walce pociski typu V-1 oraz V-2 używane wcześniej do bombardowań brytyjskiej stolicy. Ponadto alianci powiększyli przewagę na Atlantyku, co umożliwiło im podejmowanie swobodnych transportów wojsk, uzbrojenia i sprzętu. Wznowiono ruch morski poprzez podejście na Dalekim Wschodzie Konwoje dokonywane arkami nie przynosiły poważniejszych strat.

Nasilały się działania wojenne na Dalekim Wschodzie. Na Pacyfiku Amerykanie przeprowadzili desant na wyspę Saipan i tryumfowali w powietrzno-morskiej bitwie na wodach Morza Filipińskiego, a niedługo potem opanowali Mariany. Oddziały amerykańskie operujące na południu obsadziły kolejne stanowiska na Nowej Gwinei, a 20 października przeprowadzono desant na filipińskiej wyspie Leyte. Kolejna wielkie starcie powietrzno-morskie uniemożliwiało japońskiej flocie podejmowanie działań na poważniejszą skalę. Amerykańskie oddziały lądowe opanowały wyspę Leyte, a później jeszcze Mindoro. Od tego momentu rozpoczęły się bezpośrednie uderzenia powietrzne skierowane na wyspy japońskie, a amerykańskie okręty podwodne paraliżowały komunikację morską przeciwnika, zwłaszcza pomiędzy japońskimi wyspami a strefą morską południowo-wschodniej Azji. W rezultacie ofensywy w Brimie odzyskano północne regiony kraju oraz ponownie otwarto połączenie lądowe z państwem chińskim. W samych Chinach pomiędzy kwietniem a grudniem japońskie wojska prowadziły szeroko zakrojoną akcję, celem zdobycia bezpośredniego połączenia lądowego wzdłuż traktu kolejowego Kanton - Pekin oraz dalej od strony Indochin.

W roku 1944 niemieckie siły zostały zepchnięte na obszary ograniczone od Wschodu Wisłą, od Zachodu Renem, a od Południa Padem. Jednak nad tym obszarem w przestworzach panowało już lotnictwo państw sprzymierzonych. Na europejskich obszarach wyzwolonych zaczęto odtwarzać poszczególne państwa w sytuacji ostrych społecznych nieporozumień na zachodzie, wojny domowej na obszarze Grecji, podobnej w Jugosławii, a także niechęci do Armii Czerwonej w krajach przez nią opanowanych.

Działania roku 1945

Już na początku roku doszło do istotnych walk na froncie wschodnim. W wyniku potężnej ofensywy prowadzonej 12-15 I pomiędzy Morzem Bałtyckim a Karpatami najważniejsze zgrupowanie sowieckich wojsk przełamało niemiecką obronę w rozlewisku Wisły i Narwi wyzwalając m. in. Warszawę w dniu 17 I. Z końcem stycznia Armia Czerwona osiągnęła środkową Odrę, a także brzeg Zalewu Wiślanego, a w lutym oraz początkach marca pokonała hitlerowców na Pomorzu i Śląsku, zdobywając m. in. Królewiec 9 IV. Na południe od linii Karpat sowieckie wojska zdobyły Wiedeń i Budapeszt w dniu 13 II, przygotowując się równocześnie do decydującego uderzenia, które zaplanowano przeprowadzić na odcinku pomiędzy Sudetami a Morzem Bałtyckim. 16 IV kluczowe oddziały Armii Czerwonej oraz Wojska Polskiego rozpoczęły ofensywę i w krótkim czasie zdobyły 2 V Berlin, następnie dotarły nad rzekę Łabę i w położonej nad nią miejscowości Torgau połączyły się z formacjami brytyjskimi i amerykańskimi. Później jeszcze te same wojska wkroczyły 9 V do wyzwolonej wysiłkiem powstańców Pragi, gdzie walki toczyły się od 5 maja.

Na Zachodzie wojska sprzymierzonych rozpoczęły 8 II stopniowe rozszerzanie uderzenia pomiędzy Renem i Mozą. W marcu alianci przekroczyli Ren nieco w kierunku północnym od strategicznego Zagłębia Ruhry, a na skrzydle północnym oddziały brytyjskie sforsowały dolną Łabę, po czym dotarły do Lubeki. W walkach w Niemczech brała również udział nasza Pierwsza Dywizja Pancerna, która dotarła do portu Wilhelmshaven. Formacje prawego skrzydła sił sprzymierzonych odbiły na południe, gdzie sforsowały Dunaj Dunaj I. Jurgielewiczowa Ten obcy, bohater zwierzęcy; bezdomny pies, wierny przyjaciel dzieci.
Charakterystyka: Dunaj jest bezpańskim psem. Jest przestraszony i nieufny, podchodzi tylko do Uli. Dzieci...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum
w górnym biegu i dotarły na obszary Tyrolu oraz nad Jezioro Bodeńskie. W lutym roku 1945 podczas obrad konferencji w Jałcie uzgodniono m.in. podział III Rzeszy na strefy okupowane i ich ogólną demilitaryzację, a jednocześnie potwierdzono wcześniejsze podziały stref wpływów pomiędzy mocarstwa. We Włoszech rozpoczęła się 9 IV ofensywa aliantów. 21 IV formacje polskie wkroczyły do Bolonii, a uciekający Niemcy usiłowali się przedostać na południową stronę Padu, równocześnie w południowych rejonach Włoch zaczęły walkę różne formacje ruchu oporu. Również na Bałkanach Hitlerowcy oddawali pole, ofensywnie usposobione oddziały jugosłowiańskie przeszły 16 IV do natarcia, a 9 V wkroczyły do Zagrzebia. Na morzach bezsprzecznie panowali już sprzymierzeńcy. Także w przestworzach wielka bombowa ofensywa lotnictwa sprzymierzonych stopniowo zamierała w wyniku zmniejszania się ilości celów. Do ostatnich spektakularnych celów zalicza się: Drezno oraz zimową siedzibę Hitlera w alpejskiej miejscowości Berchtesgaden.

W Chinach w początkach 1945 r. Japończycy wzmocnili połączenie Indochiny - Pekin, w marcu ciągle jeszcze okupowali Francuskie Indochiny, skąd część francuskich formacji uciekła do Chin. W styczniu zapoczątkowana została ofensywa wojsk angielskich w Birmie, 3 V upadł Rangun, a resztki japońskich wojsk wycofały się na tereny górskie. Na Pacyfiku Amerykanie wysadzili 9 I desant na wodach zatoki Lingayen u wybrzeży wyspy Luzon, a dokładnie dwa tygodnie później zdobyli stolicę Filipin Manilę. Pokonani Japończycy znaleźli schronienie w górach, a mniej liczne desanty amerykańskie zajmowały kolejne wyspy Archipelagu Filipińskiego. Kolejnymi zdobytymi celami były wyspy: Iwojima a przede wszystkim Okinawa, co znacznie ułatwiło nasilenie częstotliwości bombardowania wysp japońskich. Częste natarcia lotnictwa pokładowego i zespołów amerykańskich okrętów bezpośrednio podpływających do wybrzeży japońskich wysp, a także działania zespołu łodzi podwodnych doprowadziły do niemalże całkowitej blokady Japonii.

Zakończenie wojny

W warunkach katastrofalnej sytuacji III Rzeszy, grupy niemieckich polityków podjęły próby rokowań, ale ostateczne postanowienia zostały podjęte przez dowództwo wojskowe. W dniu 29 IV podpisane zostały wstępne kwestie bezwarunkowej kapitulacji niemieckiej armii we Włoszech, które weszły w życie 2 V. 30 kwietnia Hitler desygnował na swe stanowisko admirała K. Dönitza, po czym popełnił samobójstwo. W dniu 4 V broń złożyły wojska niemieckie stacjonujące w Niemczech północno-zachodnich oraz Danii. Dzień później poddały się niemieckie oddziały stacjonujące w południowych regionach Niemiec, zachodniej Austrii i w Tyrolu. 7 maja o 2:41 przedstawiciele admirała (sprawującego urząd prezydenta) podpisali w Reims dokument potwierdzający bezwarunkową kapitulację niemieckich sił militarnych i przerwania poczynań wojennych, który wszedł w życie następnego dnia wraz z godziną 23:01 według czasu środkowoeuropejskiego. Dokument kapitulacyjny powtórzono jeszcze w Berlinie, 9 maja o godzinie 0:16 według czasu wschodnioeuropejskiego, na specjalne żądanie władz sowieckich. Od tego momentu, pomimo faktycznego końca wojny w Europie, niektóre niemieckie zgrupowania oraz formacje słoweńskie, chorwackie i serbskie przebijały się w kierunku zachodnim w celu poddania się wojskom amerykańskim lub brytyjskim. W lipcu i sierpniu 1945 r. na konferencji w Poczdamie przywódcy trzech zwycięskich mocarstw ustalili m.in. reguły nowych kierunków politycznych względem Niemiec.

6 VIII lotnictwo amerykańskie zrzuciło bombę nuklearną na Hiroszimę, a trzy dni później na Nagasaki. Wówczas władze Cesarstwa Japonii powzięły decyzję o skapitulowaniu. 8 VIII sowiecki rząd wypowiedział Japonii wojnę, a następnego dnia jego oddziały uderzyły na Mandżurię z trzech kierunków. Do połowy sierpnia dotarły do Mukdenu, a po kapitulacji legendarnej japońskiej Armii Kwantuńskiej obsadziły pozostałą część Mandżurii, północne regiony Korei, Wyspy Kurylskie, a także południowy Sachalin. W dniu 2 IX na wodach Zatoki Tokijskiej na pokładzie pancernika Missouri przedstawiciele cesarza Japonii złożyli akt zatwierdzający wejście w życie bezwarunkowej kapitulacji.

Wojna z lat 1939 - 1945 okazała się konfliktem ogólno światowym prowadzonym na terytoriach czterech kontynentów: Europy, Afryki, Azji oraz Oceanii, na wodach wszystkich oceanów, na morzach, a także w przestrzeni lotniczej. W sumie wzięło w niej udział 61 państw oraz 1,7 miliarda osób, z czego pod bronią znalazło się 110 milionów żołnierzy. Bezpośrednie straty w ludziach wyniosły przeszło 50 milionów istnień, w tym ponad 20 milionów powołanych pod broń. Działaniom militarnym towarzyszyły: mordy, deportacje, masowy terror, przesiedlenia różnych grup ludności, a nieraz całych narodów, które zapoczątkowano w 1937 r. w Chinach, po czym prowadzono także w Polsce w 1939 r. Wojna doprowadziła do degradacji państw europejskich w porównaniu ze Stanami Zjednoczonymi, przyspieszyła rozpad systemu kolonialnego i co najważniejsze spowodowała rozgromienie europejskiego faszyzmu, nazizmu oraz azjatyckiego militaryzmu. Powojenny ład ukształtowany w rezultacie konferencji w Teheranie, Jałcie i Poczdamie, a następnie usankcjonowany przez ONZ, ugruntował hegemonię dwóch mocarstw: Stanów Zjednoczonych oraz Związku Radzieckiego. Późniejsza rywalizacja tych mocarstw doprowadziła do ukształtowania dwóch bloków polityczno - militarnych: komunistycznego, zarządzanego przez Związek Radziecki, a także demokratycznego, skupiającego swe poczynania wokół polityki Stanów Zjednoczonych.

II Wojna Światowa 1939-1945

Konflikt pomiędzy grupą demokratycznych państw zachodniej Europy, do których przyłączyły się później Stany Zjednoczone i Związek Radziecki, występujących w celu obrony własnych pozycji na Starym Kontynencie i w świecie, oraz państwami faszystowskimi i ich sojusznikami, dążącymi do uzyskania hegemoni w kuli ziemskiej. Konflikt ten toczył się w warunkach raptownego skoku techniczno-naukowego, który spowodował znaczne zróżnicowanie sił zbrojnych, pojawiły się nowoczesne armie (przeważnie niemieckie) wspomagane przez najnowocześniejsze rodzaje uzbrojenia i istniały nadal armie tradycyjne działające przede wszystkim w państwach małych i średnich. W czasie narastania konfliktu militarnego wystąpiły sprzeczności społeczne, które znalazły ujście w wykształceniu się ruchów totalitarnych: faszystowskiego odwołującego się do wzorców niemieckich oraz komunistycznego podporządkowanego Związkowi Radzieckiemu. Wybuch światowej wojny poprzedziły konflikty lokalne, takie jak: wojna domowa w Hiszpanii 1936 - 1939 (zakończona zwycięstwem frankistów wspomaganych przez Niemcy i Włochy), a także trwająca od roku 1937 wojna japońsko - chińska, która z biegiem czasu stała się elementem konfliktu globalnego (pod japońską okupacją znalazły się wschodnie wybrzeża Chin, pozostały obszary kontrolował wspierany przez państwa zachodnie Kuomintang. Doszło również do przerwanego w wyniku wybuchu wojny na terenach europejskich, lokalnego konfliktu japońsko - sowieckiego na pograniczu dwóch marionetkowych państewek: Mandżurii (cesarstwa pozostającego pod protektoratem Japonii) oraz Mongolii (republiki będącej pod protektoratem ZSRR).

Początek wojny

Niemcy, po przyłączeniu wiosną 1938 r. Austrii, jesienią tego samego roku w wyniku konferencji monachijskiej otrzymali zgodę na przyłączenie części Czech z Morawami (w marcu 1939 roku opanowali całe terytorium Moraw i Czech, a jednocześnie utworzyli satelitarne państewko słowackie). Niemcy wytoczyli również żądania względem Polski dotyczące Wolnego Miasta Gdańsk oraz Pomorza. Odrzucenie owych żądań przez polski rząd przy równoczesnym potwierdzeniu sojuszu polsko - francuskiego i wzajemnych gwarancji brytyjsko - polskich (porozumienie polsko - francusko - brytyjskie miało bardziej charakter polityczny aniżeli wojskowy) spowodowało, że 31 marca Hitler zdecydował się rozpocząć bezpośrednie operacje przygotowawcze do konfliktu zbrojnego z państwem polskim. W sierpniu 1939 r. Hitler zawarł przymierze ze Stalinem (pakt Ribbentrop - Mołotow), w którym obydwaj dyktatorzy uzgodnili podział stref wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej. Hitlerowski plan wojny zakładał uderzenie na Rzeczpospolitą i jednoczesną osłonę przed ewentualnym atakiem z Zachodu. Plan polski przewidywał obronę na pograniczach, a następnie odwrót w okolicę linio ostatecznego oporu. Francuski plan obejmował wzmocnienie działań obronnych na granicy wschodniej i południowo-wschodniej, a później przegrupowanie sił między Renem a Mozelą oraz podjęcie alternatywnej akcji zaczepnej. Rosyjski plan zakładał jedynie osiągnięcie Wisły.

1 IX III Rzesza zaatakowała Polskę (kampania wrześniowa 1939), w dniu 3 września w obliczu wojny z nią znalazły się Francja i Wielka Brytania - konflikt przekształcił się z lokalnego w europejski. Na tzw. froncie polskim hitlerowcy osiągnęli znaczną przewagę techniczną i liczebną, wcześniej dokonali mobilizacji i oddziałami pancerno-motorowymi, wspomaganymi przez silną flotę powietrzną, w przeciągu zaledwie kilku dni złamali opór polskich wojsk w bitwie przygranicznej. 8 IX wojska niemieckie doszły do linii środkowej Wisły, a także w bezpośrednie sąsiedztwo Warszawy, polski odwrót zaczepny zaowocował bitwą nad Bzurą, która na kilka dni odciążyła stolicę. Jeszcze przed końcem bitwy, 17 września od wschodu natarła Armia Czerwona zmierzająca w stronę Wisły (na mocy umowy moskiewskiej z dnia 28 IX wycofała się w okolicę rzeki Bug). Polskie władze opuściły kraj i udały się do Rumunii, gdzie zostały internowane. Z końcem września polski opór załamał się, Warszawa skapitulowała 28 IX, a finalna bitwa kampanii rozegrała się pod Kockiem w dniach 2-5 X.

Na tzw. froncie zachodnim Francuzi podjęli w dniu 10 IX niewielkie akcje zaczepne na obszarze Saary, ale po zaledwie kilku dniach je przerwali, przez co na zachodnim froncie jeszcze długo panowała cisza tzw. dziwna wojna (drôle de guerre). Hitlerowcy planowali uderzyć na Zachód jeszcze w 1939 r., lecz ostateczne odłożyli plany na później. Na morzach działania wojenne rozpoczęły się już 3 IX i przynosiły powodzenie niemieckim okrętom podwodnym. Na wschodzie w październiku 1939 r., zgodnie z sowiecko - niemieckimi umowami, Sowieci utworzyli bazy wojenne w Estonii oraz na Litwie i Łotwie, po czym wystąpili także z ultimatum względem Finlandii. Kiedy rząd fiński odrzucił żądania Kremla, w dniu 30 XI oddziały Armii Czerwonej przekroczyły fińską granicę (tzw. kampania zimowa 1939 - 1940), po czym szybko utknęły w rejonie przesmyku karelskiego (linia Mannerheima) w Karelii, a w Laponii rozpoczęły okupację rejonu Petsamo.

Równoczesnie zmieniała się sytuacji na Dalekim Wschodzie, 17 IX Japończycy zaatakowali miasto Changsha, a 2 X wojska chińskie przeszły do kontrataku.

W 1939 r. na terytoriach zajętych przez ZSRR i Niemcy poczynając od dawnej Czechosłowacji (wtenczas nazywanej protektoratem Czech i Moraw) oraz Polski wprowadzono okupacyjną administracje, która zaprowadziła tam rządy terroru stosując: areszty, eksterminacje oraz deportacje, które objęły setki tysięcy osób. Jednocześnie zaczęły zawiązywać się zalążki konspiracji i ruchu oporu, oraz emigracyjne rządy na wychodźstwie, jak np. rząd Rzeczypospolitej Polskiej we Francji, później przeniesiony do Londynu.

Działania roku 1940

W Skandynawii wojna fińsko - sowiecka weszła w decydujące stadium w lutym. Rząd ZSRR rzucił do boju prawie milion żołnierzy, dzięki czemu przełamał w końcu fińską obronę w przesmyku karelskim. Wielka Brytania i Francja wspierały fińskie władze, planowały nawet wysłać do Finlandii korpus ekspedycyjny, w skład którego miałaby się wejść Polska Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich. Jednak zanim to nastąpiło, został podpisany w Moskwie w dniu 12 III fińsko - sowiecki traktat pokojowy, na mocy którego Finlandia straciła strategiczny przesmyk karelski oraz znaczną część Karelii, lecz zachowała niezależność.

Niemcy nie zarzucili planów szerszej akcji na Północy, 9 kwietnia ich wojska opanowały ostatecznie Danię (która zresztą nie stawiła oporu), po czym wylądowały w najważniejszych portach Norwegii. Nieprzygotowani Norwegowie stawiali mało skuteczny opór, natomiast nieliczne posiłki francuskie i brytyjskie nie potrafiły odwrócić biegu wypadków i szybko zostały ewakuowane. W dniu 30 IV ratyfikowano kapitulację norweskiej armii w południowych okręgach kraju, ale na tym walki się nie zakończyły. Zażartre działania wojenne toczyły się na Północy, zwłaszcza wokół Narwiku, który 9 IV został opanowany przez Niemców. Norwegowie zostali jednak wsparci brytyjsko - francusko - polskim korpusem posiłkowym, który dopomógł miejscowym odbić Narwik 29 maja. Jednak na więcej Norwegów nie było stać, 10 VI norweskie wojska skapitulowały, a oddziały aliantów wycofały się.

Na zachodnim froncie armia niemiecka zaatakowała 10 V kraje Beneluksu. Już 14 V skapitulowały holenderskie siły wojskowe, a w tym samym czasie na teren Belgii wkroczyły formacje lewego skrzydła armii sprzymierzonych. Jednak niemieckie zgrupowanie wojsk pancerno - motorowych, nacierających przez Ardeny, zdołało 14-15 V przedrzeć się przez środkową Mozę i 19 V osiągnąć wybrzeża kanału La Manche, odcinając tym samym główne oddziały sprzymierzonych na obszarze Flandrii. W dniu 28 V armia belgijska skapitulowała, a do 6 czerwca trwała ewakuacja wojsk brytyjskich i części francuskiej armii z Dunkierki na terytorium Wielkiej Brytanii. Sztabowcy francuscy zdecydowali się otworzyć front w oparciu o rzeki Aisne i Somma, lecz przeważające niemieckie siły bez kłopotu go przełamały i 5 VI przystąpiły do kontrnatarcia. 10 VI wojnę Francji wypowiedziały Włochy, a już 14 VI do Paryża wkroczyli Niemcy. W dniu 25 czerwca wcielono w życie postanowienie o zawieszeniu broni i tak rozpoczęła się okupacja zachodniej i północnej części Francji. Na Południu w części nieokupowanej utworzona została tzw. Wolna Francja, faktycznie całkowicie zależna od Niemiec, z rządem mającym siedzibę w Vichy. Ustały działania wojenne prowadzone na lądzie, ale za to nasiliły się starcia na morzu i w powietrzu. Hitlerowcy przygotowywali wielki desant na Wielką Brytanię wcześniej chcąc opanować przestrzeń powietrzną. W ten sposób rozgorzała największa bitwa lotnicza w historii zwaną bitwą o Anglię.

Na Atlantyku niemieckie lotnictwo i marynarka wojenna nie osiągnęły poważniejszych sukcesów w pierwszych dwóch kwartałach 1940 r. Po opanowaniu baz we Francji i w Norwegii skuteczność działań wojsk niemieckich w walce z liniami zaopatrzeniowymi aliantów wyraźnie wzrosła. Na wodach Morza Śródziemnego działania wojenne przez niemal 3 lata ograniczały się do operacji militarnych na obszarze linii komunikacyjnych państwa włoskiego (Włochy - Libia, a później Włochy - Półwysep Bałkański) oraz Monarchii Brytyjskiej (Gibraltar - Egipt, a następnie Egipt - Grecja i akweny zaopatrujące Maltę). Działania formacji nawodnych zaowocowały starciami nieopodal przylądków Spartivento i Teulada na Sardynii. Brytyjskie pokładowe jednostki powietrzne zaatakowały bazę floty włoskiej w Tarencie i skutecznie wyeliminowało ją z dalszych działań wojennych, jednak nie ograniczyło to przewozów morskich konkurenta.

W północnej Afryce 10 armia włoska przedarła się we wrześniu 1940 r. z Libii na tereny egipskiego Sidi Barrani, gdzie została powstrzymana. 9 XII brytyjskie wojska rozpoczęły ofensywę i zaledwie w przeciągu kilku dni zniszczyły większość sił włoskiej 10 armii, a następnie wkroczyły do Cyrenajki i obległy Bardiję. Na obszarze Półwyspu Bałkańskiego Włosi uderzyli w dniu 28 X na Grecję spodziewając się łatwego zwycięstwa. Jednak wojskom greckim udało się powstrzymywać przeciwnika, a nawet w wyniku ofensywy z 14 XI i wyparcia nieprzyjaciela wkroczyć do włoskiej Albanii. We wschodniej Afryce Włosi opanowali obszary na pograniczu Etiopii i Sudanu (Kassala), Kenii (Moyale), a w sierpniu przejęli także kontrolę nad terytorium Somali Brytyjskiego (Berbera).

We wschodniej Europie rząd radziecki wykorzystał zaangażowanie hitlerowców na froncie zachodnim i latem anektował republiki nadbałtyckie, przekształcając je w związkowe republiki ZSRR. Ponadto Sowieci wymusili na Rumunii przekazanie im Besarabii i północnej Bukowiny, uzyskując wpływy na Półwyspie Bałkańskim. Niemcy wraz z państwem włoskim i Cesarstwem Japońskim utworzyli w dniu 27 IX tzw. Pakt Trzech, do którego niebawem przyłączyły się: Słowacja, Rumunia i Węgry.

Na obszarze Chin oddziały Kuomintangu odbiły Nanjing (12 III), uzyskując tym samym lądowe połączenie z Półwyspem Indochińskim. Wojska japońskie działające na centralnym froncie opanowały Yichag, po czym rozpoczęły bombardowanie miasta Chongging, a w grudniu oddziały japońskie podjęły następną próbę opanowania strategicznych linii kolejowych Kanton - Hangzhou.

Po klęsce państwa francuskiego, 22 II 1940 r. państwa Osi kontrolowały niemal całą północną i zachodnią Europę. Jedynie Wielka Brytania zdołała utrzymać się na swoich wyspach oraz na wodach śródziemnomorskich. Na tereny Europy ponownie powróciły działania militarne, a w państwach okupowanych przez ZSRR i III Rzeszę zaczęły się organizować coraz sprawniejsze ruchy oporu. Nastąpiło także zbliżenie pomiędzy Stanami Zjednoczonymi, a Wielką Brytanią.

Działania roku 1941

W basenie Morza Śródziemnego w północnej Afryce wojska brytyjskie kontynuowały z początkiem roku natarcie zdobywając kolejno: Bardiję, Tobruk oraz Bengazi. Dodatkowo doprowadziły do całkowitego zniszczenia 10 armię włoską i zajęły całą Cyrenajkę. Widząc nieporadność swego sojusznika Niemcy desygnowali w strefę walk zarówno wojska lądowe, jak i flotę powietrzną (Korpus Afrykański).

Na półwyspie bałkańskim grecka ofensywa na albańskim froncie zatrzymała się w górach. Hitlerowcy szykując się do podjęcia interwencji na obszarze Grecji, skierowali w styczniu swe oddziały do Rumuni, a 2 III weszli do Bułgarii. Osłabiając swoje siły w północnej Afryce, Brytyjczycy zdecydowali się wysłać do Hellady korpus ekspedycyjny. W dniu 6 IV nastąpiła ofensywa wojsk niemieckich i włoskich wspieranych jeszcze przez Węgrów na Jugosławię oraz Grecję. Podzielona jugosłowiańska armia rozpadła się nie biorąc udziału w poważniejszych walkach, Grecy bronili się dłużej od 20 V do 1 VI. Warty odnotowania jest pierwszy w historii desant powietrzny, za pomocą którego Niemcy opanowali Kretę.

W północnej Afryce na przełomie marca i kwietnia wojska włosko - niemieckie pokonały na Pustyni Libijskiej Brytyjczyków i odbiły Cyrenajkę, wyjątek stanowiło miasto Tobruk, gdzie niestrudzenie broniły się oddziały Australijczyków, które od sierpnia wspierali też Polacy z Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich. W dniu 19 XI brytyjskiej 8 armii powiodła się akcja uprzedzenia przeciwnika, w wyniku której Tobruk został odblokowany, a wojska alianckie ponownie zajęły Cyrenajkę. Również we wschodniej Afryce wojska brytyjskie pokonały nieprzyjacielską włoską armię, po czym zajęły te tereny. W rejonie Bliskiego Wschodu Brytyjczycy zajęli Irak i Syrię. W połowie sierpnia, już po wybuchu konfliktu sowiecko - niemieckiego, wojska angielskie i radzieckie rozpoczęły okupację państwa irackiego, dzięki czemu utworzono bezpośrednie połączenie lądowe pomiędzy Związkiem Radzieckim, a terenami kontrolowanymi przez Monarchię Brytyjską.

We wschodniej Europie na wiosnę hitlerowcy i ich sojusznicy (Finlandia i Rumunia) rozpoczęli przegrupowanie swych oddziałów w celu zaatakowania Związku Radzieckiego. Owo natarcie nastąpiło 22 VI i całkowicie zaskoczyło sowieckich generałów zarówno kierunkiem natarć, jak i mechanizmem prowadzenia ekspansji. Dzisiejsza historiografia coraz częściej wysuwa pogląd, że atak ten uprzedził natarcie strony sowieckiej przygotowującej napaść na państwo niemieckie. W lecie rozbite zostały odziały pierwszego radzieckiego rzutu strategicznego, natomiast jesienią drugiego, trzeciemu rzutowi udało się powstrzymać hitlerowców pod Leningradem i Moskwą, a także u stóp Kaukazu nieopodal Rostowa. 5 - 6 XII nastąpiło sowieckie kontrnatarcie pod Moskwą prowadzące do bitwy pod Moskwą, która zmusiła niemieckie wojska do wycofania się o ok. 300-400 kilometrów oraz do obrony na całej długości wschodniego frontu. Finowie odbili utracony wcześniej przesmyk karelski i doszli aż po wcześniejszą granicę fińsko - sowiecką, obsadzili również Karelię po jezioro Onega i rzekę Swir. W Laponii wojska niemieckie usiłowały opanować Murmańsk, atak utknął jednak nad rozlewiskami Starej Licy. Na niezwykle rozległych obszarach od Morza Barentsa do Morza Czarnego ukształtował się jednolity front, który doprowadził do związania większości hitlerowskich wojsk lądowych.

Na Atlantyku nasilała się wielka batalia o komunikację tzw. bitwa o Atlantyk. Brytyjscy nawigatorzy urozmaicili system konwojów, również dzięki wydatnej pomocy Amerykanów. 14 VIII 1941 r. podpisana została deklaracja współpracy pomiędzy oba krajami tzw. Karta Atlantycka. Niemcy osiągali przewagę, zatopili 432 okręty tracąc zaledwie 35 łodzi podwodnych. W lecie wodami Morza Barentsa wyruszyły pierwsze konwoje wojsk sprzymierzonych dostarczające żywność i amunicję do radzieckich portów północnych tzw. konwoje murmańskie. W wojnie w powietrzu, w początkowych miesiącach roku 1941 niemieckie lotnictwo kontynuowało ostrzeliwanie obiektów na terytorium Wielkiej Brytanii, ale w następnych miesiącach jego aktywność zmalała, dzięki czemu lotnictwo brytyjskie mogło stopniowo nasilać naloty na tereny niemieckie oraz na cele w państwach okupowanych.

Na terenach okupowanych trwało kształtowanie się konspiracji, nasilały się akcje partyzanckie. Po wybuchu wojny sowiecko - hitlerowskiej ruch komunistyczny na terenie krajów okupowanych i uzależnionych od państwa niemieckiego podjął na polecenie Komunistycznej Międzynarodówki działalność konspiracyjną. Największą skalę osiągnęła ona w Jugosławii, w której rywalizacja partyzancka była także elementem konfliktu domowego, a także na okupowanych terenach Związku Radzieckiego.

Japończycy kontynuowali założenia blokowania chińskich wybrzeży. Opanowali sporą ilość nadmorskich miast, zwłaszcza w północnych rejonach Chin. Przygotowywali wielkie natarcie na północne obszary kontynentu azjatyckiego, jednak we wrześniu armia chińska odniosła niespodziewane zwycięstwo w starciu pod Changsha. Zaatakowanie przez Japonię Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii spowodowało, że tzw. chiński incydent stał się jednym z frontów drugiej wojny światowej. Wraz z dniem 20 października władze cesarskie w Japonii zatwierdziły ostateczną wersję planu wojny z Wielką Brytanią, Stanami Zjednoczonymi oraz Holandią, który przewidywał eliminowanie floty amerykańskiej, opanowanie strefy wód północno - wschodniej Azji, Filipin, Indii Wschodnich, Nowej Gwinei, Wysp Salomona i później Birmy, a część armii lądowych miała pozostać w Chinach i osłaniać japońskie pozycje w Mandżurii. Utworzenie nowych linii frontowych na Dalekim Wschodzie zapoczątkowały japońskie ataki na bazę amerykańskiej floty w Pearl Harbour 7 XII. Następnie japońskie oddziały opanowały Hongkong, a także zorganizowały desant na Malajach, który rozpoczął silne natarcie na kluczowy brytyjski port - Singapur. W dalszym toku walk wojska japońskie przedostały się z Indochin i wkroczyły do Syjamu, który niebawem przeszedł na stronę japońską. Następne uderzenie było skierowane na północne obszary Birmy, a niebawem japoński desant wylądował również na filipińskiej wyspie Luzon.

Przystąpienie Stanów Zjednoczonych do wojny, zmiana nastawienia ZSRR i coraz agresywniejsze postępowanie Japonii przekształciło lokalne działania militarne w powszechną wojnę. Konflikt globalny pomiędzy dwoma potężnymi blokami mocarstw, w którym udział wzięła większość istniejących wówczas krajów, zaangażował niemal całość światowych zasobów (ich wykorzystanie osiągnęło w 1944 r. poziom maksymalny).

Działania roku 1942

Konflikt militarny był już całkowicie wojną wielopłaszczyznową i wielofrontową. Przy czym na kontynencie europejskim miała ona wyraźnie charakter lądowy z coraz częstszymi bataliami powietrznymi, w rejonie Pacyfiku przede wszystkim powietrzno - morski, a w Birmie i Chinach lądowy.

We wschodniej Europie Armia Czerwona nadal kontynuowała na początku roku swoją kontrofensywę i w pewnych punktach na froncie zmusiła hitlerowców do odwrotu, choćby z obszarów Ukrainy. Jednak latem niemiecka armia, po wcześniejszym opanowaniu Sewastopola na Krymie, przeszła do zdecydowanej ofensywy i posuwając się w kierunku Kaukazu rozbiła radzieckie lewe skrzydło. Dalej posunęła się nieznacznie, ponieważ na przełomie sierpnia i września utknęła w okolicach Stalingradu i na zachodnich stokach Kaukazu. 19 listopada rozpoczęła się radziecka kontrofensywa spod Stalingradu i już 23 XI oddziały sowieckie otoczyły zgrupowanie niemieckie. W środkowym fragmencie frontu natarcia wojsk sowieckich związały poważną liczbę sił niemieckich.

W północnej Afryce, na piaskach Pustyni Libijskiej oddziały niemiecko - włoskie odrzuciły z początkiem roku, dokładnie pomiędzy 21 I a 7 II 8 armię brytyjską za linię Al Mechila. W dniu 27 V rozpoczęła się ich zdecydowana ofensywa, najpierw pobiły Anglików w Cyrenajce, a podczas pościgu opanowały w końcu Tobruk (21 VII), by z rozpędu podejść pod El Alamein. Jednak pomiędzy 23 X a 4 XI 8 armia brytyjska rozbiła wojska włosko - niemieckie i rozpoczęła pościg, dzięki któremu do końca tego roku udało się trzeci raz opanować Cyrenajkę. W przeciągu listopada w portach Algierii i Maroka wylądowały wojska brytyjskie oraz amerykańskie, po zawarciu porozumień z lokalną administracją francuską przystąpiły do marszu w kierunku Tunisu, gdzie stacjonowały oddziały niemiecko - włoskie. Z końcem roku ukształtował się na obszarze zachodniej Tunezji francuski protektorat.

W Europie niemieckie wojska wkroczyły 9-10 X do nieokupowanej części Francji, a formacje włoskie zajęły Korsykę. W powietrzu zaczęła się ofensywa powietrzna na teren Niemiec, prowadzona początkowo przez brytyjską flotę powietrzną, w skład której wchodziły również Polskie Siły Powietrzne, a od sierpnia także amerykańskie. Po przystąpieniu do wojny Stanów Zjednoczonych, Niemcy rozszerzyli strefę działań swojej znakomitej floty podwodnej, aż do amerykańskich wybrzeży. Ponadto liczba niemieckich statków podwodnych stale wzrastała, co doprowadziło do zwiększenia liczby zatopionych okrętów sprzymierzonych. Dopiero pod koniec roku transporty z dodatkowymi oddziałami docierały z reguły w komplecie.

Na obszarach Dalekiego Wschodu Japończycy zajęli Malaje, a 15 II poddał się Singapur. W niedługim czasie, pomimo przyjścia wojsk chińskich na pomoc Brytyjczykom skapitulowała Birma. 2 I Japończycy zajęli filipińską stolicę Manilę, po czym w dniu 9 IV doprowadzili do kapitulacji wojska filipińsko - amerykańskie stacjonujące na półwyspie Bataan. W styczniu japoński desant wylądował na wyspie Borneo, a po zwycięskiej bitwie na wodach Morza Jawajskiego (24 II) również na Jawie. Wiosną 1942 r. pod okupacją japońską znajdowała się cała strefa wód południowo - wschodniej Azji. Zagrożone były Indie i Australia, a Chinom zostały odcięte połączenia z zachodnimi sojusznikami. Japońska ofensywa skierowana na południowy Wschód została jednak powstrzymana, a przyczyniło się do tego kilka kluczowych bitew. Pierwszą z nich stoczono 7 - 8 V na wodach Morza Koralowego i chociaż nie została ona rozstrzygnięta, to jednak uchroniła Australię przed nieuniknionym desantem. Klęska japońskiej floty 3-5 VI w bitwie nieopodal atolu Midway doprowadziła do przełomu w działaniach wojennych na Pacyfiku. Niebawem po wylądowaniu amerykańskiego desantu w dniu 10 VII, w pobliżu wyspy Guadalcanal w archipelagu Wysp Salomona stoczono parę bitew powietrzno - morskich, które zadecydowały o odwrocie wojsk japońskich. Dodatkowo Australijczycy powstrzymali na obszarze Nowej Gwinei marsz Japończyków w kierunku portu Moresby, a później razem z Amerykanami przypuścili szturm na Buna.

U progu roku 1942 największe militarne sukcesy odnosiła Japonia, latem Niemcy, a jesienią zaczęła się w końcu zarysowywać przewaga adwersarzy Osi. Wielka Brytania podjęła ze Stanami Zjednoczonymi ścisłe współdziałanie, poszukiwano także porozumienia ze Związkiem Radzieckim.

Działania roku 1943

Nastąpił wzrost nacisku krajów sprzymierzonych na kraje Osi na Starym Kontynencie, zarówno na lądzie (od południa i wschodu), jak i w przestworzach (od zachodu). W krajach okupowanych duże szkody przynosiła działalność rosnącego w siłę ruchu oporu. Na wodach Pacyfiku coraz częstsze stawały się poczynania amerykańskich sił zbrojnych w powietrzu i na morzu. Powiększał się wysiłek zaplecza rywalizujących mocarstw (rozrost produkcji wojennej był szczególnie widoczny w obozie państw sprzymierzonych).

Na wschodnim froncie pierwsze miesiące roku 1943 przyniosły dalszą część ofensywy Armii Czerwonej na południowym fragmencie frontu, a także likwidację niemieckiego zgrupowania na terenie Stalingradu (2 II). Z końcem lutego sowieckie wojska zbliżyły się w rejon linii Dniepru, jednak zostały tutaj zatrzymane w rezultacie przeciwnatarcia hitlerowców pod Charkowem. Armia Czerwona zdołała utrzymać obszar w sąsiedztwie Kurska, a wojska niemieckie po kontrolowanym odwrocie z północnych zbocz masywu kaukaskiego - strategiczny przyczółek na terenie Półwyspu Tamańskiego. Spod Moskwy Niemcy wycofywali się w okolice Domińska i Rżewa, a Rosjanom udało się uzyskać lądowe połączenie z obleganym Leningradem. Obydwie strony przygotowywały się do decydującej kampanii letniej. Już 5 VII hitlerowcy zdecydowali się koncentrycznie uderzyć na Kursk, gdzie doszło do wielkiej bitwy, zwaną bitwą kurską, jej kulminacyjnym punktem okazała się największa batalia pancerna w całej wojnie, pod Prochorowką. Po znakomitym zwycięstwie Armia Czerwona przeszła w okolice dolnego Dniepru, a po jego przebrnięciu zajęła (6 XI) Kijów i odcięła Półwysep Krymski od obszarów zajmowanych jeszcze przez hitlerowców. W centralnym fragmencie frontu sowieckie wojska opanowały też Smoleńsk.

W północnej Afryce wojska brytyjskiej 8 armii opanowały w styczniu Trypolitanię, po czym zepchnęły niemiecko - włoskie oddziały w stronę przyczółku tunezyjskiego, który do połowy maja też został zlikwidowany. Szlak wodami Morza Śródziemnego stanął przed państwami sprzymierzonymi otworem. 10 VII rozpoczął się desant alianckich formacji na Sycylii, a do 17 sierpnia trwała ewakuacja broniących wyspy resztek wojsk niemiecko - włoskich na kontynent. W dniu 25 lipca obalony został rząd Benito Mussoliniego, a nowe włoskie władze podpisały 3 IX zawieszenie broni z państwami sprzymierzonymi. Wkrótce nastąpiły ataki aliantów na kontynentalną część Włoch, 9 IX brytyjski desant wylądował w Kalabrii, a równocześnie z rozgłoszeniem zawieszenia broni, nastąpił desant wojsk sprzymierzonych w rejonie zatoki Salerno. Hitlerowcy odpowiedzieli rozbrojeniem znacznej ilości oddziałów włoskiej armii we Włoszech oraz na obszarach Półwyspu Bałkańskiego, 10 IX opanowali Rzym, a po przegranym starciu pod Salerno, zatrzymali sprzymierzonych na zimowej linii pod Monte Cassino.

Pierwsze miesiące roku okazały się przełomowe w batalii o opanowanie wód Oceanu Atlantyckiego. W marcu Niemcom udało się zatopić 92 statki, a w czerwcu już tylko 8, a do tego stracili: w marcu 15 łodzi podwodnych, a w maju aż 41. Alianci udoskonalili sposoby obrony konwojów, a produkcja nowych okrętów wyraźnie przewyższała straty i braki. W powietrzu znacznie wzrosła siła strategicznego lotnictwa amerykańskiego stacjonującego na terytorium Wielkiej Brytanii. W towarzystwie oddziałów brytyjskich Amerykanie rozpoczęli kombinowaną ofensywę lotniczą na Niemcy, polegającą na tym, że Brytyjczycy atakowali w nocy, a Amerykanie za dnia.

Na terenach okupowanych nastąpiło dalsze wzmocnienie ruchu oporu i konspiracji. Tajne związki stawały się silniejsze organizacyjnie tworząc w podziemiu zalążki armii. Nasiliły się również działania sabotażowe i dywersyjne, zwłaszcza na okupowanych obszarach Związku Radzieckiego i Jugosławii. W kwietniu 1943 r. doszło do wybuchu powstania w warszawskim getcie.

Na wodach Pacyfiku Amerykanie opanowali wreszcie Wyspy Salomona, usadowili się na Wyspach Gilberta i razem z Australijczykami rozlokowali się na wschodniej części Nowej Gwinei. Ponadto armie sprzymierzonych obsadziły wyspy: Kiska i Attu należących do archipelagu Aleutów. W państwie birmańskim, na obszarach przygranicznych z Chinami i Indiami, trwały miejscowe potyczki. W Chinach wzmógł się konflikt pomiędzy Kuomintangiem, a Komunistyczną Partią Chin, co skrzętnie próbowali wykorzystywać Japończycy, podejmując m.in. ataki na Changsha, które jednak nie zakończyły się powodzeniem.

Państwa sprzymierzone nawiązały w 1943 r. ściślejszą współpracę. W Teheranie miała miejsce konferencja słynnej wielkiej trójki (Józef Stalin, Winston Churchill i Franklin Delano Roosevelt), która uściśliła plan militarnych działań na rok 1944. Podstawowym założeniem było otwarcie drugiego frontu na Zachodzie, przyjęto także ogólny zarys powojennego ładu, z Europą podzieloną na strefy wpływów wielkich mocarstw m. in. Polska miała zostać podporządkowana Związkowi Radzieckiemu. Po przeciwnej stronie Oś rozpadała się, niemieckie dowództwo po wyraźnych porażkach na wschodnim froncie przyjęło postanowienia obrony przeciwko ofensywie Armii Czerwonej oraz koncentracji sił i środków do zdławienia desantu wojsk sprzymierzonych z Zachodzie.

Działania roku 1944

Na kontynencie europejskim nastąpiło koncentryczne natarcie wojsk aliantów na tereny opanowane przez hitlerowców, połączone z powszechnym wystąpieniem lokalnych ruchów oporu. Na obszarze Dalekiego Wschodu i na wodach Oceanu Spokojnego działania zaczepne były przez sprzymierzonych prowadzone w porozumieniu z Chinami. Rok 1944 jest szczytowym okresem produkcji zbrojeniowej, następuje szybki postęp naukowo-techniczny, zarysowuje się też początek kształtowania powojennego porządku z widocznymi oznakami nierówności.

Na wschodnim froncie z początkiem roku wojska radzieckie rozbiły boczne skrzydła niemieckiej armii, odrzucając przeciwnika z przedmieść Leningradu, wyzwalając Krym i docierając po Karpaty. Na przełomie czerwca i lipca Armia Czerwona zmiażdżyła centralną część niemieckich sił na Białorusi po południowej stronie rzeki Prypeć. Zaraz po tym, w końcu lipca i z początkiem sierpnia wkroczyła na tereny nad środkową Wisłą, a w polskiej stolicy wybuchło w związku z tym powstanie warszawskie. Sierpień był niezwykle intensywnym miesiącem dla wojsk Związku Radzieckiego, najpierw rozbiły one formacje niemiecko - rumuńskie w Mołdawii, później po przejściu Rumunii na stronę państw sprzymierzonych (23 VIII) rozpoczęły poprzez Siedmiogród uderzenie na obszary Wielkiej Niziny Węgierskiej, by w końcu po przekroczeniu środkowego Dunaju okrążyć Budapeszt. W tym samym miesiącu rozpoczęło się także powstanie słowackie. We wrześniu sowieckie wojska nie spotykając poważniejszego oporu wkroczyły na terytorium Bułgarii, a po przewrocie w armii i przejściu państwa bułgarskiego na stronę aliantów, razem z oddziałami bułgarskimi uderzyły na Serbię i Macedonię. 20 X oddziały radzieckie i jugosłowiańskie zajęły zniszczony Belgrad, natomiast siły niemieckie ratowały się odwrotem z Grecji, Czarnogóry i Albanii. Niebawem zresztą wylądowały w Grecji oddziały brytyjskie i rozpoczęły się walki z komunistyczną partyzantką. W końcu roku linia frontu przebiegała pomiędzy rzeką Drawą a Morzem Adriatyckim, a na zapleczu tego frontu toczyły się zażarte walki domowe.

Na Północy Europy Armia Czerwona przeszła 10 VI do ofensywy w przesmyku karelskim. Rozpaczliwie broniące się oddziały fińskie zostały przełamane i 26 VI Sowieci zajęli strategiczny port Wyborg. W dniu 19 IX podpisane zostało fińsko - sowieckie zawieszenie broni, w wyniku którego Finlandia wystąpiła przeciw państwu niemieckiemu, a w Laponii zainicjowane zostały walki fińsko - hitlerowskie. Na wybrzeżu Morza Barentsa Niemcy zostali wprost zdruzgotani przez nacierające wojska sowieckie, a pod koniec roku wycofali się na obszary północnej Norwegii.

Na Półwyspie Apenińskim wojska alianckie podejmowały od stycznia nie przynoszące powodzenia ataki w sąsiedztwie Monte Cassino, zsynchronizowane z desantem nieopodal Anzio. 11 maja wojska sprzymierzonych, w których składzie znajdował się II Korpus Polski przełamały w końcu zażartą obronę niemiecką. W dniu 4 VI alianci stanęli u bram Rzymu, a w pościgu za Niemcami dotarli do podnóży Toskańsko - Emilińskiego Apeninu.

Tymczasem na Zachodzie Europy szykowano się do otwarcia drugiego frontu. W pierwszych miesiącach roku obydwie strony przygotowywały działania na ogromną skalę, alianci - desant na tereny położone północno-zachodnie wybrzeża Francji, a Niemcy - jego powstrzymanie na wybrzeżu. W dniu 6 VI oddziały aliantów rozpoczęły desantową operację w Normandii, znaną pod kryptonimem Overlord, po czym utworzyły przyczółek i pokonały liczniejszą armię niemiecką. Z końcem lipca i w początkach sierpnia sprzymierzeni przełamali niemiecką obronę pod Avranches, okrążyli nieprzyjaciela pod Falaise, po czym rozpoczęli skuteczny pościg. 19 sierpnia wybuchło powstanie we francuskiej stolicy. Zdruzgotane wojska hitlerowskie wycofały się w stronę niemieckiej granicy, a tymczasem 15 VIII oddziały francusko - amerykańskie wylądowały na ziemiach Prowansji. Dwa tygodnie później wojska sprzymierzonych stacjonowały już do Belgii, a także dotarły na pogranicza z Alzacją i Lotaryngią. Jednak Niemcy nie poddawali się, wrześniowa próba zaskakującego wkroczenia na terytorium III Rzeszy przez Holandię (łączona operacja wojsk lądowych i powietrznych pod Arnhem) skończyła się całkowitym niepowodzeniem sprzymierzonych. W jej następstwie rozpoczęto przeprowadzanie akcji na znacznie mniejszą skalę i już 21 X oddziały amerykańskie zajęły Akwizgran, osiem dni później Polacy - Bredę, a 23 XI wojska francuskie opanowały Strasbourg. Z końcem roku hitlerowcy podjęli ostatnią desperacką próbę zwyciężenia wojsk sprzymierzonych nacierając 16 grudnia w Ardenach, jednak wojskom alianckim, pomimo początkowego zaskoczenia udało się powstrzymać Niemców. Cały czas strategiczne siły powietrzne sprzymierzonych kontynuowały ofensywę na Niemcy, a w lecie odegrały kluczową rolę przy wspieraniu wojsk lądowych na terytorium Francji. Niemcy zastosowali w walce pociski typu V-1 oraz V-2 używane wcześniej do bombardowań brytyjskiej stolicy. Ponadto alianci powiększyli przewagę na Atlantyku, co umożliwiło im podejmowanie swobodnych transportów wojsk, uzbrojenia i sprzętu. Wznowiono ruch morski poprzez podejście na Dalekim Wschodzie Konwoje dokonywane arkami nie przynosiły poważniejszych strat.

Nasilały się działania wojenne na Dalekim Wschodzie. Na Pacyfiku Amerykanie przeprowadzili desant na wyspę Saipan i tryumfowali w powietrzno-morskiej bitwie na wodach Morza Filipińskiego, a niedługo potem opanowali Mariany. Oddziały amerykańskie operujące na południu obsadziły kolejne stanowiska na Nowej Gwinei, a 20 października przeprowadzono desant na filipińskiej wyspie Leyte. Kolejna wielkie starcie powietrzno-morskie uniemożliwiało japońskiej flocie podejmowanie działań na poważniejszą skalę. Amerykańskie oddziały lądowe opanowały wyspę Leyte, a później jeszcze Mindoro. Od tego momentu rozpoczęły się bezpośrednie uderzenia powietrzne skierowane na wyspy japońskie, a amerykańskie okręty podwodne paraliżowały komunikację morską przeciwnika, zwłaszcza pomiędzy japońskimi wyspami a strefą morską południowo-wschodniej Azji. W rezultacie ofensywy w Brimie odzyskano północne regiony kraju oraz ponownie otwarto połączenie lądowe z państwem chińskim. W samych Chinach pomiędzy kwietniem a grudniem japońskie wojska prowadziły szeroko zakrojoną akcję, celem zdobycia bezpośredniego połączenia lądowego wzdłuż traktu kolejowego Kanton - Pekin oraz dalej od strony Indochin.

W roku 1944 niemieckie siły zostały zepchnięte na obszary ograniczone od Wschodu Wisłą, od Zachodu Renem, a od Południa Padem. Jednak nad tym obszarem w przestworzach panowało już lotnictwo państw sprzymierzonych. Na europejskich obszarach wyzwolonych zaczęto odtwarzać poszczególne państwa w sytuacji ostrych społecznych nieporozumień na zachodzie, wojny domowej na obszarze Grecji, podobnej w Jugosławii, a także niechęci do Armii Czerwonej w krajach przez nią opanowanych.

Działania roku 1945

Już na początku roku doszło do istotnych walk na froncie wschodnim. W wyniku potężnej ofensywy prowadzonej 12-15 I pomiędzy Morzem Bałtyckim a Karpatami najważniejsze zgrupowanie sowieckich wojsk przełamało niemiecką obronę w rozlewisku Wisły i Narwi wyzwalając m. in. Warszawę w dniu 17 I. Z końcem stycznia Armia Czerwona osiągnęła środkową Odrę, a także brzeg Zalewu Wiślanego, a w lutym oraz początkach marca pokonała hitlerowców na Pomorzu i Śląsku, zdobywając m. in. Królewiec 9 IV. Na południe od linii Karpat sowieckie wojska zdobyły Wiedeń i Budapeszt w dniu 13 II, przygotowując się równocześnie do decydującego uderzenia, które zaplanowano przeprowadzić na odcinku pomiędzy Sudetami a Morzem Bałtyckim. 16 IV kluczowe oddziały Armii Czerwonej oraz Wojska Polskiego rozpoczęły ofensywę i w krótkim czasie zdobyły 2 V Berlin, następnie dotarły nad rzekę Łabę i w położonej nad nią miejscowości Torgau połączyły się z formacjami brytyjskimi i amerykańskimi. Później jeszcze te same wojska wkroczyły 9 V do wyzwolonej wysiłkiem powstańców Pragi, gdzie walki toczyły się od 5 maja.

Na Zachodzie wojska sprzymierzonych rozpoczęły 8 II stopniowe rozszerzanie uderzenia pomiędzy Renem i Mozą. W marcu alianci przekroczyli Ren nieco w kierunku północnym od strategicznego Zagłębia Ruhry, a na skrzydle północnym oddziały brytyjskie sforsowały dolną Łabę, po czym dotarły do Lubeki. W walkach w Niemczech brała również udział nasza Pierwsza Dywizja Pancerna, która dotarła do portu Wilhelmshaven. Formacje prawego skrzydła sił sprzymierzonych odbiły na południe, gdzie sforsowały Dunaj w górnym biegu i dotarły na obszary Tyrolu oraz nad Jezioro Bodeńskie. W lutym roku 1945 podczas obrad konferencji w Jałcie uzgodniono m.in. podział III Rzeszy na strefy okupowane i ich ogólną demilitaryzację, a jednocześnie potwierdzono wcześniejsze podziały stref wpływów pomiędzy mocarstwa. We Włoszech rozpoczęła się 9 IV ofensywa aliantów. 21 IV formacje polskie wkroczyły do Bolonii, a uciekający Niemcy usiłowali się przedostać na południową stronę Padu, równocześnie w południowych rejonach Włoch zaczęły walkę różne formacje ruchu oporu. Również na Bałkanach Hitlerowcy oddawali pole, ofensywnie usposobione oddziały jugosłowiańskie przeszły 16 IV do natarcia, a 9 V wkroczyły do Zagrzebia. Na morzach bezsprzecznie panowali już sprzymierzeńcy. Także w przestworzach wielka bombowa ofensywa lotnictwa sprzymierzonych stopniowo zamierała w wyniku zmniejszania się ilości celów. Do ostatnich spektakularnych celów zalicza się: Drezno oraz zimową siedzibę Hitlera w alpejskiej miejscowości Berchtesgaden.

W Chinach w początkach 1945 r. Japończycy wzmocnili połączenie Indochiny - Pekin, w marcu ciągle jeszcze okupowali Francuskie Indochiny, skąd część francuskich formacji uciekła do Chin. W styczniu zapoczątkowana została ofensywa wojsk angielskich w Birmie, 3 V upadł Rangun, a resztki japońskich wojsk wycofały się na tereny górskie. Na Pacyfiku Amerykanie wysadzili 9 I desant na wodach zatoki Lingayen u wybrzeży wyspy Luzon, a dokładnie dwa tygodnie później zdobyli stolicę Filipin Manilę. Pokonani Japończycy znaleźli schronienie w górach, a mniej liczne desanty amerykańskie zajmowały kolejne wyspy Archipelagu Filipińskiego. Kolejnymi zdobytymi celami były wyspy: Iwojima a przede wszystkim Okinawa, co znacznie ułatwiło nasilenie częstotliwości bombardowania wysp japońskich. Częste natarcia lotnictwa pokładowego i zespołów amerykańskich okrętów bezpośrednio podpływających do wybrzeży japońskich wysp, a także działania zespołu łodzi podwodnych doprowadziły do niemalże całkowitej blokady Japonii.

Zakończenie wojny

W warunkach katastrofalnej sytuacji III Rzeszy, grupy niemieckich polityków podjęły próby rokowań, ale ostateczne postanowienia zostały podjęte przez dowództwo wojskowe. W dniu 29 IV podpisane zostały wstępne kwestie bezwarunkowej kapitulacji niemieckiej armii we Włoszech, które weszły w życie 2 V. 30 kwietnia Hitler desygnował na swe stanowisko admirała K. Dönitza, po czym popełnił samobójstwo. W dniu 4 V broń złożyły wojska niemieckie stacjonujące w Niemczech północno-zachodnich oraz Danii. Dzień później poddały się niemieckie oddziały stacjonujące w południowych regionach Niemiec, zachodniej Austrii i w Tyrolu. 7 maja o 2:41 przedstawiciele admirała (sprawującego urząd prezydenta) podpisali w Reims dokument potwierdzający bezwarunkową kapitulację niemieckich sił militarnych i przerwania poczynań wojennych, który wszedł w życie następnego dnia wraz z godziną 23:01 według czasu środkowoeuropejskiego. Dokument kapitulacyjny powtórzono jeszcze w Berlinie, 9 maja o godzinie 0:16 według czasu wschodnioeuropejskiego, na specjalne żądanie władz sowieckich. Od tego momentu, pomimo faktycznego końca wojny w Europie, niektóre niemieckie zgrupowania oraz formacje słoweńskie, chorwackie i serbskie przebijały się w kierunku zachodnim w celu poddania się wojskom amerykańskim lub brytyjskim. W lipcu i sierpniu 1945 r. na konferencji w Poczdamie przywódcy trzech zwycięskich mocarstw ustalili m.in. reguły nowych kierunków politycznych względem Niemiec.

6 VIII lotnictwo amerykańskie zrzuciło bombę nuklearną na Hiroszimę, a trzy dni później na Nagasaki. Wówczas władze Cesarstwa Japonii powzięły decyzję o skapitulowaniu. 8 VIII sowiecki rząd wypowiedział Japonii wojnę, a następnego dnia jego oddziały uderzyły na Mandżurię z trzech kierunków. Do połowy sierpnia dotarły do Mukdenu, a po kapitulacji legendarnej japońskiej Armii Kwantuńskiej obsadziły pozostałą część Mandżurii, północne regiony Korei, Wyspy Kurylskie, a także południowy Sachalin. W dniu 2 IX na wodach Zatoki Tokijskiej na pokładzie pancernika Missouri przedstawiciele cesarza Japonii złożyli akt zatwierdzający wejście w życie bezwarunkowej kapitulacji.

Wojna z lat 1939 - 1945 okazała się konfliktem ogólno światowym prowadzonym na terytoriach czterech kontynentów: Europy, Afryki, Azji oraz Oceanii, na wodach wszystkich oceanów, na morzach, a także w przestrzeni lotniczej. W sumie wzięło w niej udział 61 państw oraz 1,7 miliarda osób, z czego pod bronią znalazło się 110 milionów żołnierzy. Bezpośrednie straty w ludziach wyniosły przeszło 50 milionów istnień, w tym ponad 20 milionów powołanych pod broń. Działaniom militarnym towarzyszyły: mordy, deportacje, masowy terror, przesiedlenia różnych grup ludności, a nieraz całych narodów, które zapoczątkowano w 1937 r. w Chinach, po czym prowadzono także w Polsce w 1939 r. Wojna doprowadziła do degradacji państw europejskich w porównaniu ze Stanami Zjednoczonymi, przyspieszyła rozpad systemu kolonialnego i co najważniejsze spowodowała rozgromienie europejskiego faszyzmu, nazizmu oraz azjatyckiego militaryzmu. Powojenny ład ukształtowany w rezultacie konferencji w Teheranie, Jałcie i Poczdamie, a następnie usankcjonowany przez ONZ, ugruntował hegemonię dwóch mocarstw: Stanów Zjednoczonych oraz Związku Radzieckiego. Późniejsza rywalizacja tych mocarstw doprowadziła do ukształtowania dwóch bloków polityczno - militarnych: komunistycznego, zarządzanego przez Związek Radziecki, a także demokratycznego, skupiającego swe poczynania wokół polityki Stanów Zjednoczonych.