Dodaj do listy

ŚWIAT W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM

DZIAŁANIA WOJENNE ROKU 1916:

1).FRONT ZACHODNI:

  • II-VI.- bitwa pod Verdun, Niemcy chcieli wykrwawić armię francuską, która właściwie nie posiadała rezerw, Francuzi nie dali się jednak wciągnąć w ten plan i nie rzucono tam głównych rezerw.
  • 31.V.- bitwa jutlandzka pomiędzy flotą brytyjską i niemiecką właściwie nierozstrzygnięta
  • VI.-k.X.- bitwa nad Sommą, Ententa Ententa trójporozumienie
    Czytaj dalej Słownik historyczny
    po raz pierwszy użyła czołgów, nie udało się jednak odnieść zwycięstwa nad Niemcami, a jedynie zadać im znaczne straty

2).FRONT WSCHODNI:

  • VI.-początek ofensywy Brusiłowa, Rosjanie zajęli Łuck, Bukowinę,

k.VII.- drugie uderzenie Rosjan w Galicji Wschodniej zatrzymane w połowie VIII.

3).FRONT POŁUDNIOWY:

  • k.VIII.- przystąpienie Rumunii do wojny po stronie państw Ententy.

Rumuńska akcja Akcja papier wartościowy będący dowodem udziału jego właściciela w spółce akcyjnej. Posiadanie akcji upoważnia właściciela do głosowania na zebraniach akcjonariuszy oraz do uzyskiwania dywidendy,... Czytaj dalej Słownik geograficzny zajęcia Siedmiogrodu.

Atak niemiecko-austriacki, wyparcie Rumunów z Siedmiogrodu, wkroczenie Państw Centralnych do Rumunii.

XII.1917 r.- rozejm Rumunii z Państwami Centralnymi.

DZIAŁANIA WOJENNE ROKU 1917:

1). 1.II. - rozpoczęcie przez Niemcy nieograniczonej wojny podmorskiej, niemieckie łodzie podwodne od tego momentu miały zatapiać wszystkie okręty na wodach okalających Wyspy Brytyjskie, Francję i Włochy. Niemcy mieli atakować przede wszystkim okręty handlowe, zatapiane miały być także okręty państw neutralnych, w ten sposób chciano pokonać Anglię.

6.IV. - przystąpienie USA do wojny po stronie Ententy. USA na początku wojny ogłosiły neutralność, zaangażowaniu w wojnę przeciwna była też amerykańska opinia publiczna. Sytuacja zmieniła się na skutek ogłoszenia przez Niemcy nieograniczonej wojny podmorskiej, ponieważ okręty nie wypływały z portów, gdzie zalegały ogromne ilości towarów. Sytuację zaognił tzw. telegram Zimmermana przechwycony przez Amerykanów, w którym Niemcy proponowali sojusz Meksykowi w razie niezachowania przez USA neutralności. To stało się iskrą, która spowodowała wypowiedzenie wojny Niemcom a następnie Austro-Węgrom.

2).FRONT ZACHODNI:

  • IV.- nieudana ofensywa Nivelle'a.

Naczelnym wodzem armii francuskiej-gen. Petain, koncepcja Petain'a: unikanie i odwlekanie większych działań wojennych do 1918 r., a więc do przybycia do Europy amerykańskich wojsk lądowych.

  • X.- ofensywa austriacka na froncie włoskim, przełamanie frontu pod Caporetto.

3).FRONT WSCHODNI:

  • W lutym 1917 roku w Rosji doszło do tzw. rewolucji lutowej, obalono carat, władze przejął Rząd Tymczasowy księcia Lwowa. W Rosji zapanowała dwuwładza, ponieważ w Piotrorgrodzie powstała Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. Do kraju ze Szwajcarii powrócił Lenin, który w tzw. "tezach kwietniowych" przedstawił program partii bolszewickiej.
  • VII. ofensywa Kiereńskiego na froncie galicyjskim.

Kontrofensywa austriacko-niemiecka, wyparcie Rosjan z Galicji i Bukowiny, na Północy-Niemcy przeszli Dźwinę i zajęli Rygę,

  • W październiku 1917 roku, z Finlandii do Piotrogrodu powrócił stojący na czele ruchu bolszewickiego Lenin, doszło do wybuchu powstania skierowanego przeciwko Rządowi Tymczasowemu tzw. rewolucji październikowej. Akcja rozwijała się pomyślnie dla bolszewików, którzy zajęli główne punkty Piotrogrodu - poczty, dworce, banki, a także Pałac Zimowy. Członkowie Rządu Tymczasowego zostali aresztowani i osadzeni w twierdzy, a Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich wezwała chłopów i robotników do poparcia rewolucji. II Wszechrosyjski Zjazd Rad przyjął odezwę Lenina "Do robotników, żołnierzy i chłopów", w której ogłoszono zwycięstwo rewolucji i przejęcie władzy przez Zjazd. Uchwalono "Dekret o pokoju" mający wyprowadzić Rosję z wojny, "Dekret o ziemi" oraz dekret Dekret akt prawny o mocy ustawy, wydany nie przez parlament, lecz przez inny uprawniony do tego organ władzy, najczęściej organ władzy wykonawczej.
    Czytaj dalej Słownik historyczny
    dotyczący utworzenia robotniczo-chłopskiego rządu tzw. Rady Komisarzy Ludowych na czele z Leninem.
  • XII.- rozejm na froncie wschodnim,
  • 3.III.1918 r.-pokój brzeski między Rosją a Niemcami, Austro-Węgrami, Turcją i Bułgarią. Postanowienia:
  • Zrzeczenie się przez Rosję okupowanej Litwy, części Łotwy, Estonii, Białorusi, Królestwa Polskiego.
  • Ukraina i Finlandia Finlandia Republika Finlandii. Członek Unii Europejskiej (od 1995 r.). Państwo położone w północnej Europie nad zatokami: Botnicką i Fińską (Morze Bałtyckie). Powierzchnia 338 100 km2. Liczba ludności... Czytaj dalej Słownik geograficzny formalnie miały stać się niezależne.
  • Demobilizacja armii i floty rosyjskiej.

DZIAŁANIA WOJENNE ROKU 1918:

1). FRONT ZACHODNI:

  • III.-pierwsza ofensywa niemiecka, przełamanie frontu, dotarcie Niemców do Amiens,
  • IV.-druga ofensywa niemiecka we Flandrii,
  • V.-trzecia ofensywa niemiecka, dotarcie Niemców nad Marnę,
  • 15.VII-czwarta, przegrana i ostatnia ofensywa niemiecka w I wojnie światowej= druga bitwa nad Marną,
  • 8.VIII-bitwa nad Sommą, klęska Niemiec,
  • 3.XI.-podpisanie zawieszenia broni przez Austro-Węgry,
  • 11.XI.- podpisanie rozejmu przez Niemcy w lasach Compiegne,

2). FRONT POŁUDNIOWY:

  • IX.-zawarcie rozejmu z Bułgarią,
  • X.-zawarcie rozejmu z Turcją.

I wojna światowa spowodowała ogromne zniszczenia, doprowadziła do śmierci około 10 milionów żołnierzy, kolejne 22 miliony zostało rannych, zwłaszcza dotkliwe straty poniesiono w czasie bitew pod Verdun, nad Marną i Sommą. W czasie działań wojennych zastosowano nowe rodzaje broni - czołgi, granaty, karabiny, samoloty, łodzie podwodne, a także gazy bojowe. Po zakończeniu wojny pojawiło się duże bezrobocie Bezrobocie gospodarcze zjawisko braku pracy dla osób zdolnych do pracy i jej poszukujących. Skalę bezrobocia określa stopa bezrobocia będąca porównaniem liczby osób zarejestrowanych jako bezrobotni do ogólnej liczby... Czytaj dalej Słownik geograficzny oraz problemy z przestawieniem gospodarki na produkcję pokojową, zwiększyło się zadłużenie poszczególnych państw, doszło do zniszczenia licznych zabytków i dzieł sztuki, zdewastowano ziemie uprawne. Rezultatem wojny było też pojawienie się w Rosji i Niemczech nastrojów rewolucyjnych, a także powstanie nowych państw. W okresie międzywojennym narodziły się ruch faszystowski i komunizm.

W styczniu 1919 roku obrady w Paryżu rozpoczęła konferencja pokojowa. Do stołu obrad nie zaproszono Niemiec. Delegacje państw podzielono na cztery Cztery Liczba cztery symbolizuje wszechświat materialny, cztery pory roku, cztery strony świata, cztery kwadry księżyca, cztery wiatry, cztery wieki ludzkości, cztery rzeki Hadesu, cztery konie Apokalipsy,... Czytaj dalej Słownik symboli literackich grupy w zależności od ich ważności. Do grupy państw o interesach ogólnych zaliczono USA, Francję, Wielką Brytanię, Włochy i Japonię. Delegacje tych państw mogły uczestniczyć we wszystkich pracach konferencji. Polska została zaliczona do państw o interesach lokalnych, których delegacje brały udział jedynie w posiedzeniach dotyczących ich bezpośrednich interesów. Zasadnicze decyzje podejmowała Rada Dziesięciu, gdzie główną rolę odgrywał przedstawiciel Francji Georges Clemenceau, Wielkiej Brytanii - Loyd George i USA- Thomas Woodrow Wilson. Anglia, której zasadniczym celem było maksymalne osłabienie pozycji Niemiec, cel ten osiągnęła już w trakcie wojny, dlatego w czasie konferencji nie popierała dalszego osłabiania Niemiec. Obawiała się destabilizacji porządku europejskiego, nastrojów rewolucyjnych oraz wzmocnienia Francji. Francja z kolei chciała właśnie osłabienia militarnego i gospodarczego Niemiec oraz utworzenia silnego państwa polskiego, by Niemcy miały silnych sąsiadów z obydwu stron. USA popierały demokrację a przeciwne były dyktaturom i rządom monarchicznym. Zgodnie z zasadą samostanowienia narodów, USA wsparły dążenia niepodległościowe narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Z inicjatywy Wilsona powstała Liga Narodów mająca strzec pokoju i bezpieczeństwa w powojennym świecie. W czerwcu 1919 roku podpisano w Wersalu traktat pokojowy z Niemcami. Obciążono je odpowiedzialnością za wywołanie I wojny światowej. Niemcy straciły na rzecz Francji Alzację i Lotaryngię, nad Zagłębiem Saary przez piętnaście lat międzynarodowy zarząd sprawować miała Liga Narodów, po czym odbyć się miał plebiscyt, zaś tamtejsze kopalnie przeszły na własność Francji. Lewy brzeg Renu miał podlegać okupacji przez piętnaście lat, a w pasie 50-kilometrowym na wschód od rzeki zakazano Niemcom wznoszenia fortyfikacji. Okupacja Moguncji miała trwać 5 lat, Kolonii - 10 lat a Koblencji - 15 lat. Okręg Eupen i Malmeda na skutek plebiscytu mającego miejsce w 1920 roku został przyłączony do Belgii. Plebiscyt z 1919 roku przywrócił Szlezwik-Holsztyn Danii. Na rzecz Polski traciły Niemcy Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie, o przyszłości Warmii i Mazur oraz Górnego Śląska zadecydować miały plebiscyty. Gdańskowi nadano status wolnego miasta, włączono go w system celny Polski, która miała też reprezentować jego interesy na arenie międzynarodowej. Niemcy musiały uznać niepodległość Polski, Czechosłowacji Austrii oraz zrzec się kolonii. Wojsko niemieckie miało zostać ograniczone do poziomu 100 tysięcy żołnierzy, zniesiono powszechną służbę wojskową, sztab generalny, większość nadgranicznych umocnień, zakazano posiadania samolotów bojowych, ograniczono wielkość floty wojennej. Komisja odszkodowawcza miała określić wysokość reparacji. Niemcy miały zapłacić państwom poszkodowanym 222 mld marek w złocie w ciągu 42 lat. W 1922 roku na konferencji w Londynie kwotę reparacji określono na 132 miliardy, roczna spłata miała wynosić 3 miliardy marek, a całość uregulowana miała zostać w roku 1966. Kwota odszkodowania była dla niemieckiego budżetu niesamowicie wielkim obciążeniem, dlatego też stopniowo ją obniżano (plan Younga w 1929 roku). W 1932 roku natomiast konferencja w Lozannie zupełnie zwolniła Niemcy z płacenia reparacji. W sumie Niemcy zapłacili jedynie 32 mld. marek USA na pokrycie długów, natomiast państwa europejskie nie otrzymały nic.

Z Austrią traktat pokojowy podpisano w Saint-Germain we wrześniu 1919 roku. Przewidywał on rozbrojenie Austrii i zapłatę przez nią reparacji wojennych. Na rzecz nowopowstałej Czechosłowacji utraciła Czechy, Morawy część Śląska, Jugosławii oddawała większość Bośni i Hercegowiny oraz Dalmacji, Rumunii- Bukowinę, Włochom - Południowy Tyrol, a Polsce - część Śląska Cieszyńskiego i Galicję. W listopadzie 1919 roku w Neuilly układ pokojowy podpisała Bułgaria. Podobnie jak w przypadku Austrii ulec miała rozbrojeniu jej armia i wypłacone zostać miały odszkodowania wojenne. Bułgaria traciła na rzecz Rumunii Dobrudżę. Węgry na mocy pokoju z Trianonczerwca 1920 roku traciły Siedmiogród na rzecz Rumunii, Słowację i Ruś Zakarpacką na rzecz Czechosłowacji oraz Wojwodinę na rzecz Jugosławii. Traktat pokojowy z Turcją, który nigdy zresztą nie wszedł w życie podpisano w sierpniu 1920 roku w Sevres. Turcja utracić miała na jego mocy właściwie całą europejską cześć imperium, którą podzielić miały między siebie Francja, Wielka Brytania, Grecja i Włochy.

Mały traktat wersalskipodpisany przez Polskę, Czechosłowację, Rumunię, Grecję i Królestwo SHS gwarantował prawa mniejszościom narodowym na ich obszarze.

Państwa nowopowstałe po I wojnie światowej to: Polska, Finlandia, Estonia, Łotwa, Litwa, Królestwo SHS, Austria, Węgry, Rosja Radziecka.

Amerykanie dążyli także do ograniczenia rozbudowy floty japońskiej. Nastąpiło to poprzez podpisanie tzw. traktatów waszyngtońskich na przełomie 1921 i 1922 roku, które gwarantowały status quo na Oceanie Spokojnym wraz z zakazem budowy nowych baz wojskowych, wprowadzały zasadę "otwartych drzwi", a więc równych praw handlowych w Chinach.

Po rozpadzie Austro-Węgier ogłoszono na Węgrzech republikę. W nowopowstałym państwie pojawiło się zagrożenie przejęcia władzy przez bolszewików. Ogłosili oni nawet w marcu 1919 roku powstanie Węgierskiej Republiki Rad. Do Węgier przyłączono Słowację, a w wyniku walki o władzę bolszewicy Bolszewicy działacze rosyjskiego ruchu robotniczego (XIX/XX w.) dążący do przejęcia władzy w państwie drogą rewolucji. Początkowo była to frakcja rewolucyjna Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji (SDPRR).... Czytaj dalej Słownik historyczny z Beli Khunem zostali pokonani, zaś w marcu 1920 roku rząd utworzył z tytułem regenta Horthy. Przeciwne wobec węgierskich pretensji do Słowacji i Siedmiogrodu Królestwo SHS, Rumunia i Czechosłowacja zawarły w 1920 roku sojusz nazwany Małą Ententą.

Zdobywając władzę w październiku 1917 roku bolszewicy posługiwali się pięknie brzmiącymi hasłami, obiecywali pokój, szczęście, dobrobyt, rozprawienie się z wyzyskiem i wszelkim złem. "Dekret o pokoju" zapowiadał pokój bez aneksji i kontrybucji. Oznaczał on ni mniej ni więcej powrót do sytuacji sprzed wybuchu wojny, a więc pozostanie w granicach Rosji obco narodowych terytoriów. O niepodległości Polski, Litwy, Łotwy i Estonii nie mogłoby być mowy. "Dekret o ziemi" odbierał wszystkim prawo jej prywatnego posiadania, ale dawał możliwość jej użytkowania. Celem bolszewików było pokonanie wewnętrznych wrogów rewolucji i objęcie nią całego byłego imperium rosyjskiego, a następnie przeniesienie poza granice na jak największy obszar. Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (NKWD) miał kontrolować wojsko i milicję, z kolei słynna Czeka kierowana przez Feliksa Dzierżyńskiego miała tropić wszelkich wrogów ustroju i kontrrewolucjonistów. Urzędy państwowe obsadzano tylko i wyłącznie bolszewikami, zresztą inne partie z czasem zdelegalizowano.

Po zawarciu przez bolszewików pokoju brzeskiego z Niemcami w 1918 roku, ententa uznała ich za sprzymierzeńców Niemiec i Austro-Węgier i obawiała się, że przekażą im broń otrzymaną wcześniej z Zachodu, a zgromadzoną głównie w magazynach w Murmańsku. Podstawą interwencji zewnętrznej w Rosji była jej prośba w obliczu groźby przejęcia portu Petsamo przez Białych Finów, a więc stronę w fińskiej wojnie domowej wspieraną przez wojska niemieckie. Ze względu na słabość bolszewików zdecydowano się na interwencję w Rosji. Dopiero później celem interwencji stało się obalenie bolszewików, a jednocześnie wsparcie toczących z nimi wojnę domową "białoarmistów" dowodzonych przez generałów Denikina, Kołczaka, Wrangla, Judenicza. W 1918 roku w Rosji wylądowały oddziały amerykańskie, angielskie i japońskie, a wiosną 1919 roku "białogwardziści" zagrozili nawet Piotrogrodowi. Przeciwko bolszewikom zaczęto też występować na wsi, gdzie chłopi nie mogli znieść ciągłego rekwirowania żywności. Wystąpienia te tłumione były krwawo i bezwzględnie przez Armię Czerwoną. Szybko załamała się interwencja zagraniczna.

Po względnym opanowaniu sytuacji w kraju bolszewicy przystąpili do rozszerzania swego panowania. Pochód na Zachód został zatrzymany po klęsce w bitwie warszawskiej, ale na Wschodzie w 1921 roku podbili Gruzję, a następnie inne republiki. W 1922 roku utworzyli Socjalistyczny Związek Republik Radzieckich (ZSRR). W tym samym roku zawarto z Niemcami układ w Rapallo, który był przełamaniem izolacji, w jakiej znajdowały się obydwa państwa. Postanawiano w nim, że obydwie strony rezygnują z wszelkich roszczeń i odszkodowań względem siebie. W ten sposób rozpoczynało się zbliżenie i współpraca polityczna i gospodarcza Niemiec i ZSRR. W 1926 roku obydwa państwa zawarły w Berlinie układ o współpracy i przyjaźni wyraźnie wymierzony w Polskę.

By ratować zdewastowaną i zrujnowaną wojnami gospodarkę Lenin ogłosił w 1921 roku Nową Ekonomiczną Politykę (NEP). Przemysł, usługi i rolnictwo przestawiono na produkcję pokojową. Wprowadzono podatek zbożowy, dzięki któremu chłopi mogli sprzedawać nadwyżki zboża na rynku. NEP zdołała ożywić rosyjską gospodarkę.

Po śmierci Lenina w 1924 roku władzę w ZSRR przejął Stalin. W 1927 roku doszedł on do wniosku, że ZSRR udało się w znacznej mierze odbudować przemysł ciężki i należy przystąpić do jego zdecydowanej rozbudowy. W tym celu opracowano 5-letni plan industrializacji. Zakładano, że gwałtowny rozwój przemysłu nastąpi w okresie kolejnych trzech centralnych planów 5-letnich, w latach 1928-1932, 1933-1937, 1938-1942. W wyniku realizacji planu 5-letbniego powstało 1500 zakładów przemysłowych oraz rozbudowano linię kolejową. Dwukrotnie wzrosła liczba osób zatrudnionych w gospodarce narodowej. Realizowano plan elektryfikacji, podwoiła się produkcja przemysłowa i energii elektrycznej, wzrósł poziom wytopu stali i żelaza, zbudowano kanał Białomorski oraz kanał Moskwa-Wołga. W 1936 roku wprowadzono nową konstytucję, która gwarantowała prawa obywatelskie, prawo republik do wystąpienia z federacji, a władzę w państwie przekazywała w ręce Rady Najwyższej. Jej postanowień oczywiście nie respektowano.

Faszyzm będący ruchem politycznym i leżąca u jego podstaw teoretycznych ideologia powstały w międzywojennych Włoszech. Kraj ten po I wojnie światowej przeżywał kryzys zarówno natury gospodarczej jak i społecznej. Postanowienia traktatu wersalskiego przyznające Włochom jedynie południowy Tyrol i Triest, a nie jak chciano Dalmację i Rijekę powodowały poczucie niezadowolenia i rozczarowania. Również gospodarka włoska znajdowała się w niepomyślnej sytuacji. Rosły szeregi bezrobotnych zasilane przez demobilizowanych żołnierzy armii włoskiej, szalała inflacja, pojawił się głód i drożyzna. Niestabilna sytuacja polityczna i gospodarcza odbijała się z kolei na nastrojach społeczeństwa. Wybuchały liczne protesty i strajki, a wśród robotników coraz większą popularnością cieszył się socjalizm i idea rewolucji proletariackiej. W tych warunkach swoje wpływy szybko umacniała Włoska Partia Socjalistyczna, a zwolennicy socjalizmu zaczęli organizować lokalne oddziały mające być przeciwwagą dla armii państwowej. Dodatkowo sytuację zaogniały działania chłopów, którzy w różnych rejonach Włoch, zwłaszcza zaś na południu kraju dopuszczali się parcelacji majątków ziemskich. Rząd nie był w stanie zapanować nad szerzącym się chaosem.

W takich okolicznościach na włoskiej scenie politycznej pojawił się Benito Mussolini. Ten były socjalista w 1919 r. założył Włoskie Związki Bojowe i stąd nazwa całego ruchu, bowiem fasci to po włosku związek. Faszyści będący alternatywą dla socjalistów szybko zdobyli sobie poparcie przemysłowców i posiadaczy ziemskich przerażonych widmem socjalistycznej rewolucji i utraty wpływów. Wyposażyli oni oddziały i bojówki faszystowskie w pieniądze i sprzęt. Pozwoliło to faszystom na rozwinięcie szerokiej akcji terrorystycznej obejmującej: demolowanie siedzib i biur Partii Socjalistycznej oraz redakcji prasy lewicowej, usuwanie socjalistów z eksponowanych stanowisk, zastraszanie i przemoc fizyczną.

W 1921 r. Mussolini stanął na czele nowo założonej Narodowej Partii Faszystowskiej. Liberałowie, partie chrześcijańskie i socjaliści nie dostrzegli jak wielkim niebezpieczeństwem stawał się Mussolini i ruch faszystowski. Odpowiednimi deklaracjami duce, czyli wódz Mussolini zjednał sobie armię, monarchistów i Watykan. Momentem przełomowym okazał się rok 1922, kiedy to około 22 tys. "czarnych koszul" - członków bojówek faszystowskich rozpoczęło słynny "marsz na Rzym" w celu przejęcia władzy. Rząd próbował stanąć w obronie zagrożonej demokracji, jednak król Wiktor Emanuel III, by uniknąć eskalacji konfliktu powierzył Mussoliniemu urząd premiera. Duce sprawował także w koalicyjnym rządzie funkcję ministra spraw wewnętrznych i zagranicznych. Przez pierwszy rok Mussolini starał się zachować pozory demokracji - funkcjonował parlament, działały niefaszystowskie partie, wydawano opozycyjną prasę. Jednak w następstwie wprowadzenia nowego prawa wyborczego, które oddawało 2/3 miejsc w parlamencie partii uzyskującej w wyborach 25% głosów, faszyści odnieśli w 1924 r. wielkie zwycięstwo wyborcze. Tym razem nowy rząd składał się wyłącznie z faszystów. Ostrzeżeniem dla opozycji stał się los posła socjalistycznego Matteottiego, który w wyniku krytyki nieprawidłowości wyborczych i żądania nowych wyborów oraz przywrócenia swobód demokratycznych został skrytobójczo zamordowany.

Mussolini umacniał swą władzę i konsekwentnie wprowadzał dyktaturę faszystowską. W 1926 r. zostały wydane tzw. "ustawy wyjątkowe" znoszące opozycyjne partie polityczne i organizacje społeczne, likwidujące wolność prasy i niezawisłość sądownictwa.

W celu zapewnienia aprobaty dla reżimu ze strony papiestwa, Mussolini zawarł w 1929 r. tzw. "układy laterańskie" gwarantujące niezależność państwa watykańskiego.

W ten sposób zbudowane zostało totalitarne państwo oparte na rządach monopartii i nieustannie umacnianym kulcie wodza. Wielka Rada Faszystowska będąca organem wykonawczym Partii była w państwie władzą najwyższą, stojącą nawet ponad parlamentem. W miejsce związków zawodowych wprowadzono syndykaty zrzeszające pracowników i pracodawców, które organizowano w większe struktury tzw. korporacje. Mimo, że propagowano prywatną własność środków produkcji, kapitalizm włoski miał być kontrolowany w myśl hasła: kapitał w służbie państwa faszystowskiego i narodu. Początkowo Mussolini był przeciwnikiem antysemityzmu i rasizmu, zmieniło się to jednak pod wpływem wzrastającej zależności Włoch od Niemiec hitlerowskich w II połowie lat trzydziestych. Ideologia faszystowska z założenia odrzucała pacyfizm, gloryfikowała natomiast wojnę jako czynnik potęgujący i mobilizujący siły ludzkie. Antypacyfizm był punktem wyjścia dla koncepcji mocarstwowych i imperialnych Włoch, która znalazła swój wyraz w agresji na Abisynię w 1935 r. oraz w Proklamacji Imperium Faszystowskiego w 1936 r.

W Niemczech po klęsce wojennej zaprowadzono rządy republikańskie. Była to tzw. "republika weimarska", na czele której stał prezydent. Pierwszym z nich był Friedrich Ebert, kolejnym Paul Hindenburg. Kraj był w fatalnym stanie, przeżywał załamanie gospodarcze, panowała hiperinflacja i olbrzymie bezrobocie. W rozgoryczonym klęską społeczeństwie żywe były nastroje odwetowe, pojawiły się także hasła komunistyczne i rewolucyjne, których próbą realizacji był tzw. bunt spartakusowców. Dla wyjaśnienia klęski poniesionej w I wojnie światowej Niemcy powołały nawet specjalną komisję parlamentarną. Ludendorff i Hindenburg stwierdzili, że niezwyciężonej na obcych frontach armii niemieckiej zadano cios w plecy w kraju, a dokonać tego mieli bolszewicy i Żydzi. Założona w 1919 roku Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza (NSDAP) szybko rosła w siłę, ponieważ o ile w 1924 roku miała zaledwie 64 członków, to w 1930 - 125 tys., a w 1934 - 2,5 mil. Do NSDAP należeli przede wszystkim ludzie niezadowoleni z przegranej w wojnie, z postanowień traktatu wersalskiego, z panującej sytuacji politycznej i ekonomicznej, upokorzeni, o nastrojach odwetowych. NSDAP powołała do życia oddziały szturmowe - SA, czyli tzw. "brunatne koszule" oraz specjalne oddziały zapewniające bezpieczeństwo władzom Partii - SS, dowodzone przez Heinricha Himmlera. NSDAP żądała wzmocnienia i równouprawnienia pozycji Niemiec na arenie międzynarodowej, przyłączenia Austrii, odzyskania kolonii, reformy rolnej, nacjonalizacji zakładów przemysłowych oraz zabezpieczeń socjalnych. Partia propagowała również antysemityzm.

W 1923 roku stojący na czele NSDAP Adolf Adolf A. Mickiewicz III cz. Dziadów, bohater epizodyczny; jeden z więźniów w sc. 1; informuje kolegów, że dzięki życzliwemu kapralowi mogą się spotkać w dzień Wigilii. Podczas spotkania wspomina kolegę,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Hitler na drodze puczu monachijskiego próbował przejąć władzę. Próba się nie powiodła, a Hitler trafił do więzienia, gdzie napisał słynne "Mein Kampf". Zawarł w tej książce swój program, w którym oprócz żądania przywrócenia należnej Niemcom pozycji, domagał się zjednoczenia wszystkich Niemców w jednym państwie, poszerzenia ich przestrzeni życiowej, usunięcia ras niższych Cyganów, Żydów, Słowian oraz walki z komunizmem.

W 1925 roku w Locarno zawarto układ, w którym Niemcy potwierdzały demilitaryzację Nadrenii oraz dawały gwarancję nienaruszalności granic Francji i Belgii, ale nie Polsce, co odczytywane był jednoznacznie jako pozostawienie otwartej furtki dla roszczeń zmiany niemieckiej granicy wschodniej.

Pochód nazistów do władzy rozpoczął się w 1932 roku, gdy NSDAP popierana przez burżuazję, robotników, zdemilitaryzowanych wojskowych, chłopów zdobyła w wyborach parlamentarnych 37% głosów, zaś prezydent Hindenburg w tym samym roku powierzył stanowisko kanclerza Hitlerowi. By pozbyć się komunistów z instytucji i urzędów niemieckich Hitler posłużył się w 1933 roku prowokacją podpalając Reichstag i obarczając odpowiedzialnością za to kręgi komunistyczne. Kolejnym krokiem była delegalizacja Delegalizacja uznanie jakiejś partii, organizacji, działalności za nielegalną.
Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
wszystkich istniejących partii politycznych oprócz NSDAP, która stała się jedynym legalnie działającym ugrupowaniem politycznym w Niemczech. Przywódców innych partii politycznych aresztowano, a ich mandaty parlamentarne zostały przejęte przez członków NSDAP.

Jedyną przeszkodą dla przejęcia pełni władzy przez Hitlera były partyjne oddziały SA, na czele z Röhmem. Problem ten rozstrzygnięto w 1934 roku w czasie tzw. "nocy długich noży", kiedy to oddziały SS wymordowały całe kierownictwo SA. Po śmierci prezydenta Hindenburga Hitler przejął i ten urząd. W ten sposób Hitler i jego ekipa objęła wszystkie najważniejsze stanowiska w kraju. W planach Hitlera było także stworzenie podporządkowanego ideologii nazistowskiej narodowego kościoła niemieckiego. Nie udało się do tego pomysłu nakłonić kościoła katolickiego, który od 1933 roku stanowił zdecydowaną opozycję wobec nazizmu, stąd wiernym zabroniono wstępowania w szeregi NSDAP, a członkom Partii odmawiano sakramentów świętych, potępiono rasizm. Z tego względu rozwiązano wszystkie katolickie organizacje młodzieżowe, a opornych duchownych aresztowano, zamykano w obozach koncentracyjnych lub więzieniach. Mimo tych represji opór kościoła wciąż trwał.

Naziści przystąpili też do budowania zunifikowanego społeczeństwa. Stworzono nazistowskie organizacje dziecięce i młodzieżowe (Hitlerjugend). Po ukończeniu 18 lat odbywano tzw. Służbę Pracy i służbę wojskową. Osoby pracujące należały do tzw. Niemieckiego Frontu Pracy. Na usługi NSDAP przeszło radio i prasa, które oczywiście ocenzurowano. Zaczęto publicznie palić książki uznane za sprzeczne z nazizmem, rozpoczęto budowę kultu Hitlera.

Tzw. "ustawy norymberskie" wprowadziły rozróżnienie na ludność aryjską i niearyjską i pod groźbą kar zakazano zawierania małżeństw z Żydami. Później Żydom zakazano też wykonywania zawodu prawnika i lekarza, dopuszczano się ich aresztowania pod błahymi pretekstami. W 1938 roku zorganizowano tzw. "kryształową noc", czyli pogrom ludności żydowskiej. Niemcy opuścili w tym czasie wybitni przedstawiciele nauki i kultury - Thomas Mann, Albert Albert J. W. Goethe Cierpienia młodego Wertera, bohater epizodyczny; narzeczony, a potem mąż Lotty, ukochanej Wertera. Jest to mężczyzna poważny i dojrzały. Kocha Wertera jak brata, jest jego przyjacielem,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Einstein, Willi Brandt.

W 1933 roku Niemcy wystąpiły z Ligi Narodów, a w 1935 roku wygrały plebiscyt w Zagłębiu Saary. W tym samym roku Hitler łamiąc ustalenia międzynarodowe wprowadził powszechny obowiązek służby wojskowej. Na nic zdały się słabe protesty Anglii i Francji. Ta ostatnia zawarła jednak w odpowiedzi sojusz z ZSRR i Czechosłowacją. Z kolei Anglia postanowiła się zbliżyć do Niemiec i zawarła z nimi układ morski umożliwiający im budowę floty wojennej.

Faszystowskie Włochy coraz bardziej skłaniały się do myśli o współpracy z nazistowskimi Niemcami. Swoją politykę podboju kolonii rozpoczęły od Cesarstwa Abisynii. Mała i słaba armia abisyńska została brutalnie pokonana przez nowoczesną armię włoską a kraj zamieniono w kolonię. Przy okazji Włosi zniszczyli szwedzką misję Czerwonego Krzyża. Władzę w Etiopii przejął Wiktor Emanuel III. Odpowiedzią Ligi Narodów na skargę Abisynii było nałożenie na Włochy zupełnie nieskutecznych sankcji ekonomicznych.

Kolejnym ofensywnym krokiem Niemiec było złamanie postanowień wersalskich w postaci remilitaryzacji Nadrenii dokonanej w 1936 roku. Anglia propagowała w tej sytuacji rokowania z Niemcami, Francja również, ale pod warunkiem wycofania się Niemiec z Nadrenii. ZSRR zdecydowanie protestowała przeciw poczynaniom Niemiec i żądała reakcji ze strony Zachodu. Ostatecznie Francja i Belgia Belgia Królestwo Belgii. Państwo położone w północno-zachodniej Europie nad Morzem Północnym. Członek Unii Europejskiej. Powierzchnia wynosi 30521 km2. Liczba ludności 10 264 tys. (2001 r.). Stolica... Czytaj dalej Słownik geograficzny uzyskały przewidziane traktatem lokarneńskim gwarancje Wielkiej Brytanii na wypadek agresji ze strony Niemiec.

Zawarty w 1936 roku układ niemiecko-włoski zapoczątkowała istnienie tzw. osi Rzym-Berlin. Przewidywała on rozgraniczenie strefy wpływów między obydwoma reżimami w Europie Południowo-Wschodniej, uznanie podboju Abisynii, oraz wspieranie generała Franco w Hiszpanii. Z Japonią Niemcy zawarły zwrócony przeciwko ZSRR Pakt Antykominternowski, do którego w 1937 roku dołączyły Włochy, a następnie kolejne państwa.

W 1936 roku doszło do wybuchu wojny domowej w Hiszpanii. Konflikt toczył się między prawicą zorganizowaną w organizacji zwanej Falangą a lewicą. W odpowiedzi na wystąpienia rewolucyjne komunistów i parcelację ziemi przez chłopów Falanga na czele z generałem Francisco Franco zorganizowała powstanie, które wybuchło w hiszpańskim Maroku. Wkrótce powstanie rozszerzyło się na całą Hiszpanię, a Franco zdobył poparcie faszystów niemieckich i włoskich oraz Portugalii. Niemcy umożliwili przerzucenie sił Franco z Maroka na Półwysep, wysłali także słynny Legion Condor, którego lotnictwo zdobyło sobie szczególnie złą sławę bombardowaniami cywilnej ludności. Hitler potraktował interwencję w Hiszpanii jako test dla swoich oddziałów i sprzętu przed decydującą rozgrywką, chcąc powstrzymać zwycięstwo komunistów jednocześnie zamierzał uczynić z Franco swojego sojusznika a z Hiszpanii zaplecze w przyszłym konflikcie europejskim. Również Mussolini chciał uzależnić Franco od siebie i rozciągnąć na Hiszpanię wpływy włoskie, dlatego wysłał tam sprzęt wojskowy i oddziały ochotników. Portugalia również wsparła Franco oddziałami ochotniczymi, a także pozwoliła siłom prawicy na korzystanie ze swoich portów. Plan narzucenia Hiszpanii swojej zwierzchności miał również Stalin, który planował zaprowadzenie tam porządków komunistycznych. Udało mu się przejąć wszystkie rezerwy banku hiszpańskiego w wysokości 140 milionów franków w złocie. Wsparcie otrzymała lewica hiszpańska także od Meksyku oraz od międzynarodowych ochotników reprezentujących nurt komunistyczny i antyfaszystowski. Tworzyli oni międzynarodowe brygady, z których jedna była złożona prawie wyłącznie z Polaków i nosiła imię generała Dąbrowskiego. Anglia i Francja ogłosiły całkowitą neutralność w stosunku do hiszpańskiej wojny domowej i utworzyły nawet Komitet Nieinterwencji mający powstrzymywać dostawy broni do Hiszpanii.

W walkach zginęło wielu cywili, szala zwycięstwa przechylała się na stronę lewicy, Stalin zdobywał sobie coraz większy wpływ na rząd republikański, gdy w 1937 roku Japonia zaatakowała Chiny Chiny Chińska Republika Ludowa. Państwo położone w Azji Środkowej i Wschodniej nad morzami: Żółtym, Wschodniochińskim i Południowochińskim. Powierzchnia 9 597 520 km2. Liczba ludności 1 277 798 tys.... Czytaj dalej Słownik geograficzny i zajęła wschodnią część kraju. Postawiło to ZSRR w obliczu bezpośredniego zagrożenia w Azji, stąd Stalin musiał zrezygnować z planu podporządkowania sobie Hiszpanii. Po bitwie pod Guadalajarą, w 1939 roku Franco wraz ze swymi oddziałami wkroczył do Madrytu. Od tego momentu rozpoczęły się w Hiszpanii rządy generała Franco rychło przekształcone w faszystowską dyktaturę. Do pary Niemiec i Włoch dołączyło trzecie państwo faszystowskie na kontynencie europejskim. Włosi i Niemcy traktując wojnę hiszpańską jako poligon doświadczalny przetestowali swoją broń i sprzęt wojskowy.

Pierwszym obiektem na liście podbojów Niemiec była Austria. Jej gwarantem bezpieczeństwa były Włochy, które przystały na plan Hitlera z wdzięczności za pomoc przy podboju Abisynii oraz za pozostawienie im Południowego Tyrolu. Mała, słaba Austria Austria Republika Austrii. Państwo położone w Europie Środkowej. Członek Unii Europejskiej od 1995 roku. Powierzchnia 83 849 km2. Liczba ludności 8 075 tys. (2001 r.). Stolica Wiedeń. Język urzędowy niemiecki.... Czytaj dalej Słownik geograficzny nie była w stanie odeprzeć hitlerowskiego naporu. Najpierw kanclerz austriacki zgodził się na powołanie hitlerowców do rządu, a następnie jego urząd przejął hitlerowiec Inquart. Zwrócił się on do Hitlera z prośbą o przysłanie oddziałów niemieckich dla zapewnienia spokoju w Austrii. Gdy w marcu 1938 roku Hitler przybył do Wiednia tłumy Austriaków witały go owacyjnie, ogłosił wtedy tzw. Anschluss, czyli przyłączenie Austrii do Niemiec.

Kolejną pozycją na liście podbojów Hitlera była Czechosłowacja, a pretekstu dla podjęcia działań była mieszkająca tam 3,5-milionowa mniejszość niemiecka. Działająca pośród niej partia hitlerowska zaczęła rozbijanie państwa od wewnątrz. Po licznych manifestacjach i wrogich akcjach Niemcy zażądali utworzenia na terenie Sudetów niemieckiego okręgu autonomicznego, co doprowadziłoby do jawnego rozpadu państwa. Żądania Niemców czechosłowackich wspierano z Niemiec, na ich rzecz działała hitlerowska propaganda.

Na tak ewidentne zagrożenie suwerenności Czechosłowacji w jej obronie postanowiła stanąć Francja. Zmieniła jednak swoje stanowisko, gdy okazało się, że Wielka Brytania nie udzieli jej wsparcia na wypadek agresji niemieckiej na Czechosłowację. Podobnie zareagowały USA, które zagroziły nawet zerwaniem kontraktu na dostawy amerykańskich samolotów dla Francji. W tej sytuacji Francja zmuszona była wycofać się ze swych obietnic pomocy i zaczęła nakłaniać Czechosłowację do ustępstw wobec Hitlera. Cóż jednak było Czechosłowacji po ustępstwach skoro co rusz pojawiały się nowe żądania, których już nijak nie można było akceptować. We wrześniu 1938 roku na mocy postanowień konferencji w Monachium, która dotyczyła bezpośrednio Czechosłowacji, a do której przedstawicieli władz czechosłowackich nie dopuszczono Sudety wraz z całym tamtejszym majątkiem narodowym i fortyfikacjami wojskowymi przyłączono do Niemiec. W ten sposób za wiedzą i zgodą przedstawicieli Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch dokonano formalnego rozbioru suwerennego państwa europejskiego. Równocześnie z konferencją monachijską storna polska wysunęła pod adresem Czechosłowacji żądania dotyczące Śląska Cieszyńskiego. Nie mając wyjścia rząd czechosłowacki przystał na to żądanie, chociaż trzeba przyznać, że strona polska wybrała wyjątkowo niefortunny moment dla swej akcji.

Po Czechosłowacji kolej przyszła na Polskę. W październiku 1938 roku Hitler wysunął pierwsze żądania wobec Gdańska wysuwając pomysł budowy eksterytorialnej autostrady przez "korytarz". W marcu 1939 roku Hitler powrócił do Czechosłowacji i odrywając Słowację uczynił z niej marionetkowe państwo, zaś z reszty państwa powstał protektorat Czech i Moraw.

W sierpniu 1939 roku podpisano słynny pakt Ribbentrop-Mołotow formalnie będący niemiecko-radzieckim paktem o nieagresji, który zakazywał obydwu stronom wchodzenia we wrogie sojusze, wspierania ewentualnego agresora oraz rozwiązywania konfliktów na drodze zbrojnej. Tajny protokół dzielił łupy w Europie Środkowo-Wschodniej po rozstrzygnięciu mającej nastąpić wojny. Polska miała zostać podzielona wzdłuż linii Sanu Wisły, Narwi i Pisy, łaskawie nie rozstrzygnięto definitywnie o całkowitej likwidacji państwa polskiego.

Pakt Ribbentrop-Mołotow zdezorientował państwa europejskie, bo przecież nazizm głosił walkę z komunizmem a Hitler planował poszerzanie przestrzeni życiowej Niemców na Wschodzie Europy. Ponadto Francja zawarła z ZSRR wcześniej układ o wyraźnie antyniemieckim charakterze. Tym samym pakt Ribbentrop-Mołotow stwarzał zagrożenie wybuchu wojny nie na Wschodzie a na Zachodzie Europy.

W latach trzydziestych świat przeżył wielki kryzys ekonomiczny wywołany nadprodukcją. Rozwój gospodarczy po I wojnie światowej następował bardzo nierównomiernie, produkcja dóbr konsumpcyjnych następowała w tempie nieporównanie szybszym do wzrostu siły nabywczej ludności, popyt był także sztucznie kreowany przez operacje giełdowe. Jednak gdy w przeciągu kilku dni października 1929 roku na giełdzie nowojorskiej wystawiono na sprzedaż 70 milionów akcji doszło do krachu i załamania się giełdy. Był to początek wielkiego kryzysu, który w krajach silniej rozwiniętych trwał do roku 1933, w słabiej rozwiniętych do roku 1935. Szybko spadła produkcja przemysłowa, wzrosło bezrobocie, doszło do pauperyzacji ludności, pojawiło się zjawisko nożyc cenowych - ogromnej różnicy między cenami na artykuły rolnicze a cenami na produkty przemysłowe. Wielkie zakłady łatwiej znosiły kryzys, małe upadały. By ratować sytuację starano się zahamować import, a zdecydowanie zwiększyć eksport, stąd pojawiły się ceny dumpingowe, czyli niższe niż koszty produkcji. By chronić własną produkcję wprowadzano z kolei wysokie cła wwozowe. Z państw zaczęły odpływać dewizy i kruszce. Konkretne działania zakrojone na szeroką skalę i nastawione na walkę z kryzysem podjęły władze w USA. Prezydent Roosvelt wprowadził interwencjonistyczną politykę "New deal", czyli "nowego ładu". W jej ramach ograniczono produkcję rolną i podniesiono ceny artykułów rolnych. Podjęto walkę z bezrobociem poprzez organizowanie wielkich robót publicznych. Również w Niemczech uruchomiono dla walki z bezrobociem roboty publiczne, jednak służyć one miały przede wszystkim potrzebom przemysłu zbrojeniowego. Później produkcję przestawiono przede wszystkim na potrzeby wojska, podobnie rzecz się miała we Włoszech i w Japonii.