Dodaj do listy

Oświecenie w Europie

Wiek XVIII jest nazywany wiekiem oświecenia, co oznacza, iż po wiekach ciemnoty nastał "wiek świateł", ludzkość zaś osiągnęła nowy stan umysłu. Filozofowie oświeceniowi postawili sobie za cel naprawienie dotychczasowego sposobu ludzkiego myślenia, pełnego ciemnoty i zabobonów. Oświecenie to wiek postępowych idei i rewolucyjnych wynalazków. Ich zwolennicy masowo zakładali stowarzyszenia wolnomyślicieli- filozofów i literatów. Jak grzyby Grzyby grupa organizmów w randze królestwa obejmująca około 80 000 gatunków. Grzyby są cudzożywne, występują wśród nich pasożyty, saprofity i symbionty. Komórki grzybów posiadają chitynową ścianę komórkową,... Czytaj dalej Słownik biologiczny po deszczu powstawały salony literackie, czytelnie, towarzystwa, organizowane przez przedstawicieli inteligencji, przede wszystkim lekarzy, dziennikarzy czy prawników. Nowe idee docierały do coraz większej liczby odbiorców nie tylko dzięki salonom czy towarzystwom, ale główną zasługę odegrała w tej kwestii prasa. Nową myśl rozpowszechniały też loże masonerii - tajnej organizacji, propagującej hasła tolerancji, walki z przesadami. Tworzył się nowy wzór życia, charakteryzujący się wolnością światopoglądową i śmiałością prezentowania swych przekonań.

Wśród przyczyn powstania nowego ruchu umysłowego na uwagę zasługuje zwycięska rewolucja burżuazyjna w Anglii i pojawianie się nowego ustroju - kapitalizmu. Ideologia oświecenia krytykowała bowiem feudalny porządek społeczny, domagając się zniesienia lub też ograniczenia dotychczasowych przywilejów poszczególnych warstw społecznych. W ten właśnie sposób oświecenie przygotowywało podstawy wykształcenia się nowego społeczeństwa. Działo się tak, ponieważ ideologia oświeceniowa była przede wszystkim ideologią burżuazji, klasy odnoszącej sukcesy w sferze gospodarczej, politycznej występującej z surową krytyką warstw uprzywilejowanych, nieudolnych w kwestii kierowania państwem. Równocześnie następowały zmiany w świadomości społecznej, które przygotowywały przewrót zwany w historii wielka rewolucją francuską.

Oświecenie najszybciej zaczęło rozwijać się w Anglii i we Francji, czyli w krajach najbardziej rozwiniętych gospodarczo. Jednym z jego elementów była myśl filozoficzna. Filozofowie bowiem występowali z krytyką uprzywilejowanej pozycji szlachty i kleru, podkreślając niesprawiedliwość podziałów stanowych opartych na pochodzeniu.

Najwybitniejszym przedstawicielem angielskim nowej myśli filozoficznej był John Locke (1637-1704), w dziele Dwa traktaty o rządzie, opublikowanym w 1690 rokuprzedstawił swe poglądy na temat własności prywatnej w państwie. Według niego własność jest wynikiem ludzkiej pracy, zaś państwo to wynik umowy społecznej, utworzone w celu obrony własności prywatnej. Ważnym osiągnięciem w dziedzinie filozofii polityki było opracowanie teorii demokracji. Część wspominanego już dzieła Locke'a stanowi filozoficzną podstawę amerykańskiej Deklaracji Niepodległości. Sam Locke stał na stanowisku wprowadzenia moralności do polityki, co uzasadnia istnieniem w naturze człowieka prawa naturalnego, które jest dla niego jednocześnie źródłem obowiązków. Wiele miejsca w swoich dziełach poświęca społeczeństwu obywatelskiemu, którego podstawą działania powinna być umowa, zawierająca prawo danej wspólnoty. Dzięki czemu całą władza tej wspólnoty ma swe źródło właśnie w tym tekście, a nie w poglądzie pojedynczego człowieka. Podstawową zasadą działania takiego społeczeństwa obywatelskiego jest więc przejęcie władzy politycznej przez organy publiczne. Istotnym warunkiem funkcjonowanie społeczeństwa publicznego jest ponadto prawo wspólnoty do użycia siły wobec swego przedstawiciela, gdy ten dopuści się złamania prawa, bowiem każde jego naruszenie w państwie demokratycznym jest tyranią. Oprócz tego John Locke postulował oddzielenie kościoła od państwa, twierdząc iż religia ma niewiele wspólnego z polityką.

Wizję przyszłego lepszego ustroju stworzył francuski pisarz polityczny Karol Karol F. Kafka Proces, bohater epizodyczny; wuj Józefa K., obywatel ziemski z prowincji, jest zaniepokojony procesem Józefa K., bo boi się że wpłynie on ujemnie na sytuację rodziny. Chce pomóc Józefowi... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Ludwik de Secondat, baron Baron feudalny tytuł szlachecki w zachodniej Europie odnoszący się do bezpośrednich wasali królewskich, potem tytuł honorowy niższy od hrabiego.
Czytaj dalej Słownik historyczny
de Montesquieu zwany Monteskiuszem (1689-1755). Dzięki swoim dziełom O duchu praw oraz Listy perskie zasłynął jako przeciwnik absolutyzmu królewskiego. Za najlepszy ustrój uważał bowiem monarchię parlamentarną w wydaniu angielskim. Jednocześnie sformułował zasadę trójpodziału władz, wyróżniając władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Twierdził, iż nie powinny one być ze sobą ściśle powiązane, ale maja być rozdzielone. Szczególną uwagę należy zwrócić również na monteskiuszowską definicję prawa. Otóż wyróżnia on despotię, podkreśla jednak, że z tym systemem rządzenia nierozerwalnie związany jest strach, następnie monarchię, odwołującą się do honoru oraz republikę opartą na cnocie. Co zaś tyczy się prawa, dla Monteskiusza istotną rolę odgrywają uwarunkowania o charakterze naturalnym, kształtujące ducha praw, do nich zalicza: religię, obyczaje, historię, warunki geograficzne.

Nieco bardziej radykalne idee głosił Jan Jakub Jakub A. Mickiewicz III cz. Dziadów, bohater epizodyczny; jeden z więźniów o krótkim stażu: dziwi się, słysząc żartujących kolegów, że można przywyknąć do "kozy"; MŁODZIEŻ POLSKA WIĘZIONA... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Rousseau (1712-1778). W swoim dziele Umowa społeczna opublikowanym w 1762 roku sformułował swoją koncepcję państwa. Według niej społeczeństwo i państwo powstały w wyniku porozumienia się jednostek, żyjących wcześniej w stanie natury. Według Rousseau, człowiek z natury jest istotą dobrą zaś przyczyną zła na świecie jest właśnie porzucenie przez człowieka stanu natury. Rousseau twierdził, iż w pierwotnym stanie natury ludzie Ludzie J. R. R. Tolkien Hobbit, czyli tam i z powrotem, bohater zbiorowy; ludzie Trzeciej Epoki są zupełnie podobni do ludzi współczesnych. Tak jak dzisiaj zdarzają się wśród nich postacie niezwykłe, szlachetne,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum byli sobie równi, nie posiadali żadnej własności prywatnej, nie istniało społeczeństwo. Nierówności oraz własność to pojęcia, które zaczęły funkcjonować nieco później wprowadzając między ludźmi antagonizmy. Aby uratować pokój ludzie zawarli więc umowę społeczną. Zgodnie z nią żaden człowiek nie może mieć prawa panowania nad innymi, ponieważ każdy stał się obywatelem państwa, a wszyscy razem ludem czyli źródłem władzy. Dlatego wszyscy obywatele powinni podporządkować się woli ogółu. W sytuacji, gdy ktoś odmówiłby posłuszeństwa ogółowi, zostanie do tego zmuszony. Przez doskonalenie natury ludzkiej Rousseau planował utworzyć społeczeństwo zorganizowane na zasadach równości, i sprawiedliwości. Zaś za najlepszy ustrój uważał republikę demokratyczną. Wyższości demokracji nad monarchią dowodził następująco: " Jest zasadniczą i nieuniknioną rządu monarchicznego wadą, z powodu której zawsze będzie on stać niżej od republikańskiego, ze przy tym ostatnim zawsze prawie głos publiczny wynosi na pierwsze stanowiska ludzi światłych i zdolnych, którzy je sprawują z honorem, gdy przeciwnie ci co w monarchii dochodzą do stanowisk, są najczęściej jedynie drobnymi warchołami, łajdakami, intrygantami, których małe talenty, prowadzące na dworach do wysokich miejsc, wystarczają im jedynie do publicznego pokazania własnego głupstwa, skoro tylko się wzniosą. Naród o wiele mniej myli się w swym wyborze niż książę; i człowiek prawdziwej zasługi prawie tak jest rzadki w ministerstwach [królewskich], jak głupiec na czele rządu republikańskiego (Jan Jakub Rousseau, O umowie społecznej).

W dobie oświecenia najwięcej miejsca poświęcano właśnie myśli politycznej, krytykowano najbogatszych, marnotrawiących dochód całego społeczeństwa, podważano uprzywilejowaną pozycję stanów posiadających. Dużą rolę odegrał w tej materii Wolter. Ten najsłynniejszy myśliciel epoki naprawdę nazywał się Franciszek Franciszek F. Kafka Proces, bohater epizodyczny; STRAŻNICY
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Maria Arouet (1694-1778), a przybrał tylko nazwisko Wolter. Cieszył się sławą oraz dużymi wpływami, dlatego też przylgnęło do niego określenie króla filozofów. Wolter atakował fanatyzm religijny, nietolerancję wyznaniową, ciemnotę i zbytnie uprzywilejowanie duchowieństwa. W swoich dziełach protestował przeciwko wyzyskowi najbiedniejszych, opowiadając się za równością praw. Żądał zniesienia kry śmierci, wytykał nadużycia urzędników, krytykował cenzurę, wyśmiewał przywileje szlachty. Ostro atakował absolutyzm Absolutyzm (z łac. absolutus - zupełny, całkowity), monarchia absolutna. Jest to forma ustroju polegająca na przejęciu przez panującego całkowitej i niepodzielnej władzy. Monarcha absolutny sam wydawał prawa,... Czytaj dalej Słownik historyczny monarszy, choć nigdy nie wystąpił przeciwko samej monarchii. Swoje poglądy zawarł w dziełach: Listy o Anglikach czyli listy filozoficzne oraz w Traktacie o tolerancji. Utrzymywał ożywione kontakty z władcami oświeceniowymi, jak np. z Fryderykiem II i carycą Katarzyną II. W roku 1761 zaangażował się publicznie w sprawę sądową, obronę protestanta Jana Calasa fałszywie oskarżonego o zamordowanie syna przez kler katolicki i skazanego na śmierć. Przez prawie trzy lata zabiegał Wolter o wznowienie śledztwa i pośmiertne uniewinnienie Calasa. Wolter był wszechstronnym pisarzem, starał się przyswajać sobie wyniki wszystkich nauk i włączać je w swoją filozofię.

W filozofii oświeceniowej można wyróżnić również dwie postawy etyczne.

Pierwszą prezentują tzw. entuzjaści, którzy wiele uwagi poświęcają sympatii, uważając ją za jeden z naturalnych bodźców działania człowieka. Jej zawdzięczają postępowanie, wynikające ze zmysłu moralnego. Drugą postawę prezentują hedoniści, dla których zmysł moralny oraz sympatia są fikcją, ze względu na fakt, iż działanie człowieka jest zdeterminowane wyrachowaniem, który w ich przekonaniu jest podstawą wyboru właściwej drogi życiowej, polityki czy też etyki.

Pionierami nowych kierunków w filozofii byli Bendekt Spinoza i Rene Descartes (1596-1650), twórca racjonalizmu. W swym najważniejszym dziele Rozprawa o metodzie już na początku XVII wieku opracował podstawy logicznego myślenia naukowego. Myśl Kartezjusza, Cogito ergo sum (myślę więc jestem), odzwierciedla przesłanki racjonalizmu, który za podstawowe źródło poznania uważał rozum. Benedykt Spinoza (1632-1677), jak Descartes, propagował wyższość rozumu, podkreślając, że człowiek stanowi część przyrody.

Cechą charakterystyczną dla Oświecenia było poddawanie krytyce wierzeń religijnych., lekceważenie nauki Kościoła, którą traktowano jako symbol zacofania. Dużą popularnością cieszy się deizm Deizm kierunek filozoficzny odrzucający wiarę w boską ingerencję w sprawy ludzi i świata oraz cuda i objawienie, ale uznający Boga za stwórcę i prawodawcę. Deistami było wielu wybitnych przedstawicieli... Czytaj dalej Słownik historyczny czyli kierunek filozoficzno - teologiczny, który uznawał istnienie Boga jako stwórcy świata, ale odrzucał wszelkie religie oraz wiarę w cuda i objawienia. Deiści, do których należeli Diderot i Wolter rozpowszechnili więc używanie nowych terminów stosunku do Boga, jak np. Absolut lub też Istota Najwyższa.

Niektórzy filozofowie jak np. francuski baron Paul d´Holbach posunęli się jeszcze dalej w swych dociekaniach filozoficznych i zaprzeczali istnieniu Boga. Zmiana stosunku do religii wpłynęła na wprowadzanie tolerancji wyznaniowej przez poszczególnych władców oświeceniowych. I tak, cesarz Józef II w 1781 roku ogłosił wolność wyznaniową, zaś Papież pod naciskiem monarchów zlikwidował zakon jezuitów. Jego kasacja miała miejsce w 1773 roku.

Istotną rolę w kształtowaniu oblicza nowej epoki odegrał empiryzm, kierunek filozoficzny, według którego źródłem wiedzy ludzkiej może być tylko doświadczenie. W eseju Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego, Locke podkreślał, że umysł ludzki w momencie narodzin człowieka stanowi "nie zapisaną tablicę" ( z łaciny tabula rasa), która w miarę zyskiwania doświadczeń zapełnia się treścią. Podobne poglądy głosił Francis Bacon, angielski filozof, krytycznie ustosunkowany do umysłu człowieka, który według niego podlega różnorodnym złudzeniom. Obok racjonalizmu i empiryzmu wpływ na kształt nowej epoki miał również sensualizm. Jest to pogląd filozoficzny, który zakłada iż wiedza pochodzi od wrażeń zmysłowych, które są odwzorowaniem rzeczywistości.

Immanuel Kant (1724-1804) połączył natomiast dwa przeciwstawne dotąd kierunki filozoficzne oświecenia: empiryzm Empiryzm kierunek filozoficzny popularny w okresie oświecenia. Dotyczył on teorii poznania i uznawał, że jest ono możliwe jedynie na drodze doświadczenia i obserwacji. W połączeniu z racjonalizmem stanowił... Czytaj dalej Słownik terminów literackich Locke'a i racjonalizm Kartezjusza, które nazwał "dwoma pniami poznania". Według niego, podczas gdy zmysły są źródłem wyobrażeń jednostkowych, rozum wywołuje pojęcia ogólne, a oba te czynniki poznania są nieodzowne w procesie zdobywania wiedzy.

Cechą wyróżniającą oświecenie jest potrzeba edukacji. Dotychczasowy system nauczania krytykował m.in. Locke, postulując poszerzenie treści nauczania o rozwój fizyczny i higienę. Rousseau podkreślał, iż system edukacji powinien uwzględniać indywidualne możliwości dziecka. To właśnie w dobie oświecenia po raz pierwszy objęto obowiązkiem szkolnym młodzież męską. Takie zarządzenie wprowadził m.in. w państwie pruskim Fryderyk Fryderyk A. Domańska Historia żółtej ciżemki, bohater epizodyczny; postać historyczna, zw. Frydruszem, królewicz: pilny, elokwentny, bystry. Jako dziecko lubił psikusy i krotochwile. Później został biskupem. Jako... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum II. Jednocześnie prowadzone przez instytucje kościelne szkoły średnie, nastawione głownie na naukę teologii, łaciny i greki zostały zastąpione przez nowy typ szkół. Nauczano w nich przedmiotów użytecznych w życiu publicznym, prawa, matematyki, języków obcych, dobrych manier oraz podstaw wojskowości i jazdy konnej. W Niemczech powstawały nawet szkoły wyspecjalizowane, nastawione na naukę konkretnego zawodu. Swój renesans przeżywały uniwersytety, powstawały wyspecjalizowane szkoły wyższe, np. akademie wojskowe i techniczne. Ważną nowością epoki była laicyzacja uniwersytetów, unowocześnianie programów nauczania poprzez wzbogacanie je w treści matematyczno - przyrodnicze.

Na uwagę zasługuje również opracowanie Wielkiej Encyklopedii Francuskiej, czyli słownika rozumowego nauk, sztuk i rzemiosł, co zainicjował w 1751 roku Diderot. W jego zamierzeniu zadaniem owej encyklopedii było przedstawienie całego dorobku człowieka we wszystkich dziedzinach jego działalności. Głosiła ona wiarę w człowieka, postęp wiedzy a przede wszystkim nieomylność rozumu. W opracowaniu encyklopedii wzięło udział ok. 130 osób, przede wszystkim wybitni działacze epoki. Było to na pewno największe dzieło oświecenia, złożone z 28 tomów tekstów, propagujące przede wszystkim wiedzę przyrodniczą.

Idee oświecenia szybko znalazły zwolenników w całej Europie. Pod ich wpływem dochodziło do wystąpień społecznych, zaczęło się kształtować poczucie narodowe, zwłaszcza w monarchiach, gdzie pod obcym panowaniem współegzystowało wiele narodów, jak np. w monarchii habsburskiej. Oświecenie przyniosło więc odrodzenie poczucia narodowego Węgrów, Czechów. W wielu krajach działacze oświeceniowi zaczęli dążyć do wprowadzenia reform społecznych, gospodarczych, dzięki którym opóźnione pod względem gospodarczym narody mogłoby wyjść się z zacofania. Nowa ideologia znalazła swych zwolenników także w Rosji, gdzie z krytyką caratu wystąpił Aleksander Aleksander Homer Iliada, bohater drugoplanowy; Parys
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Radiszczew, który w swym dziele Podróż z Petersburga do Moskwy ukazał prawdziwe oblicze Rosji, pełne wyzysku, bezprawia i niesprawiedliwości. Postulował obalenie caratu i przekazanie władzy chłopom, jednak za swoje poglądy został zesłany na Sybir.

Idee oświecenia znalazły też zwolenników w Ameryce Północnej, w osobach Tomasza Jeffersona i Beniamina Franklina. Jefferson głosił prawo kolonii do niepodległości, występował przeciwko niewolnictwu Murzynów i wyniszczaniu Indian.

Krytyka stosunków społecznych i politycznych propagowana prze myślicieli oświeceniowych krytykowała ustrój absolutystyczny, torując drogę burżuazji. Dzięki temu takie warstwy jak arystokracja, szlachta i kler musiały dobrowolnie usunąć się z areny dziejowej. Ich miejsce zajęła właśnie burżuazja, która mając poparcie władcy oświeceniowego zaczęła realizować zadanie przebudowy społecznej i gospodarczej własnego kraju. Jednocześnie rozwój nauki jaki nastąpił w okresie oświecenia oraz nowe wynalazki ( telegraf optyczny, termometr, balon, samochód napędzany parą itp.) przyczyniły się do zwiększenia zasięgu podróży, rozwoju ekonomicznego Europy, co zaowocuje pod koniec XVIII wieku rewolucją przemysłową. Duże zmiany zaszły w warunkach życia codziennego, coraz więcej ulic było oświetlanych w nocy, poprawiła się komunikacja między poszczególnymi miastami, regularnie kursowała poczta.