Dodaj do listy

Dzieje ustrojowe państwa polskiego w latach 1921-1939.

Przedmiotem poniższej pracy będzie próba omówienia ustroju państwa polskiego w dobie od 1921 do 1939 roku. Jak nietrudno jest się domyślić, ramy czasowe w niniejszym omówieniu, wyznaczają dwie polskie konstytucje międzywojenne, a mianowicie Konstytucja Marcowa z roku 1921, oraz Konstytucja Kwietniowa z roku 1935.

Aby w sposób precyzyjny opisać dokonujące się w polskim ustroju, we wspomnianym okresie, zmiany, należy przybliżyć sobie znaczenie kilku fundamentalnych pojęć prawodawczo-politycznych.

Zacznijmy od republiki. Republika jest taką formą ustrojową, na straży której stoi tzw. organ Organ narząd - część organizmu wielokomórkowego mająca określoną formę, zbudowana z tkanki jednego rodzaju lub z różnych tkanek, występująca w określonym miejscu i pełniąca określone funkcje.... Czytaj dalej Słownik biologiczny kolegialny (najczęściej konkretna osoba, na przykład prezydent). Tę najwyższą władzę kolegialną, powołuje się w toku wyborów, mogących przybierać formę pośrednią lub bezpośrednią. Ustrój republikański jest jednym z najstarszych w dziejach świata.

Rządy republikańskie znali już bowiem, antyczni demokraci z Aten oraz starożytni Rzymianie. W średniowieczu republikę wprowadzono w wielu miastach włoskich. W dobie nowożytnej, z nastaniem roku 1787, ustrój republikański ustanowiono w Stanach Zjednoczonych, a w roku 1792, we Francji. W XIX stuleciu, rządy republikańskie stały się popularne na ziemiach Ameryki Łacińskiej. W XX wieku, rządy republikanów objęły z kolei, nie tylko kontynent europejski, ale także azjatycki oraz afrykański.

Kolejnym, istotnym w kontekście niniejszej pracy, jest pojęcie konstytucji. Otóż, mianem konstytucji, nazywa się ustawę zasadniczą, posiadającą najwyższą moc prawną. W konstytucji określa się fundamenty ustrojowe funkcjonowania państwa, sposób zorganizowania poszczególnych instytucji oraz ciał państwowych, jak również prawa i obowiązki pojedynczego obywatela. Ustawa zasadnicza jest najwyższym i najważniejszym aktem prawnym w państwie, a tym samym, wszelkie pozostałe ustawy, spełniają w stosunku do niej jedynie funkcję podrzędną oraz zależną. Ustawy przyjmowane w państwie nie powinny i nie mogą pozostawać w sprzeczności do konstytucji, powinny także precyzować oraz uzupełniać merytoryczne rozstrzygnięcia konstytucyjne. W roku 1787, w Stanach Zjednoczonych, uchwalona została pierwsza światowa ustawa zasadnicza. Kolejną, w roku 1791, opracowali Polacy. Po dziś dzień jest ona znana pod nazwą Konstytucji 3 Maja.

I wreszcie, ostatni termin, a mianowicie sanacja. Mianem sanacji, określa się charakterystyczną formę rządów, sprawowanych w Polsce lat 1926-1939. Początek ładu sanacyjnego wyznacza dokonany przez zwolenników Józefa Piłsudskiego w roku 1926, przewrót majowy, wieńczy go natomiast wybuch II wojny światowej, a więc agresja Niemiec hitlerowskich na Polskę. Meritum dokonanych wówczas zmian, sprowadzało się do wprowadzenia nowej ustawy zasadniczej (Konstytucji Kwietniowej), a tym samym do ograniczenia roli parlamentu, oraz wzmocnienia kompetencji prezydenta oraz rady ministrów w kraju.

17 marca 1921 roku, przewagą 12 głosów powojenny Sejm Ustawodawczy uchwalił Konstytucję Marcową. Zasady ustawy zasadniczej oparto wówczas na trzech, fundamentalnych założeniach. Po pierwsze, powojenne państwo polskie miało mieć charakter burżuazyjno-demokratyczny. Po drugie, Konstytucja Marcowa gwarantowała wprowadzenie w kraju ustroju republikańskiego. I po trzecie, społeczeństwo uzyskało prawo zwierzchności na państwem oraz jego działaniami.

Z kolei, czternaście lat później, 23 marca 1935 roku, naruszając ustalenia Konstytucji Marcowej, posłowie sanacyjni uchwalili kolejną ustawę zasadniczą. Pomimo złamania prawa (podczas głosowania konstytucji nieobecni byli posłowie opozycyjni, nie istniało więc wymagane w takich przypadkach parlamentarne quorum), prezydent podpisał ustawę zasadniczą w dniu 23 kwietnia 1935 roku.

O ile Konstytucja Marcowa czerpie swoją nazwę od daty jej przyjęcia (uchwalenia) przez parlament, tak Konstytucja Kwietniowa od daty podpisania jej przez prezydenta państwa.

W latach 1921-1939, zmiany ustrojowe w międzywojennej Polsce były niezwykle widoczne. Podyktowały jakie takie wydarzenia jak:

  1. przyjęcie Konstytucji Marcowej
  2. dokonanie zamachu państwowego przez Piłsudczyków w maju 1926 roku
  3. uchwalenie tzw. Noweli Sierpniowej (poprzedzającej Konstytucję Kwietniową)
  4. przyjęcie Konstytucji Kwietniowej.

Zanim z dniem 17 marca 1921, roku Sejm Ustawodawczy przyjął Konstytucję Marcową, w powojennej Polsce obowiązywała tzw. Mała Konstytucja. Zgodnie z jej brzmieniem, najbardziej uprzywilejowanym organem państwa był Sejmu Ustawodawczy (bez ustalonej odgórnie długości odbywania kadencji). O wiele mniejszy zakres władzy, przypadał w kraju Naczelnikowi Państwa. Naczelnik, podobnie jak gabinet rady ministrów, ponosił odpowiedzialność przed parlamentarną izbą.

Czas obowiązywania Małej Konstytucji (a więc lata 1919-1921), był wypełniony walkami o ziemie oraz o przebieg powojennych granic państwa polskiego. Dla odradzającego się kraju, priorytetem było nadanie mu odpowiedniego kształtu, oraz włączenie w jego struktury ziem niegdyś polskich, zamieszkiwanych przez społeczność w większości narodowości polskiej. Nie oznacza to jednak, że politycy nie podejmowali działań, zmierzających do nadania nowopowstałemu państwu odpowiednich zrębów ustrojowych. Na bazie podejmowanych w tym względzie prac, narodziła się Konstytucja Marcowa.

Konstytucję z marca 1921 roku oparto na klasycznym trójpodziale władzy, przy jednoczesnym uprzywilejowaniu władzy ustawodawczej, kosztem władzy wykonawczej. Zgodnie z literą ustawy, izby poselska oraz senacka tworzyły organ zwany Zgromadzeniem Ustawodawczym, od którego zależał z kolei, tak prezydent, jak i rząd. To samo Zgromadzenie Narodowe dokonywało wyboru głowy państwa na 7-letnią kadencję. Prezydentowi nie przydano ani prawa veta w stosunku do projektów ustaw sejmowych, ani nie poddano jego kontroli prac rządowych. Do kompetencji głowy państwa należało: mianowanie oraz odwoływanie prezesa rady ministrów, jak również desygnowanie kandydatów na wysokie godności cywilne oraz wojskowe w kraju. Prezydent nadzorował także polskie siły zbrojne.

Konstytucja Marcowa stanowiła, że członków izby poselskiej oraz senackiej powołuje się na podstawie pięcioprzymiotnikowych wyborów. Kadencja parlamentu trwała 5 lat. Gdyby prezydent chciał rozwiązać Sejm, musiał pozyskać na to zgodę 3/5 (a więc kwalifikowanej większości) przedstawicieli izby senackiej.

Marcowa ustawa zasadnicza wprowadzała zasadę niezawisłości sędziowskiej oraz gwarantowała prawa mniejszości narodowych, zamieszkujących ziemie polskie. Poza tym, wszyscy obywatele państwa mieli zagwarantowane takie wolności jak: wolność słowa, prasy, wyznania oraz sumienia. Wszyscy też mieszkańcy kraju byli wobec siebie równi, niezależnie od tego jakiej byli rasy, narodowości, pochodzenia, czy religii. Konstytucja Marcowa za naturalne uznawała prawo jednostki do posiadania własności prywatnej. Gwarantowała także bezpłatne oraz obowiązkowe nauczanie obywateli na szczeblu podstawowym.

Ograniczenie kompetencji prezydenckich na rzecz parlamentarnych, nie było przypadkowe. Otóż, prawicowi posłowie Sejmu Ustawodawczego, będąc przekonanymi, że głową państwa zostanie Józef Piłsudski, świadomie przesunęli punkt ciężkości rządów w kraju, z władzy prezydenckiej na sejmową.

Sytuacja polityczna w kraju radykalizowała się jednak, doprowadzając w dniach 12-14 maja 1926 roku, do przewrotu, inspirowanego przez Piłsudskiego oraz jego zwolenników. W konsekwencji zamachu, stanowiska szefa rządu pozbawiono Wincentego Witosa, zaś godności prezydenckiej Stanisława Wojciechowskiego. W dniu 15 maja 1926 roku, powołany został gabinet Kazimierza Bartla, którego pierwszorzędnym zadaniem było doprowadzenie do przeprowadzenia wyborów głowy państwa.

W dniu 31 maja 1926 roku, Zgromadzenie Narodowe zaproponowało dwie kandydatury na urząd prezydencki w kraju. Kandydatem prawicowej Narodowej Demokracji był wojewoda Wojewoda A. Malczewski Maria, bohater epizodyczny; ojciec Wacława, człowiek okrutny, bezwzględny. Dumny, pyszny magnat, nie znoszący sprzeciwu, dla wyegzekwowania własnej woli nie waha się zabić żony jedynego... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum poznański, niejaki hrabia Hrabia A. Mickiewicz Pan Tadeusz, bohater trzecioplanowy; młody panicz, ostatni z rodu Horeszków, chociaż po kądzieli (w linii żeńskiej), kawaler. Posiada dość spory majątek, stać go na zagraniczne... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Adolf Adolf A. Mickiewicz III cz. Dziadów, bohater epizodyczny; jeden z więźniów w sc. 1; informuje kolegów, że dzięki życzliwemu kapralowi mogą się spotkać w dzień Wigilii. Podczas spotkania wspomina kolegę,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Bniński, z kolei, z ramienia lewicy zgłoszono Józefa Piłsudskiego. Za nominacją Adolfa Bnińskiego opowiedziało się 193 członków Zgromadzenia, za Piłsudskim - 292. Tym samym, przewrót majowy prawnie usankcjonowano. Niemniej jednak, Piłsudski zdając sobie sprawę z ograniczeń, jakie na urząd prezydenta nakładała Konstytucja Marcowa, stanowiska głowy państwa nie przyjął, proponując jego powierzenie w ręce profesora Ignacego Mościckiego. Decyzja Piłsudskiego wywołała zdziwienie nawet u jego najbliższych współpracowników. Zastanawiano się dlaczego Naczelnik proponuje na urząd prezydenta państwa, osobę mało znaną, politycznie niedoświadczoną. Odpowiedź była bardzo prosta. Z jednej strony, Mościcki miał autorytet, cieszył się szacunkiem w naukowych kołach, z drugiej jednak strony, jako urzędnik państwowy fantastycznie nadawał się do sterowania oraz manipulowania. 1 czerwca 1926 roku Ignacy Mościcki został prezydentem państwa polskiego. Nie na długo jednak.

Dokonany przez Piłsudskiego zamach majowy, znalazł popleczników wśród działaczy lewicowych (a więc PPS, PSL Wyzwolenie czy Komunistycznej Partii Polski). Szczerze wierzyli oni, że nowa władza przyczyni się do polepszenia sytuacji gospodarczej w państwie, oraz wzmocni jego kondycję społeczno-polityczną.

Niemniej jednak, dla samych Piłsudczyków zagadnieniem fundamentalnym, wymagającym natychmiastowego działania, było zwiększenie kompetencji prezydenckich kosztem uprawnień parlamentarnych (sejmowych). Należało wzmocnić władzę wykonawczą, a osłabić ustawodawczą. W tym celu opracowano projekt tzw. Noweli Sierpniowej, poparty przez prawicę, chłopskie centrum, a odrzucony przez PPS oraz mniejszości narodowe. Zgodnie z brzmieniem Noweli prezydent miał prawo rozwiązania Sejmu oraz Senatu, mógł także wydawać rozporządzenia posiadające moc ustawy (ale tyko w okresie pomiędzy kolejnymi sesjami parlamentu, oraz na fundamencie stosownych pełnomocnictw). W Noweli Sierpniowej dopracowano także przepisy, określające tryb oraz czas przygotowania oraz przyjęcia w kraju ustawy budżetowej. Budżet należało więc przedłożyć parlamentowi nie później niż na pięć miesięcy przed końcem upływającego roku. Ostatnią bardzo istotną regulacją Noweli, było stwierdzenie, że zgłoszone na danym posiedzeniu sejmowym votum nieufności wobec gabinetu rządowego, może być głosowane dopiero w toku kolejnej, następnej sesji.

Wreszcie w dniu 23 kwietnia 1935 roku, prezydent podpisał kolejną, kwietniową ustawę zasadniczą.

Zgodnie z wcześniejszymi zapowiedziami oraz staraniami obozu sanacyjnego, Konstytucja Kwietniowa, zwiększała uprawnienia władzy wykonawczej, kosztem prerogatyw władzy ustawodawczej. Przepisy ustawy zasadniczej, powierzały prezentowi nadzór nad takimi instytucjami państwowymi jak: rząd, Sejm, oraz siły zbrojne. W Konstytucji Kwietniowej jasno zapisano, że prezydent jest odpowiedzialny jedynie przed Bogiem i historią. Stwierdzenie to podkreślało dobitnie, jak bardzo władza głowy państwa miała być jednolita, niepodzielna i autorytarna. Na marginesie, prezydenta miało wybierać 80-osobowe ciało elektorskie, pochodzące z wyborów w parlamencie, bądź z referendum Referendum powszechne głosowanie w ważnej sprawie dotyczącej państwa lub jego obywateli. Biorą w nim udział wszyscy obywatele posiadający czynne prawa wyborcze. Umożliwia bezpośrednie wypowiedzenia się... Czytaj dalej Słownik historyczny narodowego.

Konstytucja Kwietniowa wyposażyła prezydenta w następujące prerogatywy, tj. osobiste uprawnienia: głowa państwa miała prawo wskazywania kandydata na swego następcę, miała prawo mianowania oraz usuwania premiera, prezesów Sądu Najwyższego oraz Najwyższej Izby Kontroli, wodza naczelnego, Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Prezydent mógł także desygnować 1/3 członków izby senackiej, decydować o obsadzie Trybunału Stanu, oraz o rozwiązaniu Sejmu i Senatu przed upływem ich kadencji. Głowie państwa przysługiwało także prawo wydawania dekretów prezydenckich (tak w sesji sejmowej, jak i poza nią).

Rozszerzeniu uległy także kompetencje rządowe. Radę ministrów w istocie uniezależniono do Sejmu, choć utrzymano nad nią nadzór izby sejmowej parlamentarnej. W brzmieniu Konstytucji Kwietniowej, zyskiwał nie tylko prezydent, rząd, ale także Senat. Do jego kompetencji należało: zatwierdzanie uchwał sejmowych, współdecydowanie o odpowiedzialności rady ministrów, wnoszenie poprawek do projektów sejmowych. W sytuacji gdyby na urzędzie prezydenckim nastąpił wakat, głową państwa zostawał marszałek Senatu, a nie jak dotąd marszałek Sejmu.

Uchwalenie oraz podpisanie przez prezydenta kwietniowej ustawy zasadniczej było ostatecznym krokiem, stwierdzającym istnienie w kraju ustroju autorytarnego, którego wyrazicielem był w pierwszej kolejności prezydent państwa. Nad treścią Konstytucji Kwietniowej pracowali przede wszystkim: Józef Piłsudski, Walery Walery J. U. Niemcewicz Powrót posła, bohater główny i tytułowy; syn Podkomorstwa, poseł na sejm, przedstawiciel obozu reform
Wygląd: przystojny młodzieniec, nosi się po szlachecku
Życiorys:...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Sławek oraz Kazimierz Świtalski.

Reasumując. W ciągu zaledwie czternastu lat, ustrój powojennego państwa polskiego zmienił się z demokratycznego na autorytarny. Nie można powiedzieć, że stało się tak na skutek polityki roszczeniowej jednej osoby (w tym przypadku Piłsudskiego). Za ustrojowe zmiany w bardzo dużym stopniu odpowiadała: niemoc ówczesnego aparatu rządzącego oraz biurokratycznego, słabość oraz brak doświadczenia politycznego elity partyjnej oraz sprawującej władzę, jak również nienajlepsza sytuacja gospodarcza oraz międzynarodowa Polski w dwudziestoleciu międzywojennym.