Dodaj do listy

Czym jest faszyzm?

WSTĘP

W XX stuleciu pojawiły się dwa nowe ustroje polityczne, obydwa mające źródło w skrajnych odłamach - odpowiednio prawicy dla ustroju faszystowskiego i lewicy dla komunistycznego. Można zaryzykować stwierdzenie, że jedna z przyczyn II wojny światowej leżała w eksplozji totalitaryzmu na kontynencie europejskim. Pochłonięte nim zostały takie państwa jak: Rosja od roku 1917, oraz Włochy od roku 1919. W latach 20-tych tendencje narodowo-socjalistyczne opanowały Niemcy, a w latach 30-tych po ustrój totalitarny sięgnęła również Hiszpania. Nawet na obszarze Polski, kraju o odwiecznych tradycjach parlamentarnych, pojawiły się formy totalitarnych rządów mające postać Sanacji. Czemu w identycznym okresie taką popularność zdobyły ruchy polityczne, których nurty były wyraźnie niemoralne i niebezpieczne? Zagadnienie to można zastąpić innym: kiedy społeczeństwo okazuje się nieodporne na poglądy skrajne, demagogię i populizm? Można na tak właśnie postawione pytanie odpowiedzieć poprzez analizę powodów wybuchu totalitaryzmu na kontynencie europejskim zaraz po zakończeniu I wojny światowej.

Już Cycero powiedział, że "tyran wyrasta spośród ludu". Kryzys gospodarczy uwidaczniający się głównie falą inflacji to dramat całego społeczeństwa. Państwo staje się ubogie, a w dodatku ludzie Ludzie J. R. R. Tolkien Hobbit, czyli tam i z powrotem, bohater zbiorowy; ludzie Trzeciej Epoki są zupełnie podobni do ludzi współczesnych. Tak jak dzisiaj zdarzają się wśród nich postacie niezwykłe, szlachetne,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum tracą środki oszczędzane przez całe życie. Zawsze w takich ekstremalnych sytuacjach pojawiają się w społeczeństwie skrajne nastroje, które natrafiają na podatny wtenczas grunt. Dodatkowo dochodzą jeszcze inne czynniki, takie jak: kryzys moralny, upadek autorytetów, wzrost bezrobocia oraz nieudolność danej grupy politycznej skorumpowanej wewnętrznie i po prostu słabej. Niektóre społeczności stały się bardzo podatne na totalitarną ideologię nurtów politycznych w rezultacie kryzysu ekonomiczno-państwowego po zakończonej wojnie światowej.

Pojęcie faszyzmu

Nazwa faszyzm wywodzi się z łacińskiego słowa Fasces przekształconego we włoskiej mowie na fascio, co oznaczało gruby Gruby T. Różewicz Kartoteka, bohater epizodyczny, przychodzi z Panem z Przedziałkiem, któremu rozkazuje, a potem analizuje jego postawę
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
pęk rózg mających symbolizować siłę politycznej jedności. W 1892 r. termin fascio został po raz pierwszy zastosowany dla wyrażenia prosocjalistycznych postaw ugrupowań sycylijskich. Słowo fascio oznaczające dosłownie związek lub wiązkę, w 1914 r. określało włoskie frakcje sprzeciwiające się włoskiej polityce neutralności podczas I wojny światowej. W roku 1917 tym samym terminem określono włoskie oddziały obrony kraju w czasie starć pod Caporetto.

FASZYZM

Faszyzm to ogół poglądów i doktryn wywodzących się ze sfery elitaryzmu, rasizmu, i autarkizmu (samowystarczalność państwa). Sam nurt wykazuje cechy nacjonalistyczne, czyli propaguje przede wszystkim korzyści dla swojego narodu, a za jego klęski i niepowodzenia wini czynniki zewnętrzne bądź też zdrajców i niszczycieli państwowych instytucji. Faszyści nie selekcjonowali starannie ukierunkowując swój ruch właściwie przeciwko wszystkim, przeciwko którym byli w stanie się zwrócić. Zajmowali stanowiska antydemokratyczne, antyliberalne i antykomunistyczne. Przy czym w zależności od państwa, w którym rozprzestrzenił się faszyzm, zasadniczy wróg był inny. We Włoszech okazał się nim "zgniły liberalizm", który zaistniał w rezultacie zrzucenia odpowiedzialności za beznadziejną sytuację ekonomiczną państwa na elity przemysłowo-polityczne. W nazistowskich Niemczech pod ostrzałem znaleźli się przede wszystkim Żydzi razem ze swoim rzekomym "spiskiem ogólnoświatowym" - "Gdy wytępimy zarazę żydowską, spełnimy dobry uczynek wobec całej ludzkości" - A. Hitler. Wspólnym i największym wrogiem wszystkich rodzajów faszyzmu był jednak komunizm, gdyż nie bezzasadnie dostrzegano w nim zagrożenie dla stabilności i jedności kraju, o którego "dobro" walczyli faszyści. Ponadto w deklaracjach programowych tego nurtu spostrzeżemy szereg populistycznych założeń dotyczących wyższości niektórych ludzi ponad innymi. Sławna "teoria rasowa" A. Hitlera doszukiwała się wyższości rasy aryjskiej ponad resztą społeczeństw.

Aryjczykami według tej teorii byli mieszkańcy Europy Środkowej, jednakże na samej górze wewnętrznej drabiny znajdowali się rzecz jasna Niemcy. Sam faszyzm określał wyższość silniejszych nad słabszymi i jak wszystkie inne systemy totalitarne wzywał do nieustannej walki o tzw. przestrzeń życiową i czystość rasową, do czego wykorzystywano również przyzwolenie Wszechmogącego. A dowodzi tego kolejny cytat: "A zatem wydaje mi się, iż zmierzam po myśli Stwórcy Wszechmogącego; stawiając czoło Żydom, walczę dla dzieła Pana" - A. Hitler. Wspólne dążenia w walce ogółu społeczeństwa miały być zagwarantowane poprzez absolutne posłuszeństwo względem wodza. Faszystowski kodeks etyczny wymagał całkowitego podporządkowania się ogółu obywateli wobec woli wodza, który wyznaczał granicę zasad prawnych i moralnych. Metoda, jaką ludzie zostali uzależnieni od przywódcy naczelnego i narażeni na jego wszechobecność w całej sferze życia kulturalnego, może być uznawany za typowy i wszechobecny w wielu systemach totalitarnych, jest to tzw. "kult wodza".

Sposobem, w jaki faszyści docierali do obywateli, były powszechne akcje propagandowe. Wytwarzali całe masy ulotek, pisemek, a także książek, jak np. "Mein Kampf" A. Hitlera, których celem miało być naukowe wyjaśnienie słuszności głoszonych teorii. Ideologia faszystowska wyróżnia się brakiem obiektywnego i analitycznego spojrzenia na wydarzenia mające miejsce w najbliższym otoczeniu. Rozgłasza hasła demagogiczne, często oderwane od rzeczywistości. Taka sytuacja nie może zresztą dziwić, ponieważ to rzeczywistość powinna być podporządkowana założeniom ideologii głoszącej wyższość "rasy panów", a także dominację siły. W sprawie kultury rolę pierwszoplanową odgrywają wyłącznie wybrane narody. "Podmiotami kształtowania kultur są tylko i wyłącznie Aryjczycy" - A. Hitler. Nie można pomijać przeznaczenia, jakie dla reszty społeczeństw przewidywali faszyści. Główni przeciwnicy rasowi i polityczni powinni zostać wyeliminowani, stąd absolutna konieczność utrzymywania całego społeczeństwa w nastroju ideologicznym, poczynając od wychowania najmłodszych obywateli.

Walka stanowiąca nieodłączny aspekt faszystowskiej ideologii, posiadała nie tylko zadania praktyczne, takie jak: poszerzanie granic, uzyskiwanie zasobów mineralnych oraz taniej siły roboczej, lecz także cele edukacyjne. We Włoszech odwoływano się do bogatych tradycji Cesarstwa Rzymskiego. Głównym celem faszystowskiej ideologii było utworzenie jednolitego systemu państwowego z potężnym aparatem zewnętrznym i wewnętrznym opierającym się na armii. Cała społeczność miała stanowić jedność: polityczną, kulturalną i moralną. Nie tolerowano żadnej krytyki ani opozycji. Dobro kraju było nadrzędnym dobrem partii oraz dobrem całego społeczeństwa. Owe państwo doskonałe było rzecz jasna rządzone przez elity.

Funkcjonowanie państwa faszystowskiego

Faszystowskie państwo charakteryzuje się autorytarnym modelem sprawowania władzy, którego podstawą jest system monopartyjny w parlamencie. Funkcje wykonawcze i ustawodawcze obejmował wódz: w państwie włoskim był nim Duce - Mussolini, który jednocześnie łączył różne stanowiska znane w państwach demokratycznych: prezydenta, zwierzchnika sił zbrojnych, premiera oraz głównodowodzącego. Jemu również podlegał bezpośrednio rozbudowany aparat kontrolno-policyjny, który posiadał całą gamę zadań ze sfery kontrwywiadowczo-inwigilacyjnych. A na dodatek eliminował zarówno faktycznych jak i przypuszczalnych przeciwników politycznych, Mussolini miał do dyspozycji potężny urząd "OVRA", który kumulował zadania policyjne, inwigilacyjne, kontrwywiadowcze i ogólnonarodową działalność propagandową.

Wszystkie stanowiska w państwie, bez względu na rangę i szczebel, były obsadzane członkami politycznego zaplecza wodza, a zatem jedynej partii mogącej sprawować władzę, a była nią Narodowa Partia Faszystkowska. Nawet przed dojściem do władzy, do elektoratu tego ugrupowania należałoby zaliczyć niemalże wszystkie grupy społeczne, chociaż generalizując można przyjąć, że w największym procencie wywodził się on z klas średnich (w dwudziestych latach XX stulecia było to niezwykle szerokie pojęcie obejmujące swym zasięgiem zarówno średnią burżuazję miejską i wiejską, drobnomieszczaństwo, a także średnich i małych przedsiębiorców), ale także i niższe warstwy społeczne nie wyłączając robotników. Faszystowska ideologia nigdy nie uzyskała poparcia inteligencji.

Zdecydowano się jednak zachować pewne namiastki parlamentaryzmu. Posłowie byli wybierani z jedynej listy wyborczej, aczkolwiek w praktyce o wszystkim decydował autokrata. Parlament odgrywał jedynie niewielką rolę edukacyjno-propagandową. To tutaj członkowie partii przedstawiali postanowienia wodza, nakreślali polityczne cele oraz sposoby ich osiągnięcia. Sądownictwo stanowiło suwerenną władzę, ale jednocześnie tworzono nadzwyczajne sądy partyjne i obyczajowe, a także zmierzano do obsadzania posad sędziowskich i prokuratorskich ludźmi związanymi z dominującą opcją polityczną. Zasadniczym celem programu państwa faszystowskiego było całkowite przejęcie kontroli nad sądownictwem i podporządkowanie go odpowiednim organom partii.

Społeczeństwo w systemie faszystowskim

Faszyzm niezwykle szybko ogarnia całe społeczeństwo. Rodzina poddawana jest nieustannej propagandzie w różnych miejscach: w pracy, na obligatoryjnych zebraniach partyjnych, czy częstych wiecach ulicznych. Informacje są przekazywane przez faszystowskie gazety, ulotki, radia. Od społeczeństwa wymaga się całkowitego posłuszeństwa w działaniach zmierzających do celów określonych przez państwo. Całe życie jest teraz podporządkowane ideom totalitarnym, przez co nawet religia wydaje się być zbędna. W państwie włoskim zawarto ugodę pomiędzy Kościołem a władzą, ale wszędzie usiłowano rozpropagować koncepcje materializmu. Już nawet etyka zostaje podporządkowana zamierzeniom partii, gdyż to ona ustala co jest właściwe i dobre. Życie obyczajowe i kulturalne zostaje zupełnie podporządkowane faszystowskiej ideologii. W celu indoktrynacji społeczeństwa organizuje się powszechne pokazy i spotkania propagandowo-polityczne z przemówieniem wodza, defilady wojskowe, a także zawody sportowe. Atmosferę zagrożenia podsycano rzekomym spiskiem masonów i komunistów. Najbardziej odrażającą cechą faszyzmu jest to, że widząc jedność między swą ideologią, państwem oraz społeczeństwem, w rzeczywistości nie okazuje szacunku temu ostatniemu. W rozumieniu sympatyków faszyzmu koniec ich panowania powinien być jednoznaczny z końcem całego narodu.

Gospodarka państwa faszystowskiego

Gospodarka faszystowskiego państwa była przykładem modelu etatystycznej ekonomii rynkowej, co oznacza, że administracja respektowała istnienie prywatnej własności i nie zakazywała funkcjonowania prywatnym przedsiębiorcom wprowadzając jednocześnie niezwykle silny interwencjonizm ekonomiczny, a kontakty z wielkimi zakładami i koncernami nie były osadzone na zasadach procentowego udziału skarbu państwa w konkretnej spółce, ale na zwyczajnych zleceniach kontraktowych desygnowanych przez aparat administracyjny do poszczególnych grup przedsiębiorstw, w tym także i prywatnych. A zatem, w państwie o ustroju faszystowskim mieliśmy do czynienia z dwoma rodzajami własności: całkowicie państwową, albo całkowicie prywatną, bez względu na to, czy była ona w posiadaniu jednego właściciela, czy konsorcjum. Majątki nieprzyjaciół narodu takich jak np. działacze opozycyjni, były jednak zagarniane przez państwo. Jednocześnie prowadzona polityka ekonomiczna nastawiona na największe zakłady produkcyjne powodowała zanik średniej i małej przedsiębiorczości - podstawowej siły napędowej w gospodarce rynkowej. W okresie rządów faszystów we Włoszech możemy zaobserwować częste upadki średnich zakładów prywatnych, czyli zwykłych przedsiębiorstw rodzinnych. Cały sektor drobnej i średniej gospodarki przechodził wielkie trudności powiązane z brakiem funduszy kredytowych. Postawienie przez państwo na przemysł ciężki oraz militaryzacja Militaryzacja zbrojenie, czyli powiększenie liczby wojska i sprzętu wojennego. Terminem tym określa się też politykę polegającą na podporządkowaniu państwa (wszystkich dziedzin życia społecznego) celom wojennym... Czytaj dalej Słownik historyczny gospodarki zaowocowały pochłanianiem większej części finansów publicznych do dwóch sektorów: budżetowego (duże podatki umożliwiające sfinansowanie szeregu inwestycji państwowych) i przemysłu ciężkiego ściśle powiązanego ze strukturami państwowymi.

Schemat gospodarki państwowej zakładał w głównej mierze gospodarowanie w granicach rynku wewnętrznego. Totalitaryzm odrzuca współdziałanie gospodarcze z innymi systemami, a zatem dopomaganie własnemu przemysłowi poprzez nakładanie wysokich ceł zaporowych na produkty z importu zaowocowało identyczną postawą innych krajów, które zdecydowały się uczestniczyć w wymianach handlowych z faszystowskim państwem. W konsekwencji takiej polityki, państwo totalitarne skazywało się na dobrowolną alienację gospodarczą.

W sposobie przedziwdziałania bezrobociu faszyści zdecydowali się na niezwykle etatystyczną koncepcję walki, która polegała na szeroko zakrojonych działaniach państwa finansowanych z budżetu. Przeprowadzano roboty publiczne, takie jak: budowa autostrad, lotnisk, portów, modernizacja infrastruktury, a dodatkowo stosowano powszechne zatrudnianie w sektorze przemyślu ciężkiego i to nie tylko państwowym, ale także prywatnym. Powiększano liczebność wojska oraz zakładano szereg paramilitarnych organizacji, skupiających zarówno młodzież w wieku szkolnym, jak i pozaszkolnym. Należy zwrócić uwagę, że tak prowadzona walka ze zjawiskiem bezrobocia odbijała się na bardzo skromnych wynagrodzeniach dla pracowników, którzy często otrzymywali wypłatę w naturze (np. żywność), jednak z drugiej strony bezrobocie Bezrobocie gospodarcze zjawisko braku pracy dla osób zdolnych do pracy i jej poszukujących. Skalę bezrobocia określa stopa bezrobocia będąca porównaniem liczby osób zarejestrowanych jako bezrobotni do ogólnej liczby... Czytaj dalej Słownik geograficzny nie było już problemem tak palącym, a obywatele nie przymierali już głodem. W zestawieniu jeszcze z państwową i darmową służbą zdrowia i oświatą oraz wyjątkowo sprawnym aparatem sądowo-policyjnym, ogromnym masom obywateli dawało to wyraz poczucia bezpieczeństwa i stabilizacji.

Polityka wewnętrzna

Kryzys europejskiej demokracji, która nie potrafiła sprawnie i zdecydowanie zareagować i zapobiec skutkom gospodarczych kryzysów, bezrobocia, recesji oraz zapewnienia porządku, zrodziło rozczarowanie zawiedzionych i zniecierpliwionych społeczeństw, upadłych przedsiębiorców i zwolnionych robotników. Po zakończonej wojnie światowej zaistniały problemy z dostosowaniem gospodarek oraz całych systemów państwowych na model pokojowy, w trudnej sytuacji znaleźli się zwłaszcza zdemobilizowani żołnierze, młodzi kombatantci, dla których zabrakło miejsca w odbudowywanym społeczeństwie, ponieważ wielu uważało ich za konkurentów do miejsc pracy. Owi żołnierze odczuwali żal spotęgowany przeświadczeniem nie spełnienia obietnic przez państwo, za które narażali przecież życie, a niejeden towarzysz broni złożył je nawet w ofierze. Oni właśnie stanęli na czele rozczarowanych i sfrustrowanych, podatnych na łatwe i chwytliwe demagogiczne hasła, zwłaszcza we Włoszech i w Niemczech.

Źródła faszyzmu

- skrajna forma nacjonalizmu, zapoczątkowanego już przed wojną światową z lat 1914 - 1918 oraz w okresie jej trwania

- pragnienie odwetu za porażkę wojenną (Niemcy) bądź niewykorzystane, "sprzeniewierzone" zwycięstwo (Włochy)

- upadek systemów wartości etycznych w pierwszej połowie XX stulecia, będące efektem wojen, kryzysów, nacjonalizmów, agresywnych ideologii i zburzenia pewnego ustabilizowanego porządku wewnętrznego; systemy totalitarne obiecywały utworzenie nowego, przejrzystego "układu"

- zjawiska psychologiczne i socjologiczne, takie jak: poczucie zagubienia człowieka zagrożonego przez otaczające go zjawiska socjologiczne, strach przed podejmowaniem niebezpiecznych decyzji, koniecznością życia na własną odpowiedzialność w skomplikowanym i nierozumianym świecie, co w dalszej perspektywie prowadziło do poszukiwań nieodzownego oparcia w autorytetach i w tradycji np. w charyzmatycznym przywódcy, czy jednolitej wspólnocie narodowej

Zasady faszyzmu

- szowinizm, przechodzący nawet w rasizm, sugerujący, iż własny naród jest lepszy od pozostałych, jest predestynowany do odegrania wiekopomnej misji dziejowej połączonej z ekspansją, właściwe jest tylko to, co spójne i nie będące w opozycji do przedstawionych interesów narodu, człowiek może się rozwijać właściwie wyłącznie w ramach wspólnoty narodowej - "swojej rasy"

- wodzostwo, czyli bezgraniczne posłuszeństwo wobec osoby przywódcy narodu stojącego jednocześnie na czele partii: "führerowi", "caudillo", czy "duce"

- odrzucenie pobudek pacyfistycznych, przeświadczenie, że konflikt zbrojny jest czymś zwyczajnym, a nawet oczywistym sprawdzianem wartości narodu i człowieka, zawód żołnierza jest najbardziej odpowiednim dla mężczyzny, w wojnach zawsze zwyciężali "lepsi" a zatem silniejsi, w życiu wszechobecny jest militaryzm Militaryzm polityka popierania zbrojeń i przygotowania do wojny. Także ideologia polityczna popierająca rządy militarystów i zaborcze wojny.
Czytaj dalej Słownik historyczny
i rozbudowa wojsk, a także gloryfikacja ekspansywnej polityki prowadzonej celem powiększania "przestrzeni życiowej"

- odrzucenie demokratycznych wartości i rezygancja z założeń tzw. "zgniłego liberalizmu", negacja chrześcijańskiego uniwersalizmu, socjalizmu oraz charakterystycznej dla komunizmu walki klasowej

- wskazywanie lub kreowanie wroga, w celu znalezienia kozła ofiarnego, aby obwinić go o wszystko co się da, tłumacząc swoje niepowodzenia jego działalnością, jednak bliżej ich nie precyzując, chociażby plutokracja (bliżej niesprecyzowana grupa posiadaczy) albo Żydzi, czy też jeszcze ktoś inny, kto spełniałby kryteria

- całkowita kontrola, dyktatorska władza partii nad wszelkimi aspektami życia codziennego

- zorganizowanie ogółu społeczeństwa w pewnego rodzaju ujednoliconych strukturach organizacyjnych od rządzącej partii po różnorakie placówki środowiskowe czy branżowe, co w pewnej mierze zaglądało w prywatną sferę obywateli

- z założenia, że naród jest ogromną rodziną i z negacji marksistowskiej rywalizacji klasowej wynikało organizowanie tzw. korporacji, będących instytucjami zrzeszającymi zarówno pracodawców jak i pracowników, które mogły przybierać przeróżne nazwy, chociażby Niemiecki Front Pracy

- afirmacja życia społecznego i publicznego, kult przywódcy narodu i ugrupowania politycznego, wymaganie powszechnego entuzjazmu wobec poczynań rządzących w celu stworzenia społeczeństwa całkowicie oddanego wodzowi i partii

Dlaczego Włochy?

Faszyzm najwcześniej sięgnął po władzę w państwie włoskim. Tutaj skupiły się wcześniej zarysowane przyczyny. Włoska demokracja nie była w stanie poradzić sobie z głębokimi kryzysami gospodarczo-społecznymi, z masami kombatantów, politycznie przekonanych przez faszystów albo komunistów, co zwiększało zagrożenie wybuchu rewolucyjnego. W takiej sytuacji bezkompromisowe działania faszystowskiej partii i jej przewodniczącego Benito Mussoliniego oraz pobłażliwość wobec jego zazwyczaj awanturniczej działalności (stosowanie terroru względem lewicowych przeciwników politycznych) ze strony aparatu administracyjnego, umożliwiły polityczny przewrót, do wywołania którego wystarczyła bardziej groźba przemocy aniżeli jej użycie w październiku 1922, tzw. marsz na Rzym. Z biegiem czasu faszyści skupiali w swoich rękach całość władzy, wymuszając na opozycji milczenie w wyniku zastraszania lub terroru (chociażby morderstwo socjalisty Giacomo Matteotiego w 1924 r.), a potem metodami administracyjnymi (zakazy legalnego działania). Z czasem rozbudowano jeszcze kult przywódcy.

Ciekawą rzeczą jest, że stosunkowo dużą swobodę pozostawiono Kościołowi Katolickiemu, z którym Mussolini nie chciał rywalizować, a krocząc dalej zabiegał nawet o jego sympatię, czego wynikiem był konkordat z 1929 r., w wyniku którego religia została uznana za państwową. W tym przypadku zdecydowała wewnętrzna specyfika. W życie weszły zasady społecznego solidaryzmu, którego przyczyną było utworzenie systemu korporacji, gdzie państwo zyskiwało stanowisko arbitra. Przy okazji zwalczono niezależny ruch związkowy. Rodzinę otoczono opieką, wykonywano roboty publiczne na wielką skalę, terror był stopniowo ograniczany, zaczęto odwoływać się do dumy narodowej i uczuć patriotycznych, relacje z Kościołem ułożyły się poprawnie, podobnie jak i z instytucją monarchii, a do momentu wybuchu wojny ani w propagandzie ani w praktyce nie wykorzystywano rasizmu ani antysemityzmu. Te działania były dla wielu obserwatorów pozytywne i np. pośród naszych narodowych demokratów faszyzm posiadał potencjalnych naśladowców.

Duce

Benito Mussolini (ur. 1883, zm. 1945), nauczyciel Nauczyciel T. Różewicz Kartoteka, bohater epizodyczny; przychodzi do Bohatera, by po dwudziestu latach przeprowadzić egzamin maturalny. Nauczyciel egzaminuje Bohatera z historii. Starzec w zastępstwie Bohatera... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum z wykształcenia, był naczelnym ideologiem i przywódcą włoskiego faszyzmu. Początki jego ideowej przemiany zachodziły wraz z rozczarowaniem powiązaniami z Partią Socjalistyczną Włoch, dla której wydawał czasopismo Avanti w tonie antymilitaryzmu, antyklerykalizmu i ateizmu. W roku 1915, służąc w wojsku w randze kaprala, czym w przyszłości jako zwierzchnik sił zbrojnych bardzo się szczycił, był jednym ze współzałożycieli organizacji nacjonalistycznej o nazwie Fasci d'Azione Revoluzionaria. W roku 1919 założył już wyraźnie faszystowskie ugrupowanie Fasci di Combatimento, które roku w 1921 zostaje przekształcone w Partio Nazionale Fascista. Zaledwie rok później, w wyniku marszu na Rzym faszystowskich bojówek zwanych czarnymi koszulami, przejął władzę dyktatorską o wyraźnie mocarstwowych dążeniach imperialnych, wyrażoną podbojem Etiopii, Albanii oraz przyzwoleniem na aneksję Austrii przez hitlerowskie Niemcy. Porozumienie Mussoliniego z Adolfem Hitlerem, szczególnie w czasie II wojny światowej, doprowadziło do zależności Włoch od Niemiec. Po klęskach militarnych, w dniu 27 kwietnia roku 1945 został pochwycony przez partyzantów włoskich i już następnego ranka rozstrzelany razem z Clarą Petacci, swoją konkubiną. Mussolini za swoich inspiratorów uznawał N. Machiavellego, G. Gentile, A. Rocco; chętnie też przywoływał słowa V. Pareto i G. Sorela. Sam był autorem wielu artykułów i publikacji politycznych, pośród których poważniejsze znaczenie zyskała przede wszystkim "Nowe zjednoczenie Włoch" z 1927 r., będące obszernym hasłem w Encyklopedii Włoskiej autorstwa Treccaniego, a na polski język przełożone zostało jako doktryna ideologii faszystowskiej przez S. Gniadka, poza tym warto wspomnieć takich publikacjach jak: "Moja autobiografia" z 1928 r., "Cztery mowy o korporacyjnym państwie" z 1935 r., czy też "Państwo korporacyjne" z 1936 r.

Przejęcie władzy

W powojennej gospodarce włoskiej nie ma stabilizacji, inflacja Inflacja nadmierne zwiększenie ilości pieniędzy w obiegu w stosunku do masy towarowej na rynku. Powoduje dewaluację pieniędzy, wzrost cen towarowych i spadek realnej płacy pracowników.
Czytaj dalej Słownik historyczny
rośnie w przerażającym tempie. Następuje ogromna radykalizacja nastrojów pośród obywateli, dochodzi do licznych strajków i protestów. Wśród robotników coraz większe wpływy zdobywa Włoska Partia Socjalistyczna, a także inne ugrupowania lewicowe. Zdemobilizowani żołnierze, a także kadra oficerska nie mają wielkich nadziei na znalezienie zatrudnienia. Rozczarowani wojskowi na większą skalę rozpoczynają działalność w grupach nacjonalistycznych. Obawa przed komunizmem, bezrobocie, głód, a także fatalny stan gospodarki doprowadzają do uformowania się nowego nurtu politycznego - faszyzmu. Naczelnym ideologiem tego nurtu został wcześniejszy socjalista Benito Mussolini. W roku 1919 wydał on w Mediolanie faszystowski manifest, a przy okazji sformował Włoskie Związki Bojowe. Jednak w tamtym czasie sympatycy nowej ideologii nie posiadali prawie żadnych możliwości politycznych, co potwierdziły wybory. Niestety kierunek ówczesnych wydarzeń był pomyślny dla planów przejęcia rządów przez faszystów. Państwo zostało ogarnięte strajkami okupacyjnymi, a dodatkowo na wsi dochodziło do samowolnej parcelacji gruntów przez chłopów. A to powodowało, że klasa średnia we Włoszech nie wyobrażała sobie innych zagrożeń dla istniejącego ładu społecznego aniżeli lewicowe. Na wiosnę roku 1920 powstały tzw. faszystowskie bojówki szturmowe, zorganizowane na modłę wojskową, które otrzymały wsparcie finansowe od właścicieli ziemskich i przemysłowców, obawiających się zmniejszenia swoich dochodów. Owe bojówki podejmowały tzw. "karne akcje" wymierzone w socjalistów, działaczy związkowych, czy redaktorów postępowych gazet, a dowodzili nimi byli oficerowie wojska. W 1921 roku odbył się w Rzymie kongres, w czasie którego Mussolini ogłosił powstanie Narodowej Partii Faszystowskiej, a w rok później miał miejsce sławny "marsz na Rzym". Monarcha Wiktor Emanuel III chcąc uchronić społeczeństwo przed niedogodnościami stanu wyjątkowego zgodził się na warunki faszystów, po czym w dniu 30 października roku 1922 zlecił Mussoliniemu sformowanie nowego rządu. Przez dwa lata istniał rząd oparty o koalicję, ale w roku 1924 stało się coś, co wstrząsnęło Włochami. Mianowicie Narodowa Partia Faszystowska odniosła zwycięstwo w wyborach, co doprowadziło do kontrofensywy opozycji socjalistycznej. Jednakże członkowie zwycięskiego ugrupowania nie mieli zamiaru ustępować. Jeszcze w tym samym roku został skrytobójczo zlikwidowany poseł socjalistyczny i nieprzejednany krytyk Duce Giacomo Matteotti. O to morderstwo słusznie oskarżano faszystów. Na początku następnego roku Mussolini zaprowadził autorytarne rządy partii faszystowskiej.

Na wzrost nastrojów totalitarnych we Włoszech wskazuje fakt częstego używania ulubionego stwierdzenia Duce: "Wszystko w państwie, nic poza państwem i nic przeciw państwu", a także zamknięcie niezależnych gazet i rozwiązanie w roku 1926 wszystkich stronnictw politycznych oraz związków zawodowych. Zmienione zostało prawo ustrojowe, skasowano niezawisłość sądów, a Mussolini przechwalał się: "Kontrolujemy wszystkie siły polityczne, wszystkie siły moralne i wszystkie siły gospodarcze". Faszyści zaprowadzili korporacjonizm polegający na zastąpieniu niezależnych związków zawodowych korporacjami robotników i pracodawców. Miały one bezpośrednio podlegać jedynej partii w państwie rządzonej samowładnie przez przywódcę. Organem wykonawczym partii została Wielka Rada Faszystowska, stanowiąca jednocześnie nadrzędną władzą w państwie.

W planach faszystów kluczowe miejsce zajmował nacjonalizm, który stanowił ideologiczne usprawiedliwienie dla ekspansywnych planów państwa włoskiego. Marzeniem faszystów było odrodzenie dawnego Imperium Rzymskiego. Mussolini pomimo wielu obietnic niewiele zrealizował. Robotnikom odebrano dzień pracy w wymiarze ośmiu godzin, a chłopom grunty rolne uprzednio przez nich zajęte. Autorytet wodza i jego kult były stale umacniane. Do realizacji narodowych celów miał posłużyć społeczny solidaryzm w połączeniu z kultem wodza i państwa. W rezultacie powstał kraj o charakterze na wskroś totalitarnym. "Faszyzm nie chce przerobić formy ludzkiego życia, ale jego treść: wiarę, charakter i samego człowieka. W tymże celu domaga się autorytetu i dyscypliny, docierających do umysłów i niepodzielnie tam panujących" - B. Mussolini, 1932 r.

Cechy faszyzmu

- monolityczny system partyjny

- brak rozdziału pomiędzy dobrem państwa a społeczeństwa

- bezwzględne podporządkowanie jednostki ludzkiej państwu

- podporządkowanie państwu kultury i gospodarki

- całkowita mobilizacja mas w celu realizacji polityki ekspansji