Dodaj do listy

Powstanie Wielkopolskie: przyczyny, przebieg i skutki.

Sytuacja w Wielkoposce przed wybuchem powstania w Poznaniu

Wydarzenie prowadzące do wybuchu powstania wielkopolskiego, mającego na celu przyłączenie ziem podległych byłemu zaborowi pruskiemu do rodzącej się niepodległej Polski były skomplikowane. Dużą rolę (przy trwających cały czas w zaborze tradycjach niepodległościowych; wciąż działały stowarzyszenia: m.in. Drużyny "Sokoła" i "Skauta"), odegrała sytuacja w samych Niemczech, dająca nadzieję na pokonanie przeciwnika. Jak wspominają uczestnicy (np. Bohdan Hulewicz, którego wspomnienia możemy znaleźć na stronach Multimedialnego Informatora Poznania), klęska Niemiec wydawała się wówczas przesądzona, co doprowadziło do ujawnienia polskich sił, przygotowywanych dotąd w konspiracji. O przygotowaniach do powstania i wizjach na odzyskanie niepodległości do wiemy się z rozdziału II niniejszej pracy. W listopadzie wybuchła w Niemczech (z ogniskiem w Berlinie) rewolucja komunistyczna, której wpływy bardzo szybko się poszerzały, ujawniając jednocześnie zróżnicowanie narodowościowe państwa. Na terenie Niemiec władzę przejmowały rady ludowe i żołnierskie. Na terenie Wielkopolski również powstawały. Zróżnicowanie narodowościowe zaowocowało skomplikowaną sytuacją w składzie rad: w miejscowościach o przeważającej liczbie ludności polskiej (w Wielkopolsce, na Pomorzu i na Śląsku) do rad wchodzili prawie w stu procentach Polacy, przejmując władzę administracyjną. Początkowo był to jeden z pomysłów na oddolne przejęcie władzy w prowincji przez Polaków, często udawało się przejąć wpływy w całych regionach.

Jednak na terenach Wielkopolski wciąż liczne były siły niemieckie. Niektóre źródła podają, że w samym Poznaniu pozostał 15 tys. żołnierzy, na terenie prowincji prawdopodobnie było to 30-40 tys. żołnierzy, teraz mobilizowanych w czasie trudnej sytuacji. Mimo to, w armii tej panowało już rozprężenie i plaga dezercji. Jednak wciąż obsadzone były najważniejsze placówki w stolicy prowincji: poczta, dworzec.

Okres od listopada 1918, kiedy 11 listopada Niemcy Niemcy Republika Federalna Niemiec. Członek Unii Europejskiej. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim i Północnym. Powierzchnia 356 970 km2. Liczba ludności 82 357 tys. (2001 r.).... Czytaj dalej Słownik geograficzny podpisały rozejm w Compiegne, obudzi nadzieje na połączenie Wielkopolski z niepodległą RP. 

Od dyplomacji po powstanie. Koncepcje na przyłączenie Wielkopolski do państwa polskiego

W okresie osłabienia państwa niemieckiego ukształtowały się różne pomysły na zachowanie prowincji w nowej sytuacji politycznej. Jedynym, co było wspólne, było silnie zakorzenione przekonanie o chęci pozostawania w granicach niepodległej Polski. Pragnienie to było silne i łączyło środowiska różnych partii, np. W 1916 roku utworzono Tajny Międzypartyjny Komitet Obywatelski, który skupiał posłów polskich w Reichstagu, niezależnie od orientacji politycznej. Sytuacja kształtowała się powoli, od lipca 1918 tworzono lokalne Komitety Obywatelskie, przygotowywano siły zbrojne.

Inne były jednak koncepcje realizacji tych planów, sytuujące się na linii prowadzącej od drogi zagranicznych rokowań po samodzielne zbrojne wystąpienie. Początkowo liczono jednak na wsparcie z zewnątrz.

Początkowo Wielkopolanie próbowali zainteresować swoją sprawą władze naczelne kształtującego się państwa. Nie było ono jednak na tyle silne, by Piłsudski, zagrożony przeniesieniem rewolucji z Rosji, pozwolił sobie na zaostrzenie konfliktu z Niemcami. Szansa na przyłączenie przez polską interwencję okazał się nierealna.

Po wybuchu niemieckiej rewolucji komunistycznej 9 listopada 1918 pojawiła się szansa, której funkcjonowanie opisaliśmy w rozdziale I. Utworzono wtedy na terenie Wielkopolski Naczelna Radę Ludową, na której czele stał Komisariat Naczelnej Rady Ludowej. W grudniu (3-5) obradował Sejm Dzielnicowy. W tym środowisku przewagę zdobyła koncepcja oddolnego przejmowania władzy. Komisariat wydał rozporządzenia ustalające metody działania: należ przejmować rady żołnierskie i ludowe i w ten sposób wprowadzić na terenie Wielkopolski polską administrację. To miało pozwolić poczekać na decyzje podjęte w czasie rozpoczynającej się konferencji pokojowej w Wersalu. Naczelna Rada Ludowa uzależniała tym samym swoje działania od decyzji Ententy. Liczono na przychylność państw i decyzję korzystną dla Polski. Swoim zasięgiem przejmowanie rad objęło Wielkopolskę, Pomorze. Utworzono również namiastkę sił zbrojnych: Straż Ludową.

To nie satysfakcjonowało kół bardziej radykalnych, wywodzących się głównie z organizacji młodzieżowej "Skaut". Opowiedzieli się oni za samodzielnym zdobyciem niepodległości na drodze zbrojnego powstania. Jeszcze w lutym 1918 roku powstała Polska Polska Rzeczpospolita Polska. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim. Powierzchnia 312 685 km2. Liczba ludności 38 641 tys. (2001 r.). Stolica Warszawa. Język urzędowy polski. Jednostka... Czytaj dalej Słownik geograficzny Organizacja Wojskowa, przygotowująca powstanie zbrojne. Dzięki zamieszaniu rewolucji komunistycznej Niemcy zezwolili na tworzenie wspólnych, wielonarodowościowych kampanii. Nie zauważyli, że tym samym postały silne oddziały składające się wyłącznie z Polaków w Inowrocławiu, Poznaniu i Jarocinie. Powstał Tajny Sztab Wojsk pod dowództwem por. Palucha.

Wybuch powstania w grudniu 1918

Do wybuch powstania doszło po wizycie w Poznaniu I. Paderewskiego w grudniu 1918 roku, jednak poprzedził je szereg działań obejmujących z jednej strony polskie przygotowania, z drugiej - niemieckie represje wobec prowincji.

Niemcy zaczęły odzyskiwać równowagę i dążyły do zaprowadzenia na nowo porządku w swojej prowincji. Rady ludowe stopniowo traciły na znaczeniu. Sprawa wydawała się już jasna, wszystko wskazywało na to, że nie zrezygnują ze swoich wschodnich ziem. Ententa Ententa trójporozumienie
Czytaj dalej Słownik historyczny
również zawodziła nadzieje polskie. W tym momencie wydawało się, że na powrót wzmocnione Niemcy nie podejmą żadnych rozmów z Polakami, szczególnie, że rozpoczęli serię represji. Sytuacja robiła się coraz bardziej napięta. Polacy przygotowywali się do walki: już 11 listopada ujawniła się Straż Obywatelska (później: Ludowa), 13-go przeprowadzono pierwszą zbrojną manifestację - tzw. "zamach na ratusz". W grudniu trwało już dozbrajanie jednostek, przejmowano amunicję i gromadzono żywność. Pieniądze pochodziły z nałożonego przez Komisariat "podatku narodowego".

Paderewski przybył do Poznania 26 grudnia, dając poznaniakom sygnał zainteresowania z polskiej strony (był jednym z negocjatorów polskich na konferencji pokojowej, poza tym cieszył się ogólnonarodowym szacunkiem). Przybył do miasta mimo zakazu władz pruskich, które nie zdołały wręczyć mu nakazu opuszczenia miasta, gdyż został otoczony Strażą Ludową, chroniącą jego pobyt w Hotelu Bazar. Było to pierwsze tak jawne sprzeciwienie się Niemcom, sytuacja stała się bardzo napięta, tak, że sprawę przeważyła "wojna na flagi". Przyjazd Paderewskiego powitano patriotyczna manifestacją, miasto Miasto intensywnie zabudowany obszar zamieszkiwany przez ludność wykonującą zawody pozarolnicze. Głównymi cechami miasta są:
zwarta zabudowa; duża gęstość zaludnienia; zatrudnienie ludności w...
Czytaj dalej Słownik geograficzny
udekorowano polskimi flagami i transparentami. Jawnie okazywano również przywiązanie do państw alianckich. Na drugi dzień (27 grudnia) siły niemieckie zerwały polski flagi podczas zorganizowanego marszu, konkurencyjnej demonstracji. Wydaje się, że obie strony czekały jedynie na pretekst do podjęcia walki. Doszło do utarczek i zaczepek, prowokowanych przez Niemców. Walki wybuchły spontanicznie, nie było rozkazu od Naczelnej Rady. Co więcej, pozostawała ona początkowo sceptyczna i od razu podjęła negocjacje z Niemcami. Powstańcy początkowo walczyli w sposób niezorganizowany, walki wybuchały w różnych częściach miasta, nie było wiadomo, które są zdobyte, a które pozostają w rękach Niemców. Nie prowadzono ewidencji tajnej armii, stąd nie było wiadomo, ilu żołnierzy obecnie walczy.

Warto wspomnieć o pierwszych poległych: w Poznaniu był to Franciszek Franciszek F. Kafka Proces, bohater epizodyczny; STRAŻNICY
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Ratajczak, na prowincji, gdzie szybko podjęto walki pierwszy zginął J. Mertka.

Przebieg powstania: cele, działania polityczne

Na początku działań Komisariat NRL prowadził negocjacje z Niemcami, ci jednak nie wzięli na siebie odpowiedzialności za sprowokowanie działań 27 grudnia. 30 grudnia Komisariat podjął decyzję o przejęciu władzy w prowincji, nie podając jej jednak publicznie.

Pierwszy etap walk trwał do 8-go stycznia. Jak stwierdziliśmy, były one dość chaotycznie prowadzone, ale 28 grudnia naczelnym dowódcą komisariat NRL mianował majora S. Taczaka. Wcześniej powstańcy zdołali opanować większość ważnych budynków w centrum Poznania: dworzec, pocztę, niektóre forty. Udało się zapobiec dostarczeniu pułku niemieckiego z Szamotuł. Już 28 grudnia opanowano kolejne punkty: cytadelę Grollmana, fortyfikacje. W ciągu trzech dni miasto zostało praktycznie opanowane. 28 grudnia ogłoszono stan wyjątkowy i rozpoczęto rozbrajanie Niemców. W tym dniu F. Budzyński przeprowadził udany atak na sztab niemiecki, paraliżując działania Niemców przez aresztowanie dowódców.

Trwały jednocześnie walki na prowincji. Wyzwalały się kolejne powiaty (m.in. Śrem, Wągrowiec, Wronki). Wiele miejscowości przejęto bezpośrednio z rąk poddających się Niemców. Trwały również ostre walki: o Chodzież, Inowrocław. O sukcesie wyzwalania Poznania zadecydowało również przejęcie 6-go stycznia lotniska w miejscowości Ławica. Powstańcy przejęli je z całym zaopatrzeniem i zapleczem. Wcześniej opanowano szereg miejscowości, między innymi: Jarocin, Nakło, Mogilno, Strzelno, Krotoszyn, Kruszwicę, itd. Od 6-go stycznia powstanie poszerzało się poza granice Wielkopolski, na Pomorze. Istotną rolę w tym odegrały walki o Chodzież (dwukrotnie przejmowaną po odbiciu przez Niemców) oraz o Szubin, leżące na północy prowincji. 6-go stycznia wybuchły walki na Kaszubach - w Kościerzynie - oraz w Czersku.

Na 6 stycznia literatura przedmiotu ustaliła koniec pierwszego etapu walki, bezpośrednio związanej z wyzwoleniem i obroną powstania. Należy zwrócić uwagę na dwie kwestie: organizację dowództwa oraz styl walki i cechy powstańców.

Jak wiemy, dowódcą naczelnym w tej pierwszej fazie był S. Taczak. W szeregach powstańców brakowało doświadczonych dowódców, w tej fazie trudno nazwać ich regularną armią. Braki uzupełniano kadrami dowódczymi z Warszawy, przybyli m.in. kpt. Stanisław Nilski-Łapiniński, rotmistrz Bronisław Zacny. Sztab uzupełnili oficerowie z dawnych kampanii polskich w armii niemieckiej. Do zadań sztabu należała koordynacja sił zbrojnych i stała ich organizacja oraz troska o aprowizację armii (przejmowano amunicję po rozbrojonych wojskach niemieckich) czy opiekę nad rannymi.

Jak widzieliśmy wyżej, walki prowadzono na szeroką skalę. Wiele miejscowości przejęto bez walki od osłabionych Niemców, chociaż toczyły się też regularne bitwy, jak o wspomnianą Chodzież, Inowrocław czy pod Zdziechową, gdzie powstrzymano wysłane z Bydgoszczy wojska niemieckie przed przejęciem Gniezna. We wszystkich potyczkach powstańcy wykazali ogromny patriotyzm. Co ważniejsze, jednoczył on również ludność cywilną, która popierała powstanie własnymi środkami (zbiórki pieniędzy na wyposażenie armii, zbiórki żywności) oraz własnym zaangażowaniem, tworząc w Wielkopolsce organizację Czerwonego Krzyża. Nie bez znaczenia było również wsparcie moralne, przekonanie o słuszności decyzji walki o przyłączenie do Polski. Ludność okazywała swoim zaangażowaniem poparcie dla tej decyzji i znosiła np. Podatek na wyposażenie armii.

Ostatecznie formułują się trzy fronty walk: wzdłuż Noteci, Obry, na granicy ze Śląskiem. Obszar objęty działaniami powstańczymi jest ogromny.

W drugim okresie powstania (mniej więcej od 8 stycznia) wiele się zmienia i po stronie polskiej i po niemieckiej. Trwają walki wykraczające poza teren Wielkopolski. Od połowy stycznia Niemcy, początkowo zaskoczeni grupują siły i nie mają zamiaru oddać prowincji. Zaczyna się akcja Akcja papier wartościowy będący dowodem udziału jego właściciela w spółce akcyjnej. Posiadanie akcji upoważnia właściciela do głosowania na zebraniach akcjonariuszy oraz do uzyskiwania dywidendy,... Czytaj dalej Słownik geograficzny odwetowa od okolic Bydgoszczy. Niemcy stosują ciężki sprzęt, są wyposażeni m.in. w pociąg pancerny.

Zmienia się również organizacja strony powstańczej. 8-go stycznia Komitet Naczelnej Władzy Ludowej oficjalnie wydaje dekret Dekret akt prawny o mocy ustawy, wydany nie przez parlament, lecz przez inny uprawniony do tego organ władzy, najczęściej organ władzy wykonawczej.
Czytaj dalej Słownik historyczny
o przejęciu władzy (wcześniejszy dekret, z 3-go stycznia, był tajny. Rada stwierdziła: ",(...) Wypadki ostatnich dni wykazały, iż jedynie Naczelna Rada Ludowa w dzielnicy naszej faktycznie posiada możność zachowania ładu i porządku (...)") Wcześniej, 4-go, powierzono władzę nad prowincją Wielkopolski W. Trampczyńskiemu, jako "prezesowi" prowincji. Niemcy nawoływali do jego bojkotu i niewykonywania poleceń. Dekret z 8-go stycznia dawał NRL władzę administracyjną nad przejętymi terenami (bez ograniczenia i wymieniania ich, by nie ograniczać się do Wielkopolski).

Rozpoczęto organizować regularne siły zbrojne: 7-stycznia podzielono obszar na 7 okręgów wojskowych, 8-go naczelnym wodzem został gen. Dowbor-Muśnicki, doświadczony dowódca. Udało mu się stworzyć regularną armię (napisano rotę przysięgi żołnierskiej), przy pomocy oficerów przeszkolonych w pruskiej armii. Do końca 1918 liczyła 92 tys. żołnierzy.

W drugim okresie walki zdobyto kolejne miejscowości: Kąkolewo, Rydzynę. Szubin i okolice. Walki toczyły się w okolicach Leszna. Utracono Nakło oraz Szamocin, którego nie udało się odbić.

14 stycznia powstańcy wystąpili do I. Paderewskiego o pomoc w zawarciu rozejmu, ale już od 16 stycznia trwała niemiecka kontrofensywa. Następnego dnia - 17 stycznia - ogłoszono pobór do powstańczego wojska. Walki w trzecim okresie były bardzo trudne, ze względu na dobre wyposażenie niemieckie. Toczono je na wszystkich trzech frontach. Ostatecznie udało się przełamać zarówno ofensywę niemiecką z północy (wyparto siły niemieckie za Noteć), z zachodu oraz od południa. Zwycięsko wyszli powstańcy z bitwy o Rawicz, Miejską Górkę. W lutym atak niemiecki został zatrzymany pod Kopanicą. Tuż po tym sztab niemiecki przeniósł się do Kołobrzegu, planując dalsze ataki. W tym momencie sytuacja zmieniła się na korzyść powstańców.

Zakończenie i skutki powstania

Początkowo los powstańców nie interesował Ententy, szczególnie po rozpowszechnieniu przez stronę niemiecką fałszywych pogłosek o złym traktowaniu przez nich niemieckiej ludności cywilnej. Udało się je sprostować pod koniec stycznia, Polacy wystąpili o przysłanie alianckiej komisji.

Armia polska okazała się na tyle silna, by utrzymać zdobyte tereny w momencie, gdy 14 lutego rozpoczęły się negocjacje aliantów z Niemcami o przedłużenie rozejmu. Pod naciskiem francuskiego generała F. Focha Niemcy musiały zgodzić się na poszerzenie zapisów rozejmu na wojsko wielkopolskie. Zostało ono włączone tym samym w zakres sił zbrojnych Ententy.

16 lutego podpisano rozejm w Trewirze. Potem trwały wciąż nieliczne utarczki na granicy ustanowionej w Trewirze, prowokowane przez siły niemieckie. Niemcy nie pogodzili się z utratą Wielkopolski, w negocjacjach pokojowych żądali bowiem rozbrojenia powstania i pozostawienia prowincji w ich gestii. Po decyzji Focha nie ustawali w wysiłkach, by sprowokować kolejne starcia, zerwać rozejm i zdobywszy raz tereny Wielkopolski, postawić Ententę w Wersalu przed faktem dokonanym.

Polacy szybko przeorganizowali siły, wskazując na jedność z Polską przekazali Armię Wielkopolską pod dowództwo Piłsudskiego.

Traktat wersalski przyznał Polsce zdobyte tereny, jego postanowienia weszły w życie 10 stycznia 1920 roku. Do tego czasu przygotowywano się do zjednoczenia z Polską, tworząc polską administrację. Front zamknięto dopiero 20 marca 1920 roku.

W ten sposób ogromnym patriotyzmem i poświęceniem ludności Wielkopolanie zmienili zdanie Zdanie odrębny segment wypowiedzi zbudowany z wyrazów ułożonych zgodnie z regułami składniowymi i gramatycznymi, który jest całością znaczeniową i intonacyjną.
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
zachodniej dyplomacji w rokowaniach pokojowych. Nie pozwolili decydować o sobie, sami postanowili o swojej państwowej przynależności.