Dodaj do listy

Nauka, oświata i kultura w II Rzeczpospolitej

  Nauka

Po odzyskaniu niepodległości Polska Polska Rzeczpospolita Polska. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim. Powierzchnia 312 685 km2. Liczba ludności 38 641 tys. (2001 r.). Stolica Warszawa. Język urzędowy polski. Jednostka... Czytaj dalej Słownik geograficzny zamierzał odbudować jak najszybciej swoją  państwowość. Jej istotnymi elementami stały się: nauka, kultura o także oświata. Głównymi ośrodkami polskiej nauki tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości były: Uniwersytet Jagielloński, Akademia Umiejętności w Krakowie, lwowski Uniwersytet Jana Kazimierza i Politechnika we Lwowie a także Uniwersytet Warszawski i Politechnika Warszawska. Istotny wkład wniosły w szkolnictwo wyższe takie ośrodki akademickie jak Wilno, Poznań, Lublin i dwie uczelnie specjalistyczne: Akademia Górniczo - Hutnicza w Krakowie i Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.

Na początku lat dwudziestych XX wieku w Polsce było 17 szkół wyższych na których studiowało około 38 tysięcy osób. Natomiast pod koniec lat trzydziestych – już 32 szkoły wyższe, kształcące 50 tysięcy osób, a sławę międzynarodową nauce polskiej przynosiły w głównej mierze ośrodki: warszawski, krakowski i lwowski.

Głównymi przeszkodami, z którymi borykała się polska nauka były ustawiczne trudności finansowej i brak niezbędnego wyposażenia. Niemniej jednak, wybitne sukcesy nauka polska odnosiła w dziedzinach takich jak:

matematyka

  • Zygmunt Zygmunt P. Calderon Życie snem, bohater główny; syn Bazylego, króla Polski. Przed narodzinami Zygmunta Bazyli dowiaduje się z przepowiedni, że jego potomek będzie okrutnym tyranem. Wpada na pomysł uwięzienia... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Janiszewski – założył warszawską szkołę topologii, pisał prace z zakresu topologii płaszczyzny i rozwijał teorię mnogości.
  • Wacław Sierpiński – pracował nad teorią mnogości, teorią liczb i funkcji rzeczywistych (szeregi funkcyjne, różniczkowalność funkcji) oraz nad topologią.
  • Stefan Banach – jeden z twórców analizy funkcjonalnej, autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum pierwszej na świecie książki poświęconej ogólnej teorii przestrzeni liniowo - metrycznych.
  • Hugo Steinhaus – autor prac dotyczących teorii prawdopodobieństwa, teorii gier  i zastosowań matematyki do innych nauk (biologii, medycyny, elektrotechniki, geologii i statystyki), popularyzator matematyki.
  • Stanisław Zaremba - współtwórca polskiej szkoły matematycznej i organizator badań w zakresie równań różniczkowych, eliptycznych i zastosowań matematyki, autor podręczników.
  • Franciszek Franciszek F. Kafka Proces, bohater epizodyczny; STRAŻNICY
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
    Leja – autor prac z teorii funkcji analitycznych i rzeczywistych, autor podręczników akademickich.

logika

  • Jan Łukasiewicz - zajmował się problemami logicznych podstaw rachunku prawdopodobieństwa, odkrył systemy logik wielowartościowych, badał teorie dedukcji.
  • Stanisław Leśniewski - zajmował się badaniem podstaw logiki i matematyki oraz rachunku zdań.

fizyka

  • Stefan Pieńkowski - położył duże zasługi w rozwoju polskiej fizyki, zwłaszcza w zakresie zjawiska fotoluminescencji i zastosowania promieniowania rentgenowskiego.
  • Stanisław Ziemecki - prowadził prace w zakresie optyki i promieniowania kosmicznego.
  • Marian Marian J. London Martin Eden, bohaterka epizodyczna; siostra Edena.
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum
    Mięsowicz – rozwijał prace z zakresu fizyki ciekłych kryształów, promieniowania kosmicznego i fizyki wysokich energii.
  • Czesław Białobrzeski - autor teorii termodynamiki, teorii względności, teorii kwantów, spektrografii, astrofizyki oraz filozofii fizyki.
  • Wojciech Rubinowicz - fizyk teoretyk, autor prac z dziedziny kwantowej teorii promieniowania, teorii dyfrakcji i elektrodynamiki.

geologia

  • Jan Samsonowicz - badacz Gór Świętokrzyskich, odkrył złoża pirytu, hematytu i syderytu w Rudkach koło Nowej Słupi i złoża Lubelskiego Zagłębia Węglowego.

geografia

  • Eugeniusz Eugeniusz S. Mrożek Tango, bohater drugoplanowy; brat babki Eugenii
    Wygląd: Ma strój zaniedbany i zakurzony, na który składa się żakiet-jaskółka, biała koszula z brudnym kołnierzykiem, szorty khaki,...
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
    Romer – stworzył nowoczesną kartografię, zajmował się klimatologią, geomorfologią i metodyką nauczania geografii.

biochemia

  • Józef Mikułowski – Pomorski – autor licznych prac z zakresu chemii rolnej i polityki agrarnej.

medycyna

  • Ludwik Hirszfeld - mikrobiolog, immunolog i serolog, który stworzył podstawy nauki o grupach krwi, odkrył dziedziczenie Dziedziczenie przekazywanie informacji genetycznej z pokolenia na pokolenie. Dziedziczenie odbywa się przez rozdzielanie do komórek potomnych nośnika informacji genetycznej - DNA, w którym jest zapis genetyczny... Czytaj dalej Słownik biologiczny zróżnicowania grupowego krwi oraz wprowadził oznaczenie grup krwi: A, B, AB i O, wprowadził w Polsce oznaczanie czynnika Rh, opracował metodę ratowania niemowląt zagrożonych konfliktem serologicznym oraz odkrył pałeczkę duru rzekomego.
  • Rudolf Weigl – zoolog i bakteriolog, kierował walką z tyfusem, zidentyfikował zarazki duru plamistego i opracował pierwszą skuteczną szczepionkę przeciw tej chorobie.

technika

  • Stefan Bryła - inżynier, pionier spawalnictwa, konstruktor pierwszego w Europie mostu drogowego spawanego i wieżowca Prudential (obecny hotel „Warszawa”  w Warszawie).
  • Aleksander Aleksander Homer Iliada, bohater drugoplanowy; Parys
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
    Wasiutyński - inżynier komunikacji, projektant i budowniczy linii kolejowych.
  • Witold Budryk - specjalista w dziedzinie górnictwa, zajmował się wentylacją kopalń, walką z pożarami podziemnymi, mechaniką górotworu, eksploatacją złóż oraz wzbogacaniem węgla i rud.
  • Czesław Witoszyński - pionier badań aerodynamicznych w Polsce, nazywany „ojcem polskiego lotnictwa”.

nauki historyczne

  • Oswald Balzer - historyk prawa, badacz dziejów ustroju Polski i początków państw słowiańskich.
  • Franciszek Bujak - badacz dziejów gospodarczych i społecznych Polski średniowiecznej, demograf.
  • Jan Rutkowski - współtwórca polskiej historii gospodarczej.
  • Józef Kostrzewski – archeolog i muzeolog, twórca teorii, że przodkami Słowian były plemiona kultury łużyckiej, odkrywca osady w Biskupinie.

socjologia.

  • Florian Znaniecki – autor tezy, że socjolog powinien patrzeć na rzeczywistość „oczyma jej uczestników”, a nie „absolutnego obserwatora”.

ekonomia

  • Adam Krzyżanowski – autor teorii ekonomii i zagadnienia pieniądza.
  • Edward Taylor - zajmował się inflacją i problemami podziału dochodu narodowego.
  • Ludwik Landau - statystyk.
  • Oskar Oskar A. Lindgren Rasmus i Włóczęga, bohater główny i tytułowy; włóczęga, zwany Rajskim Oskarem.
    Wygląd: Wysoki, barczysty mężczyzna o okrągłej, dawno niegolonej twarzy, na której często...
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum
    Lange – autor teorii ekonomicznej socjalizmu.

filozofia

  • Władysław Tatarkiewicz – autor m.in. „Historii filozofii”.
  • Kazimierz Twardowski
  • Tadeusz Tadeusz T. Borowski Opowiadania, bohater główny i narrator
    Wygląd: młody chłopak, niewiele wiadomo o jego wyglądzie, bo to on jest narratorem opowiadań
    Życiorys: W Pożegnaniu z Marią jest to...
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
    Kotarbiński
  • Roman Ingarden.
Oświata

Państwo polskie po długotrwałej niewoli odziedziczyło katastrofalny stan oświaty. Według spisu ludności z roku 1921, w Polsce było 33,1 % analfabetów (najwięcej w byłym zaborze rosyjskim, gdzie przed wojną przymus szkolny w ogóle nie obowiązywał). Duże spustoszenie w mentalności poczyniła też prowadzona dotąd  przez zaborców polityka wynaradawiania narodu polskiego. Głównym zadaniem po odzyskaniu niepodległości stało się więc ujednolicenie w Polsce systemu szkolnego. Proces ten trwał do roku 1922  i realizowany był przez Ogólnopolski Zjazd Nauczycielski, który przeszedł do historii pod nazwą Sejmu Nauczycielskiego, uchwaliwszy: jednolitą i bezpłatną szkołę powszechną, wprowadzenie 7-letniego obowiązku szkolnego i powiązanie ze sobą wszystkich szczebli szkolnictwa, co miało otwierać drogę do wykształcenia wyższego bez względu na pochodzenie, stan majątkowy i typ ukończonej szkoły średniej. Uchwały Sejmu nigdy nie zostały niestety w pełni zrealizowane, ale 7 II 1919 wydano dekret Dekret akt prawny o mocy ustawy, wydany nie przez parlament, lecz przez inny uprawniony do tego organ władzy, najczęściej organ władzy wykonawczej.
Czytaj dalej Słownik historyczny
„O obowiązku szkolnym”, wprowadzający obowiązkową 7-letnią szkołę powszechną dla wszystkich dzieci Dzieci Z. Nałkowska Medaliony - Dorośli i dzieci w Oświęcimiu, bohaterowie autentyczni; dzieci przybywające do Oświęcimia nie miały wielkich szans przetrwania. Mniejsze i słabsze natychmiast kierowano... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum od 7 do 14 roku życia. Szkoła ta miała być bezpłatna.

W polskim szkolnictwie powszechnym tuż po odzyskaniu niepodległości sytuacja była zróżnicowana: nauczaniem początkowym było objętych 86,3% dzieci na Śląsku, 76% w Galicji, 66,2% w województwach centralnych i 34,7% na wschodzie kraju. Dysproporcje te należało wyrównać.

W szkolnictwie średnim utrzymano 8-klasowe gimnazjum, w którym wyodrębniano  2 stopnie — pierwsze 3 klasy o charakterze ogólnokształcącym oraz częściowo ukierunkowane klasy wyższe. Matura gimnazjalna otwierała drogę do studiów wyższych, a do gimnazjum przyjmowano na podstawie egzaminu po 5-u klasach szkoły powszechnej. Nauczanie domowe zostało równouprawnione z nauczaniem publicznym i zezwolono na otwieranie prywatnych gimnazjów.

Poważniejszą przebudowę ustroju szkolnego przeprowadzono na mocy ustawy z 1932 roku, uchwalonej z inicjatywy ministra Jędrzejewicza. Reforma ta (zwana często „jędrzejewiczowską”) utrzymała 7-letni obowiązek szkolny w zakresie szkoły powszechnej, ale zachowała zróżnicowanie organizacyjne. i programowe tych szkół, sankcjonując różnice w poziomie wykształcenia już na pierwszym, obowiązkowym szczeblu nauczania. Wstęp do gimnazjum (na podstawie egzaminu) dawało ukończenie szóstej klasy szkoły powszechnej. Klasa 7 przeznaczona była dla tych, którzy nie zamierzali kształcić się dalej. Gimnazjum nadano jednolity program ogólnokształcący, a do studiów wyższych przygotowywały 2-letnie licea o programie ukierunkowanym (humanistycznym, matematyczno - fizycznym, przyrodniczym, albo klasycznym). Reforma ta więc, (ograniczając nadmiernie dotąd eksponowane przedmioty klasyczne i humanistyczne, a rozbudowując  nauki przyrodnicze  i ścisłe) przyniosła niewątpliwy postęp. Ustawa podniosła też rangę szkolnictwa zawodowego. Jednak trudności finansowe, niedobór nauczycieli i braki lokalowe nadal powodowały, że znaczna liczba nie wypełniała obowiązku szkolnego. Dla młodzieży pracującej wprowadzono obowiązek dokształcania się w 3-letnich szkołach powszechnych. Reforma jędrzejewiczowska zniosła też dawne 5-letnie seminaria nauczycielskie. Ich miejsce zajęły 3-letnie licea pedagogiczne.

15 III 1933 odrębna ustawa o szkołach wyższych ograniczyła ich autonomię, zwiększając uprawnienia ministerstwa, które zyskało prawo tworzenia i likwidowania katedr oraz wydziałów i zatwierdzania rektorów. Wzmocniono tez władzę rektora i ograniczono pozycję senatów akademickich.

W programach wychowawczych dominował kierunek propagowany przez pedagogów związanych z Narodową Demokracją - w wychowaniu kładziono nacisk na patriotyzm, wierność tradycji  i religijność. Po przewrocie majowym (1926) położono też nacisk na poszanowanie państwa, oddanie dla jego rozwoju i na poczucie odpowiedzialności obywatelskiej niezależnie od przynależności do grup narodowych.

W okresie międzywojennym dynamicznie rozwijał się ruch nauczycielski - działały liczne związki i stowarzyszenia (Związek Nauczycielstwa Polskiego, Towarzystwo Nauczycieli Szkół Średnich, oraz Towarzystwo Oświaty Demokratycznej „Nowe Tory”).

Na okres dwudziestolecia międzywojennego przypada też rozwój oświaty dla dorosłych oraz instytucji kształcących w tej dziedzinie profesjonalne kadry nauczycielskie.

  Kultura

Oddziaływanie tradycyjnych czynników kulturowych – szkoły i prasy, wzmocnionych pojawieniem się filmu i radia, ułatwiało przenikanie wzorów miejskiej kultury masowej do coraz szerszych kręgów polskiej ludności. W dwudziestoleciu międzywojenne nastąpił więc proces cofania się tradycyjnej kultury ludowej.

Powstanie własnego suwerennego państwa wpłynęło pozytywnie na rozwój życia kulturalnego oraz na jego demokratyzację i upowszechnienie. Sprzyjał temu rozwój czytelnictwa książek i różnego rodzaju periodyków oraz gazet codziennych. Na przestrzeni lat dwudziestolecia międzywojennego liczba czytelników prasy codziennej wzrosła co najmniej dwukrotnie. W latach dwudziestych powstał Związek Zawodowy Literatów Polskich. Kształtowały się też inne ugrupowania artystyczne o zróżnicowanych założeniach programowych. W literaturze wyróżnili się „Skamandryci” (J. Tuwim, J. Lechoń, A. Słonimski, K. Wierzyński, J. Iwaszkiewicz) i „ekspresjoniści” (S. Przybyszewski,  K.H. Rostworowski, T. Miciński). Wkrótce pojawili się też „futuryści” (T. Czyżewski, B. Jasieński, A. Stern, A. Wat), a z urzeczenia cywilizacją wyrosła Awangarda Krakowska (T. Peiper, J. Brzękowski, J. Kurek, J. Przyboś). Lata międzywojenne, to także czas twórczości W. Gombrowicza,  S.I. Witkiewicza, K. Irzykowskiego i Boya-Żeleńskiego oraz nasilania się lęków egzystencjalnych. Poezja oscylowała często między bezpośrednim protestem społecznym, katastrofizmem, drwiną i groteską oraz liryką „prostych wzruszeń”.