Dodaj do listy

Rzeczpospolita na drodze reform – uchwalenie konstytucji 3 maja

Polska, która w XVI i XVII wieku była jednym z silniejszych państwa Europy, pod koniec XVII wieku i w wieku XVIII za panowania na tronie polskim dynastii saskiej była uważana za państwo słabe, które łatwo można podporządkować Z takiego założenia wyszły Prusy Rosja Rosja Federacja Rosyjska. Państwo położone we wschodniej Europie i północnej Azji. Powierzchnia 17 075 400 km2. Największe powierzchniowo państwo na świecie. Liczba ludności 144 664 tys. (2001 r.).... Czytaj dalej Słownik geograficzny i Austria.  Wmieszały się w sprawy wewnętrzne Polski, nie pozwalając na przeprowadzenie reform, mogących wzmocnić władzę centralną. Rzeczpospolita XVIII wieku to słabe państwo z brakiem silnej władzy centralnej, przeżywające kryzys gospodarczy i pozbawione armii, mogącej skutecznie stawić czoła zagrożeniu zewnętrznemu. Sejm opanowany prze przekupnych posłów, magnateria Magnateria najbogatsza grupa szlachty, wywodząca się ze średniowiecznego możnowładztwa. Skupiała w swoich rękach wielkie majątki ziemskie (latyfundia) i najwyższe urzędy państwowe. Poprzez system klienteli (podporządkowanie... Czytaj dalej Słownik historyczny wysługująca się obcym dworom, traktująca Rzeczpospolitą jako terytorium swoich prywatnych wojen nie pozwalały na dokonanie jakichkolwiek zmian w funkcjonowaniu państwa. Dopiero wstąpienie na tron Stanisława Augusta Poniatowskiego i przeprowadzone przezeń pierwsze zmiany były wstępem do gruntownej reformy państwa. Szczytowym osiągnięciem tego kresu było oczywiście uchwalenie konstytucji 3 maja, jednaj jej źródeł należy szukać już wcześniej, okres ten bowiem obfituje w projekty reform, przedstawiane przez polskich myślicieli politycznych.

I tak już Stanisław Dunin – Karwicki w dziele De ordinanda Republica postulował zastąpienie istniejącego sejmu sejmem zawsze gotowym, wybieranym na sześcio- bądź ośmiotygodniową kadencję. Król, Stanisław Leszczyńskie w dziele Głos wolny wolność ubezpieczający powtórzył propozycje swego poprzednika, proponując sejm o rocznej kadencji, który przez pierwsze sześć miesięcy zajmowałby się sprawami ustawodawczymi a przez kolejne pół roku wykonawczymi. Stanisław Poniatowski (ojciec polskiego króla), Karwicki i Leszczyński w roku 1744 przed mającym odbyć się sejmem wysunęli postulat ograniczenia liberum veto w Liście ziemianina. Nie odważyli się jednak zaproponować jego zniesienia. Dopiero Stanisław Konarski w swym traktacie O skutecznym rad sposobie opublikowanym w latach 1761-1763 opowiedział się za zastąpienie liberum veto zasadą większości głosów, wykazując jednocześnie absurdalność dalszego stosowanie liberum veto.

 Podobne rozwiązania przedstawiali Czartoryscy w 1763 roku. W tym samym czasie Stanisław Poniatowski projektował zmianę ustrojową na wzór brytyjski. Polska Polska Rzeczpospolita Polska. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim. Powierzchnia 312 685 km2. Liczba ludności 38 641 tys. (2001 r.). Stolica Warszawa. Język urzędowy polski. Jednostka... Czytaj dalej Słownik geograficzny w XVIII wieku była państwem przeważająco rolniczym, więc ważnym zagadnieniem społecznym było położenie chłopstwa. Polscy chłopi podlegali władzy swych panów. Ważne postulaty dotyczące  zmiany położenia tej warstwy polskiego społeczeństwa przedstawił Stanisław Leszczyński, domagając się zniesienia przywiązania chłopów do ziemi i ograniczenia sądownictwa szlacheckiego, na korzyść państwowego. Do tych poglądów nawiązywał również Stanisława Konarski, wysuwając hasła ograniczenia poddaństwa, zmniejszenia i uregulowania powinności, czy też oczynszowania. Polska myśl reformatorska w XVIII wieku przyczyny kryzysu państwa polskiego widziała nie tylko w kwestiach ustrojowych, ale także w stosunkach społecznych i gospodarczych. Dostrzegano nasilający się pros podupadania miast. W 1744 roku wojewoda bełski Antoni Potocki wystąpił z projektem poprawy sytuacji miast, proponując przyznanie polskim ośrodkom miejskim statusu, jakim cieszyły się miasta Prus Królewskich, chciał aby królewskie  miasta każdego województwa przedstawiały jednego posła na sejm, a delegaci pozostałych układali dla niego instrukcje. Propozycję stworzenia w sejmie reprezentacji miast wysuwał również w 1767 roku Gabriel Podoski. Projekt taki nie wszedł w 1776 roku pod obrady sejmowe, ale później podczas prac nad konstytucją stał się wzorcem dla „Zbioru praw sądowych” opracowanych przez Andrzeja Zamoyskiego. Prasa publicystyczna już od lat sześćdziesiątych tłumaczyła szlachcie konieczność podniesienia zamożności miast jako koniecznego warunku dla rozwoju rynku zbytu produkowanych przez szlachtę towarów. Do zbliżenia między częścią szlachty a warstwą mieszczańską przyczyniła się w znacznym stopniu urbanizacja życia kulturalnego. Ponadto do Polski docierała ideologia oświeceniowa z Anglii i Francji, krytykująca przesądy stanowe

W 1764 roku na sejmie konwokacyjnym, po śmierci Augusta II zostały przeprowadzone pierwsze zmiany, uchwalono między innymi zakaz składania przysięgi na instrukcje sejmikowe, ograniczono uprawnienia hetmanów i podskarbich na rzecz tworzonych komisji skarbowych i wojskowych, wprowadzono cło generalne, zniesiono jednocześnie prywatne cła i myta, ujednolicono system miar, przedłużono na czas nieokreślony konfederację, podczas które obowiązywało głosowanie większością głosów, podjęto reformę kwarty i pogłównego od Żydów.

W 1764 roku wybrano nowym władcą Rzeczpospolitej Stanisława Augusta Poniatowskiego,, który na sejmie koronacyjnym zdołał przeprowadzić kolejne zmiany. Przede wszystkim utworzono namiastkę rządu pod nazwą „konfederacja króla z ministrami”. Powołano tzw. komisje dobrego porządku (boni ordis), które miały się zająć sprawami gospodarczymi, skarbowymi.

Wkrótce Poniatowski  przeprowadził kolejne reformy. Spisano królewszczyzny, z których podwyższono kwartę na cele wojskowe, otwarto mennicę państwową, przeprowadzono zmiany w armii. Przede wszystkim wzrósł budżet na jej utrzyamnie, wprowadzono nowy regulamin, zaczęto więcej uwagi przywiązywać do dyscypliny, większy nacisk położono na kształcenie kadry. Dużym krokiem w kwestii reformy w wojskubyło założenie  założony Korpus Kadetów - odpowiednik dzisiejszego liceum wojskowego.

By móc przeprowadzić kolejne zmiany, Stanisław August Poniatowski obserwował bacznie stanowisko dworów, pruskiego i rosyjskiego, które sprzeciwiały się zniesieniu liberum veto. Dlatego próbował forsować dokonywanie zmian podczas sejmów zwoływanych pod hasłem konfederacji. Sejm 1767/1768 uznał jednak liberum veto za jedno z praw kardynalnych, niezmiennych elementów ustroju Rzeczpospolitej. Sytuacja zmieniła się wkrótce, gdy uwikłana w wojnę z Turcją Katarzyna II postanowiła wyrazić zgodę na przymierze z Polską, a co za tym idzie na pewne koncesje, pojawiła się szansa na kolejny skonfederowany sejmu. Domagano się wówczas powszechnie powiększenia liczby wojska i ustanowienia sejmu zawsze gotowego. Potoccy przedstawili w grudniu 1788 roku projekt reformy, zakładający wprowadzenie właśnie sejmu gotowego, czyli zwoływanego w niezmiennym składzie osobowym, który miałby za zadanie sprawować kontrolę nad władzą wykonawczą.

Jesienią 1788 roku, gdy sytuacja Polski uległą zdecydowanej poprawie dzięki zbliżeniu z Prusami charakteryzującej się zbliżeniem polsko - pruskim i przy niewielkim zainteresowaniu Polską ze strony Rosji, zajętej wojną z Turcją, zwołano sejm skonferedowany zwany Czteroletnim.  Ukształtowały się następujące ugrupowania:

-pierwsze skupione wokół władcy i prymasa Michała Poniatowskiego zwane dworskim,  dążące do sojuszu z Rosją, a dzięki temu szansy na wzmocnienie władzy centralnej.

-drugie tzw. hetmańskie, znajdujące się w opozycji do  reform, chcące utrzymać istniejący porządek społeczny i polityczny,

-trzecie patriotyczne. , skupione wokół Kołłątaja i Czartoryskich. Opowiadało się reformami, a przede wszystkim sojuszem z Prusami i uniezależnieniem od carycy Katarzyny II. 

Już w 1789 roku sejm dokonał pierwszych zmian. Zlikwidował Radę Nieustającą,

uchwalił długo oczekiwane powiększenie armii do  100 tysięcy, i aby tak liczne wojsko utrzymać obłożono podatkami szlachtę i kler. Wprowadzono formalny Formalny odnoszący się do formy, rozpatrywany z uwagi na formę, wymagany dla zachowania formy, porządku; zgodny z przepisami, urzędowy, oficjalny. Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych zakaz  pobierania pieniędzy od obcych dworów. Sformułowano komisje porządkowe cywilno – wojskowe, w celu usprawnienia administracji. Prowadzono rokowania z Prusami, które zakończył sojusz wymierzony przeciw Austrii.  Nie odegrał on jednak większej roli, gdyż władcy Prus i Austrii,  Leopold II i Fryderyk Fryderyk A. Domańska Historia żółtej ciżemki, bohater epizodyczny; postać historyczna, zw. Frydruszem, królewicz: pilny, elokwentny, bystry. Jako dziecko lubił psikusy i krotochwile. Później został biskupem. Jako... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum Wilhelm II zawarli porozumienie.  Na jego mocy przyjęto prawa o miastach w 1791 roku, dzięki któremu mieszczanie  miast królewskich uzyskali prawo nabywania  dóbr ziemskich oraz dostęp do stanowisk, zarezerwowanych do tej pory dla szlachty.

Jednocześnie przygotowywano potajemnie projekt nowej konstytucji. 7  września 1789 roku powołano do życia tzw. deputację, której zadaniem było przygotowanie stosownych projektów. 23 grudnia 1789 roku uchwalono Zasady do poprawy rządu, w sierpniu 1790 roku zaproponowano znaczne ograniczenie władzy królewskiej, utrzymując nadal prawa kardynalne. Według pomysłów republikańskich, będących odbiciem przekonań staropolskich, ze posłowie przebywający w Warszawie  ulegają wpływom króla, proponowano przekazanie władzy prawodawczej całemu narodowi,  czyli sejmikom. Do zadań sejmu miało należeć stanowienie prawa z godnie z instrukcjami poselskimi, co zostało umieszczone w Projekcie do formy rządu przedłożonemu przez deputację w sierpniu 1790 roku. Głównym autorem projektu był Stanisław Potocki, początkowo projekty krytykował sam monarcha, który ostatecznie włączył się negatywnie do pracy nad ustawą. Stanisław August Poniatowski prowadził ożywione dyskusje z Włochem, Scypionem Piattolim, uzupełniając projekt licznymi poprawkami. Przewidywał on powołanie rady królewskiej, której członkowie, mianowani i odwoływani przez monarchę zastąpiliby ministrów wybieranych dożywotnio. Jednocześnie do prac przystąpił Hugo Kołłątaj, który przygotował projekt zmian, będący później podstawą ostatecznej wersji konstytucji. 

Wobec pogarszającej się sytuacji międzynarodowej Rzeczpospolitej uchwalono konstytucję w trybie przyspieszonym. Wykorzystano absencję posłów opozycyjnych, którzy wyjechali ze stolicy na święta Wielkanocne. 2 maja 1791 roku najpierw odczytano tekst Ustawy Rządowej, co miało miejsce w pałacu radziwiłłowskim, zaś później w siedzibie Małachowskiego 83  senatorów przysięgło, że zrobi wszystko, by nowa konstytucja została uchwalona.  3 maja w obecności 1/3 wszystkich posłów, zgromadzonych tłumów oraz wojska królewskiego obrady sejmu zostały otwarte. Uchwalono Ustawę Rządową, król zaprzysiągł konstytucję, przekazując potem dokument biskupowi krakowskiemu Feliksowi Turskiemu, wypowiadając następujące słowa: „Przysięgam Bogu, żałować tego nie będę". Poniatowski zaprzysiągł dokument, a później zgromadzeni udali się do kolegiaty św. Jana, tam wygłoszono kilka przemówień, odśpiewano pieśni patriotyczne oraz hymn dziękczynny. Poinformowano o  „wyznaczeniu nabożeństw w jednym dniu po wszystkich w całym kraju kościołach, to jest dnia ósmego miesiąca maja roku bieżącego, na podziękowanie Bogu za nadarzoną chwilę pomyślną wydobycia Polski spod przemocy obcej i nieładu domowego”.

Już 4 maja 1791roku doszło do pierwszych większych protestów posłów opozycyjnych, którzy uznali Ustawę Rządową za dokument nielegalny. W dniu 5 maja 1791 roku Deputacja Konstytucyjna podpisała akt Konstytucji, co spowodowało, że konstytucja nabrała mocy prawnej. Szlachta wszystkich ziem i województw zebrana na  sejmikach  zaprzysięgła tekst Ustawy Rządowej. Dokonano również publicznego odczytania listu Piusa VI, który udzielił Polsce i polskiemu narodowi papieskiego błogosławieństwa. Opozycja Opozycja indywidualne lub zbiorowe przeciwstawianie się komuś lub czemuś. Często w ten sposób określamy też np. jakieś stronnictwo polityczne o odmiennych poglądach niż ugrupowanie rządzące. Może być... Czytaj dalej Słownik historyczny zbojkotowała uchwalenie konstytucji, jej przeciwników patrioci określili jako zdrajców Ojczyzny.

Konstytucja 3 maja, zwana Ustawą Rządową była pierwszym na kontynencie europejskim, dokumentem wprowadzającym tak daleko idące zmiany ustrojowe. Słowo „rząd” oznacza ustrój, stad sam tytuł już powinien być interpretowany jako ustawa zasadnicza.  Regulowała ona najważniejsze sprawy państwa polskiego dotyczące porządku społecznego, politycznego i zasad ustrojowych.

Dokument przekształcał i reformował działanie organów państwowych.  Obejmował preambułę i jedenaście artykułów.  Wstęp jest apostrofą oraz wyłuszczeniem przyczyn, które przyczyniły się do opracowania dokumentu. W tekście dokumentu czytamy:: „ W imię Boga w Trójcy Świętej jedynego. Stanisław August z bożej łaski i woli narodu król Polski, wielki książę litewski(...) wraz z stanami skonfederowanymi w liczbie podwójnej naród polski reprezentującymi. Uznając, iż los nas wszystkich od ugruntowania i wydoskonalenia konstytucji narodowej jedynie zawisł, długim doświadczeniem poznawszy zadawnione rządu naszego wady, a chcąc korzystać z pory, w jakiej się Europa znajduje i z tej dogorywającej chwili, która nas samym sobie wróciła, wolni od hańbiących obcej przemocy nakazów, ceniąc drożej nad życie, nad szczęśliwość osobistą egzystencję polityczną, niepodległość zewnętrzną i wolność wewnętrzną narodu, którego los w nasze ręce jest powierzony, chcąc oraz na błogosławieństwo, na wdzięczność współczesnych i przyszłych pokoleń zasłużyć, mimo przeszkód, które w nas namiętności sprawować mogą, dla dobra powszechnego, dla ugruntowania wolności, dla ocalenia Ojczyzny naszej i jej granic, z największą stałością ducha niniejszą konstytucję uchwalamy i tę całkowicie za świętą, za niewzruszoną deklarujemy, dopóki by naród w czasie prawem przewidzianym wyraźną wolą nie uznał potrzeby odmienienia w niej jakiego artykułu. Do której to konstytucji dalsze ustawy sejmu teraźniejszego we wszystkim stosować się mają.” Fragment ten miał charakter jedynie propagandowy, bowiem został napisany w ten sposób, by pozyskać dla konstytucji jak największą liczbę stronników wśród szlachty. Jej autorzy nawiązali więc do wielkiej i wspaniałej przeszłości, tradycji szlacheckich,  podkreślając jednocześnie doniosłe znaczenie aktu Ustawy Rządowej.  Jak już zostało to wspomniane, dokument liczy jedenaście artykułów,  I artykuł dotyczy kwestii religii Rzeczpospolitej, kolejny  II artykuł pod tytułem Szlachta ziemianie, przedstawia sytuację, prawa i obowiązki szlachty, następny zajmuje się sprawą warstwy mieszczańskiej, której położenie reguluje, a dalszy, IV kwestią włościańską Kolejne trzy regulują zasady działania władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Artykuł IX przedstawia zasady ustanawiania  regencji, kolejny - edukacji synów królewskich, a ostatni jedenasty armii Rzeczpospolitej.

Ustawa została opracowana zgodnie z ideologią oświeceniową, jej twórcy podczas prac nad projektem wykorzystali prace Jeana Jacquesa Rousseau i Charlesa Louisa Montesquieu. Władzę przyznano narodowi, wprowadzając podział władzy na sądowniczą ustawodawczą i wykonawczą. Jednak mimo akcentu zaczerpniętego z  francuskich myślicieli politycznych konstytucja była tworem polskim. Możemy w niej bowiem przeczytać, że „trzy władze rząd narodu Polskiego składać powinny i z woli prawa niniejszego na zawsze składać będą, to jest władza prawodawcza w stanach zgromadzonych, władza najwyższa wykonawcza w królu i straży i władzy sądownicza w jurysdykcjach na ten koniec ustanowionych lub ustanowić się mających”. Dalej utrzymała jednak podział stanowy społeczeństwa, przyznając szlachcie władzę nad chłopami. Jednak postanowienie to dotyczyło jedynie szlachty posesjonackiej.

Jednocześnie do Polski zaczęły napływać informacje o sukcesach francuskiej burżuazji, która w obronie swych praw wywołała rewolucję. Pod wpływem tego i polscy mieszczanie Mieszczanie B. Prus Lalka, bohater zbiorowy; są wśród nich Polacy, Niemcy i Żydzi
Polacy: Reprezentowani przez Deklewskiego (fabrykant powozów, wytrwały w pracy, znakomity rzemieślnik), radcę Węgrowicza...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
zaczęli coraz głośniej domagać się swych praw. W Warszawie zorganizowali  zjazd przedstawicieli 141 miast królewskich, przewodził im prezydent stolicy  - Jan Dekert.  Dokument końcowy zjazdu z postulatami mieszczan specjalna delegacja przedstawiła sejmowi.

Prawo  o miastach, przyjęte przez sejm 17 kwietnia 1791 roku było ważnym osiągnięciem obradujących posłów,, którzy już we wstępie dokumentu zaznaczają, iż : „miasta wszystkie królewskie w krajach Rzeczypospolitej za wolne uznajemy.

(...)do Obywatelów takowych miast jako ludzi wolnych, ziemię w miastach przez nich osiadłą, ich domy, wsie i territoria, gdzie jakie do których miast prawnie teraz należą, własnością ich dziedziczną być przyznajemy, co nie ma przeszkadzać zaczętym a nie dokończonym sprawom”

Akt ten ułatwił mieszczanom dostęp do urzędów przede wszystkim niższych stopni, przedstawiciele mieszczańscy mogli uczestniczyć  w obradach sejmowych mając do dyspozycji  24  głosy swych plenipotentów , zagwarantowano im wolność osobistą oraz prawo nabywania ziemi, ułatwiono drogę nobilitacji, gdyż na każdym sejmie zezwolono na nobilitację 30 mieszczan, ,zniesiono podział na zajęcia typowo szlachecki i miejskie, miasta królewskie stały się jednolitymi obszarami bez wydzielonych jurydyk.

W miejsce jurydyk utworzono  tzw. komisje dobrego porządku. Władzę zwierzchnią posiadał w nich starosta (commissio boni ordinis. Istniały od  1765 roku, ich członków wybierał sejm spośród warstwy szlacheckiej. Od 17 kwietnia 1791, kiedy uchwalono prawo o miastach,  dokonano ujednolicenia wewnętrznych ustrojów poszczególnych  królewskich ośrodków miejskich, reformy nie ominęły też sadownictwa. Miasta nie mogły już wydawać wilkierzy i statutów, utworzono dodatkowo  tzw. magistraty.  Wszystkie większe miasta podzielono  na cyrkuły, które zyskały prawo organizowania własnych zgromadzeń. Kraj podzielono na tzw. wydziały z konkretną liczbą ośrodków miejskich. Jednocześnie powołano  zgromadzenia wydziałowe, o dwuletniej kadencji, do ich obowiązków należało głównie wybranie plenipotentów na sejm.

Istotna rolę odegrał artykuł IV, nosi on tytuł Włościanie, już na początku czytamy: Lud rolniczy, spod którego ręki płynie najobfitsze bogactw krajowych źródło, który najliczniejszą w narodzie stanowi ludność, a zatem najdzielniejszą kraju siłę, tak przez sprawiedliwość, ludzkość i obowiązki chrześcijańskie, jako i przez własny nasz interes dobrze rozumiany, pod opiekę prawa i rządu krajowego przyjmujemy, stanowiąc: iż odtąd jakiebykolwiek swobody, nadania lub umowy dziedzice z włościanami dóbr swoich autentycznie ułożyli, czyli by te swobody, nadania i umowy były z gromadami, czyli też z każdym osobno wsi mieszkańcem zrobione, będą stanowić wspólny i wzajemny obowiązek podług rzetelnego znaczenia, warunków i opisu zawartego w takowych nadaniach i umowach pod opiekę rządu krajowego podający układy takowe i wynikające z nich obowiązki przez jednego właściciela gruntu dobrowolnie przyjęte, nie tylko jego samego, ale i następców jego lub prawa nabywców tak wiązać będą, że ich nigdy samowolnie odmieniać nie będą mocni.”

Konstytucja podejmowała kwestię chłopską, nie przynosiła jednak poprawy bytu chłopów, stale uciskanych przez szlachtę. Wolność osobista dostawali jedynie dawni zbiegowie z terytorium Polski, którzy chcieli wrócić do Rzeczpospolitej. Ważnym skutkiem ustawy były umowy, które szlachcic mógł zawrzeć z chłopami, od tej chwili nabierały one mocy prawnej i były wiążące. Pojawienie się w konstytucji zapisu dotyczącego chłopów było znaczące, gdyż, po raz pierwszy podjęto w ogóle problem chłopski, włościanie mogli liczyć  na pomoc i opiekę państwa.  Zabrakło jedynie aktów wykonawczych, które wprowadziłyby ten zapis w życie.

Konstytucja regulowała sprawne funkcjonowanie władzy wykonawczej, ustawodawczej i sądowniczej, co się tyczy kwestii ustawodawczych władza należała do sejmu, złożonego z dwóch izb. W skład pierwszej z nich, Izby Poselskiej weszło 204 posłów , których szlachta wybierała podczas obrad na sejmikach przedsejmowych. Zadecydowano też, że z 3 dzielnic Korony  szlachta wybierze  69 posłów, wskutek czego 2/3 całego składu poselskiego sejmu stanowiliby posłowie Korony.  Miasta królewskie  również mogły dokonywać wyboru swych przedstawicieli , byli to tzw. Plenipotenci w liczbie 24, wybrani wcześniej przez mieszczan na zgromadzeniach wydziałowych.  Mogli zasiadać w komisjach rządowych.  W związku tym posiadali prawo zabierania głosu jedynie w kwestiach dotyczących miast podczas obrad Izby Poselskiej.  Ustawa Rządowa ustanowiła zasadę podejmowania decyzji większością głosów co podkreślają słowa: „przeto liberum veto, konfederacje wszelkiego gatunku i sejmy konfederackie, jako duchowi niniejszej konstytucji przeciwne, rząd obalający, społeczność niszczące, na zawsze znosimy”. Co miało zapobiec „z jednej strony gwałtownym i częstym odmianom konstytucji narodowej, z drugiej uznając potrzebę wydoskonalenia onej po doświadczeniu jej skutków co do pomyślności publicznej, porę i czas rewizji i poprawy konstytucji co lat dwadzieścia pięć naznaczamy, chcąc mieć takowy sejm konstytucyjny ekstraordynaryjnym podług osobnego o nim prawa opisu.” Następny zapis traktuje o zwoływaniu sejmu, który „ zawsze gotowym będzie. Prawodawczy i ordynaryjny rozpoczynać się ma co dwa lata, trwać zaś będzie podług opisu prawa o sejmach. Gotowy, w potrzebach nagłych zwołany, stanowić ma o tej tylko materii, do której zwołanym będzie lub o potrzebie po czasie zwołania przypadłej. Prawo żadne na tym ordynaryjnym sejmie, na którym ustanowione było, znoszonym być nie może. Komplet sejmu składać się będzie z liczb osób niższym prawem opisanej, tak w izbie poselskiej, jako i w izbie senatorskiej.” Do obowiązków Izby Poselskiej zaliczono dalej: stanowienie prawa, nakładanie nowych podatków, zatwierdzanie umów międzynarodowych, podpisywanie wszelkich not dyplomatycznych oraz przede wszystkim kontrolowanie organów władzy wykonawczej. Żeby uniemożliwić zmiany konstytucji postanowiono, że  mogą one zostać dokonane jedynie przez zbierający się co 25 lat  nadzwyczajny sejm konstytucyjny. Jeśli chodzi o drugą izbę sejmu czyli senat, postanowiono, ze jej obradom będzie przewodził król, zmniejszono jednocześnie liczbę senatorów. Zasiadało w nim 102 senatorów świeckich, biskupi oraz ministrowie Ministrowie J. Korczak Król Maciuś Pierwszy, bohater trzecioplanowy, zbiorowy; jest ich kilku, pomagają w rządach Maciusiowi. Każdy jest specjalistą w swojej dziedzinie. Niektórzy się obrażają i rezygnują z... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum w liczbie 30.  Po śmierci króla, spośród podwójnej ilości chętnych, których nazwiska przedstawią sejmiki miano wybrać senatorów świeckich.  Była to bardzo ważna zmiana, oznaczała bowiem zastąpieniu dotychczasowej dożywotności ich urzędu wybieralnością.  Do praw Senatu zaliczono:  uprawomocnienie lub zawieszenie większością głosów projektów Izby poselskiej. Zaznaczono jednak, ze wobec zawieszenia, kolejna debata nad propozycją ustawy miała się odbyć podczas następnego sejmu ordynaryjnego. Na mocy prawa o sejmikach, szlachta gołota została pozbawiona prawa uczestniczenia w obradach sejmu. Osoby posiadające prawo głosu na sejmikach wpisywano do specjalnych ksiąg ziemiańskich. Posłów wybierano na sejmikach na dwuletnią kadencję, odnośnie do ustawy wydanej w październiku 1791 roku  każdy sejmik mógł wybrać tylko dwóch posłów. To doprowadziło do zniesienia sejmików wojewódzkich, na ich miejsce utworzono sejmiki powiatowe. Inicjatywa ustawodawcza należała według konstytucji do króla i sejmu. Zmiany przeprowadzono w kwestii władzy wykonawczej, w konstytucji bowiem czytamy: „władza wykonawcza do pilnowania praw i onych pełnienia ściśle jest obowiązana. Tam czynna z siebie będzie, gdzie prawa dozwalają, gdzie prawa potrzebują dozoru egzekucji, a nawet silnej pomocy. Posłuszeństwo należy się jej zawsze od wszystkich magistratur, moc przynaglenia nieposłuszne i zaniedbujące swe obowiązki magistratury w jej ręku zostawiamy.” Władza wykonawcza została przypisana królowi, przez co Polska przekształciła się w monarchię dziedziczną. Co argumentowano w  następujący sposób: „Tron polski elekcyjnym przez familie mieć na zawsze chcemy i stanowimy. Doznane klęski bezkrolewiów, periodycznie rząd wywracających, powinność ubezpieczenia losu każdego mieszkańca ziemi polskiej, i zamkniecie na zawsze drogi wpływom mocarstw zagranicznych, pamięć świetności i szczęścia Ojczyzny naszej za czasów familii ciągle panujących, potrzeba odwrócenia od ambicji tronu obcych, i możnych Polaków zwrócenia do jednomyślnego wolności narodowej pielęgnowania, wskazany roztropności naszej oddanie tronu Polskiego prawem następstwa. Stanowimy przeto, iż po życiu, jakiego nam dobroć Boska pozwoli, elektor Elektor w Niemczech od XIII do pocz. XIX w. tytuł książąt upoważnionych do udziału w wyborze (elekcji) króla (cesarza). Książęta-elektorzy wybierali i i mogli być wybierani na władcę niemieckiego.... Czytaj dalej Słownik historyczny dzisiejszy saski w Polszcze królować będzie. Dynastia przyszłych królów Polskich zacznie się na osobie Fryderyka Augusta, dzisiejszego elektora Saskiego, którego sukcesorom de lumbis z płci męskiej tron polski przeznaczamy. Najstarszy syn króla panującego po ojcu na tron następować ma. Gdyby zaś dzisiejszy elektor Saski nie miał potomstwa płci męskiej, tedy mąż przez elektora, za zgoda Stanów zgromadzonych córce jego dobrany zaczynać ma linie następstwa płci męskiej do tronu Polskiego”.  Określono jednocześnie edukację synów królewskich podkreślając, że: „ za rządu królewskiego sam król z Strażą i wyznaczonym od Stanów dozorcą edukacji królewiców wychowaniem ich zatrudniać się będzie. Za rządu regencji taż z wspomnianym dozorcą edukację ich powierzoną mieć sobie będzie. W obydwóch przypadkach dozorca od Stanów wyznaczony donosić winien na każdym ordynaryjnym sejmie o edukacji i postępku królewiców. Komisji zaś Edukacyjnej powinnością będzie podać układ instrukcji i edukacji synów królewskich do potwierdzenia sejmowi, a to, aby jednostajnie w wychowaniu ich prawidła wpajały ciągle i wcześnie w umysły przyszłych następców tronu religię, miłość cnoty, Ojczyzny, wolności i konstytucji krajowej.” Król mógł zwołać sejm,  mianować najwyższych dostojników w państwie,  urzędników, dysponował prawem łaski, wyjątek stanowiły zbrodnie zdrady stanu (In criminibus status). Wedle artykułu VII  „Osoba króla jest święta i bezpieczna od wszystkiego. Nic sam przez się nie czyniący, za nic w odpowiedzi narodowi być nie może”. Stanowiło to złamanie zasady wprowadzonej po raz pierwszy w artykułach henrykowskich w 1573 roku, kiedy to szlachta mogło wypowiedzieć posłuszeństwo królowi, gdy ten nie przestrzegałby praw Rzeczpospolitej. Na wzór brytyjski konstytucja wprowadziła na to miejsce zasadę nieodpowiedzialności monarchy.  Wszystkie dokumenty, które wydawał król wymagały kontrasygnaty właściwego ministra. Wniosek o pociągnięcie właściwego ministra do odpowiedzialności poprzedzało tajne głosowanie i wymagało 2/3 głosów Sejmu i Senatu.  Jednocześnie powołano tzw.  Straż Praw, na czele z królem.  Był to  rząd, złożony z prymasa, ministrów: Policji, Pieczęci, Interesów Zagranicznych, Wojny, Skarbu, którzy za podejmowane decyzje byli odpowiedzialni przed Sejmem. Rząd miał władzę zwierzchnią nad wszystkimi urzędami, zarządzał poprzez wielkie komisje ( Policji, Wojska, Skarbu, Edukacji Narodowej), wybierane przez sejmy. Komisje liczyły od 14- 15 członków, powoływanych na dwuletnią kadencję. Utworzono też Gabinet Królewski, do spraw  Kościoła i  Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz Kancelarię Wojskową przy osobie monarchy. Król mógł ponadto  zakładać placówki dyplomatyczne.

W przypadku władzy sądowniczej powołano tzw.  sądy pierwszej instancji dla poszczególnych województw, powiatów i ziem. Sędziów wybierała szlachta na sejmikach. Sądy pierwszej instancji określono jako „ zawsze gotowe do pracy”. Organem apelacyjnym od wyroków sądów pierwszej instancji były  trybunały główne. Sędziów do trybunałów powoływano spośród warstwy szlacheckiej, również na sejmikach. Wprowadzono też tzw. sądy stanowe. Powołano sąd najwyższy, do spraw cywilnych i kryminalnych, zwany sejmowym, którego zadaniem było karanie zbrodni przeciw narodowi i monarsze.

Ważne decyzje zapadły w kwestiach wojskowych. Zmiany zaczęto już wprowadzać stopniowo od 1788 roku , kiedy to uchwalono powiększenie liczby żołnierzy do 100 tysięcy. Ostatecznie udało się wówczas zorganizować jedynie 65 tysięczną armię. W roku 1788 utworzono Komisję Wojskową i  uchwalono pobór przymusowy do wojska. Ustawa Rządowa stwierdzała że „Naród winien jest sobie samemu obronę od napaści i dla przestrzegania całości swojej. Wszyscy przeto obywatele są obrońcami całości i swobód narodowych. Wojsko nic innego nie jest, tylko wyciągnięta siła obronna i porządna z ogólnej siły narodu. Naród winien wojsku swemu nagrodę i poważanie za to, iż się poświęca jedynie dla jego obrony. Wojsko winno narodowi strzeżenie granic i spokojności powszechnej, słowem winno być jego najsilniejsza tarcza.” Ustalono więc, że armia powinna składać przysięgę na wierność narodowi i królowi. Nie może być wykorzystane do celów prywatnych, a do obrony państwa i jego granic.

Konstytucja znosiła też odrębność między Korona Korona część podwójnego okwiatu okrytonasiennych. Płatki korony są osadzone okółkowo na dnie kwiatowym, otoczone działkami kielicha. U roślin owadopylnych korona jest duża i barwna, a u wiatropylnych mała... Czytaj dalej Słownik biologiczny a Litwą, wprowadzając tym samym jednolity skarb, wojsko oraz rząd. Podkreślono też podmiotowość Wielkiego Księstwa Litewskiego. Co trzeci sejm miał obradować w Grodnie. Litwini mieli zapewniony udział w sejmie, i jego komisjach. Konstytucja ponadto uznała katolicyzm religią panującą, zaś wszelkie odstępstwa od niej miały być karane, nie mniej jednak niekatolicy dostali prawo swobodnego wyznawania swej wiary.  W tym względzie zapis konstytucyjny był jedynie powtórzeniem ustawy sejmowej z 1767/1768 roku. Była to kwestia istotna, bowiem ćwierć wieku wcześniej kwestia tolerancji wyznaniowej panującej w Rzeczpospolitej doprowadziła do uznania Polski na arenie międzynarodowej za kraj zabobonów i nietolerancji.

 Po uchwaleniu konstytucji, Polska przeżywała rok względnego pokoju i swobody, ale z obawą patrzyła w stronę Prus, Rosji Austrii.  Państwa te pilnie obserwowały zmiany dokonujące się Polsce, traktując je jako zagrożenie dla swoich pozycji w Rzeczpospolitej. Nie przerywano jednak obrad sejmu, którego głównym zadaniem było dostosowanie  przepisów prawnych do zapisów konstytucyjnych.  Zaczęto obsadzać główne stołki ministerialne, i tak  urząd podkanclerzego przypadł Kołłątajowi. W skład  Straży Praw weszli z inicjatywy Stanisława Augusta Poniatowskiego marszałek wielki litewskiego, Ignacy Potocki i podskarbi nadworny koronny Tomasz Ostrowski, należący do grupy zwolenników konstytucji oraz posłowie związani z carycą Katarzyną II : hetman Hetman S. Wyspiański Wesele, bohater fantastyczny; przybywający do Pana Młodego, rozbudza w jego sercu rozterki, dotyczące przeszłości i przyszłości Polski. Hetman to symbol magnaterii, zdrady narodowej
...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
wielki koronny Franaciszek  Ksawery Branicki, kanclerz wielki koronny Jacek Jacek W. S. Reymont Chłopi, bohater epizodyczny; brat dziedzica z Wólki. Brał udział w powstaniu styczniowym. Kuba Socha, parobek Boryny, wyniósł go rannego z bitwy na własnych plecach. Po wielu latach... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Małachowski i podkanclerzy litewski Joachim Chreptowicz. Mieszczanie miast królewskich zaczęli protestować wobec prawa o miastach, domagając się rozciągnięcia go na wszystkich mieszczan, także obywateli miast prywatnych.  Chłopi pod wpływem wzmożonej aktywności reszty społeczeństwa, również podnosili się przeciwko dziedzicom, odmawiając odrabiania pańszczyzny. Jednak wszystkie warstwy społeczne domagały się kontynuowani procesu reform, rozpoczętych przez uchwalenie konstytucji 3 maja. Okres od maja 1791 roku czyli uchwalenia Ustawy rządowej do maja kolejnego roku czyli zawiązania konfederacji w Targowicy jest określany jako tzw.  ustrój Trzeciego Maja.  Charakteryzował się optymizmem i entuzjazmem całego społeczeństwa, które poprało zmiany, jakie wprowadzała konstytucja, jak również zaangażowało się w ruch reformatorski.  Dla wprowadzenia ustawy w życie utworzono 21 maja 1791 roku Zgromadzenie Przyjaciół Konstytucji Rządowej. Było to pierwsze stronnictwo polityczne, które posiadało listę członków i statut, który regulował jego funkcjonowanie. Zbierało się ono w Pałacu Radziwiłłowskim, znajdującym się przy Krakowskim Przedmieściu. W dniu założenia Zgromadzenia, czyli 21 maja w zebraniu uczestniczyło aż 161 osób, jego pracami kierował Hugo Kołłątaj. Za najważniejszy cel uznano: „Zasady tejże Konstytucji utrzymywać i jak najdzielniej w każdym miejscu popierać najpierwszym składających niniejsze Zgromadzenie jest obowiązkiem". Rok 1792 to dla członków zgromadzania czas nieustannej walki z magnatami, nie popierającymi zaistniałych zmian, mimo tego postępowały prace ustawodawcze, i tak jeszcze w maju 1791 roku uchwalono ustawę o organizacji i funkcjonowaniu sejmu, później ustalono zasady, według których miał działać sejm ekstraordynaryjny. Wkrótce  przyjęto ustawę o Straży Praw, o Komisji Policji, wewnętrznym ustroju miast, sądach ziemskich i trybunałach oraz Komisji Skarbu. Wszystkie te prawa złożyły się na całość konstytucji politycznej. Była ona wynikiem ścierania się różnych poglądów, jednak ostatecznie przeważył umiarkowany republikanizm.

W styczniu 1792 roku utworzono jeszcze specjalną komisję, która miała zredagować całość uchwalonych praw, jej pracom przewodniczył Hugo Kołłątaj.

Najbardziej niezadowolona grupą społeczną była grupa magnatów, skupiona wokół stronnictwa hetmańskiego, do którego należeli: Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski i Franciszek Franciszek F. Kafka Proces, bohater epizodyczny; STRAŻNICY
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Ksawery Branicki. Pomocy postanowili poszukać u sąsiada Rzeczpospolitej, Rosji i jej władczyni - Katarzyny II. Caryca obawiała się zbyt dużych wpływów rewolucyjnej Francji w Rzeczpospolitej, by konstytucja nie pociągnęła za sobą wybuchu wielkiej rewolty. Dlatego w 1792 roku zdecydowała się na interwencję. 27 kwietnia 1792 Rzewuski, Branicki i Potocki zawiązali konfederację, dokument sporządzono w Petersburgu, choć został oficjalnie ogłoszony pod datą 14 maja w miejscowości Targowica. Magnaci domagali się usunięcia konstytucji 3 maja, doprowadziło to wojny z Rosją, której armia w liczbie 100 tysięcy przekroczyła granicę z Rzeczpospolitą już 18 maja.